II UK 180/05 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 6 kwietnia 2006 r.

II UK 180/05

Pracownikowi uspołecznionego zakładu pracy, który został ponownie w

nim zatrudniony na podstawie ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o przywróceniu

praw pracowniczych osobom pozbawionym zatrudnienia za działalność związkową, samorządową, przekonania polityczne i religijne (Dz.U. Nr 32, poz. 172 ze

zm.), okres pozostawania bez pracy wlicza się do okresów nieskładkowych, nie

więcej jednak niż w wymiarze 5 lat (art. 7 pkt 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jednolity tekst:

Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.).

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN: Beata

Gudowska, Maria Tyszel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 kwietnia

2006 r. sprawy z wniosku Jana F. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń SpołecznychOddziałowi w W. o wysokość kapitału początkowego, na skutek skargi kasacyjnej

organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 10 czerwca

2005 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i oddalił apelację wnioskodawcy.

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 27 czerwca 2003 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział

w W., ustalając ubezpieczonemu Janowi F. wartość kapitału początkowego dla ustaleniu wysokości emerytury, nie uwzględnił okresu od 11 grudnia 1982 r. do 3 września 1989 r., wobec niepodlegania przez ubezpieczonego w tym okresie ubezpieczeniu społecznemu.

Wyrokiem z dnia 29 października 2003 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu zmienił decyzję ZUS, w ten sposób, że zaliczył jako okres nieskładkowy - 5 letni okres niewykonywania przez ubezpieczonego pracy

przed dniem 4 czerwca 1989 r. na skutek represji politycznych. Sąd wskazał, że

ubezpieczony był zatrudniony w Miejskim Przedsiębiorstwie Transportu i Sprzętu

Budowlanego w W. dwukrotnie: od 29 września 1978 r. do 10 listopada 1982 r. oraz

od 4 września 1989 r. do 31 października 1991 r. Wyrokiem Sądu WojewódzkiegoSądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu z dnia 10 maja 1983 r. zasądzono na rzecz ubezpieczonego odszkodowanie w wysokości wynagrodzenia za jeden miesiąc z tytułu niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę w trybie

dyscyplinarnym. Wskutek rozwiązania stosunku pracy w związku z udziałem w akcji

protestacyjnej, ubezpieczony po dniu 10 listopada 1982 r. nigdzie nie mógł znaleźć

zatrudnienia, stąd od 1 stycznia 1984 r. do 31 grudnia 1989 r. rozpoczął działalność

rolniczą i podlegał ubezpieczeniu rolników. Sąd Okręgowy rozpoznając odwołanie

ubezpieczonego od niekorzystnej dla niego decyzji organu rentowego, uznał, że sytuacja prawna ubezpieczonego odpowiadała zakresowi przedmiotowemu określonemu w art. 1 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o przywróceniu praw pracowniczych

osobom pozbawionym zatrudnienia za działalność związkową, samorządową, przekonania polityczne i religijne (Dz.U. Nr 32, poz. 172 ze zm.), oraz że wnioskodawca

został ponownie zatrudniony w Miejskim Przedsiębiorstwie Transportu i Sprzętu Budowlanego od dnia 4 września 1989 r. Na tej podstawie, zgodnie z art. 11 ustawy z

dnia 24 maja 1989 r., Sąd Okręgowy uwzględnił w części odwołanie wnioskodawcy,

zaliczając dla ustalenia kapitału początkowego - jako okres nieskładkowy - na mocy

art. 7 pkt 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.)

okres niewykonywania przez niego pracy w rozmiarze 5 lat określony w ustawie, oddalając odwołanie w pozostałym zakresie.

Sąd Apelacyjny, uznając zasadność apelacji ubezpieczonego, wyrokiem z

dnia 10 czerwca 2005 r. zmienił wyrok sądu pierwszej instancji i nakazał organowi

rentowemu przyjęcie do ustalenia kapitału początkowego jako okresu składkowego okresu pozostawania Jana F. bez pracy od 11 grudnia 1982 r. do 3 września 1989 r.

W ocenie Sądu drugiej instancji, ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z FUS pozwala dwojako zakwalifikować tego rodzaju okres: albo potraktować go jako okres składkowy na podstawie art. 6 ust. 2 pkt.6 (czasowe pozostawanie

bez pracy na obszarze Państwa Polskiego z powodu niemożności jej otrzymania lub

niemożności podjęcia szkolenia zawodowego, w tym okresy pobierania zasiłków z

funduszu aktywizacji zawodowej, zasiłków dla bezrobotnych oraz zasiłków szkolenio-

wych wypłaconych z Funduszu Pracy), albo jako okres nieskładkowy na podstawie

art. 7 ust. 4 (niewykonywanie pracy w okresie przed dniem 4 czerwca 1989 r. na

skutek represji politycznych, w granicach do 5 lat). Zdaniem Sądu Apelacyjnego, w

orzecznictwie Sądu Najwyższego, znane jest stanowisko traktujące - na gruncie art.

2 ust. 2 pkt 6 „ustawy o rewaloryzacji” - jako składkowe, okresy czasowego pozostawania bez pracy z powodu niemożności jej otrzymania, w tym także w związku z

przekonaniami politycznymi, religijnymi albo w związku z przynależnością do związku

zawodowego, „a więc z przyczyn wymienionych w art. 1 ustawy z dnia 24 maja 1989

r. w brzmieniu obowiązującym od 1 listopada 1989 r.” - tak w wyroku z dnia 4 października 1995 r., II URN 41/95 (OSNAPiUS 1996 nr 8, poz. 121). Tym się kierując,

Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok, uwzględniając odwołanie.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł organ rentowy i zarzucając

naruszenie prawa materialnego przez błędne zastosowanie przepisu art. 6 ust. 2 pkt

6 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych polegające na przyjęciu, „że okres niewykonywania pracy przez ubezpieczonego od 11 grudnia 1982 r. do 3 września 1989 r. jest okresem składkowym

podlegającym uwzględnieniu przy obliczaniu jego kapitału początkowego, pomimo iż

kwestię zaliczania okresów niewykonywania pracy w okresie przed dniem 4 czerwca

1989 r. na skutek represji politycznych, w granicach do lat 5 reguluje przepis art. 7

pkt 4 ustawy”, wniósł o jego uchylenie i orzeczenie co do istoty sprawy przez Sąd

Najwyższy.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Stosownie do art. 39813 § 1 i 2 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw i jest związany ustaleniami

faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia. Stan faktyczny

sprawy jest między stronami niesporny. Jest niewątpliwe, że ubezpieczony nie wykonywał pracy przed dniem 4 czerwca 1989 r. na skutek represji politycznych. Sporne

pozostaje jaki okres z tego tytułu i w jaki sposób podlega zaliczeniu dla ustalenia

kapitału początkowego.

Wstępnie warto zauważyć, że zgodnie z art. 173 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, kapitał początkowy służy ustaleniu wysokości hipotetycznej emerytury

na dzień 1 stycznia 1999 r. dla ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948

r., którzy przed dniem 1 stycznia 1999 r. (dzień wejścia w życie ustawy) opłacali

składkę na ubezpieczenie społeczne lub za których składki opłacali płatnicy składek.

Kapitał początkowy ewidencjonowany jest na koncie ubezpieczonego i stanowi równowartość kwoty obliczonej według zasad określonych w art. 174 wymienionej

ustawy, zaś przy jego ustalaniu przyjmuje się przebyte przed dniem wejścia w życie

ustawy okresy składkowe, o których mowa w jej art. 6 i okresy nieskładkowe, o których mowa w jej art. 7, w wymiarze nie większym niż określony w jej art. 5 ust. 2, a

więc nieprzekraczającym 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Kapitał początkowy można określić jako umowną kwotę stanowiącą równowartość opłaconych

składek na ubezpieczenie społeczne przed 1999 r., stanowiąca podstawę hipotetycznej emerytury za okresy składkowe i nieskładkowe osób ubezpieczonych do 31

grudnia 1998 r., gdyby od 1 stycznia 1999 r. nabyły do niej uprawnienia. Jest on obliczany dla każdego ubezpieczonego urodzonego po dniu 31 grudnia 1948r. i przed

dniem 1 stycznia 1999 r. opłacającego składkę na ubezpieczenie społeczne lub za

którego składkę tę opłacał płatnik składek, stanowiąc rodzaj rozliczenia z systemem

ubezpieczeń obwiązującym przed 1999 r.

Wnoszący kasację organ rentowy trafnie upatrywał naruszenia art. 6 ust. 2 pkt

6 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w przyjęciu przez Sąd Apelacyjny, że okres

niewykonywania pracy przez wnioskodawcę od 11 grudnia 1982 r. do 3 września

1989 r. jest okresem składkowym, podlegającym uwzględnieniu przy obliczaniu kapitału początkowego, pomimo że kwestię zaliczania okresów niewykonywania pracy

przed dniem 4 czerwca 1989 r. na skutek represji politycznych, reguluje art. 7 pkt 4

tej ustawy.

Uzasadniając swoje stanowisko i traktujące okres niewykonywania pracy

przez wnioskodawcę jako okres składkowy na podstawie art. 6 ust. 2 pkt 6 ustawy,

Sąd Apelacyjny stwierdził, że przepis ten jest odpowiednikiem art. 2 ust. 2 pkt 6

ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach

ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze

zm.), uznającego za składkowe okresy czasowego pozostawania bez pracy z powodu niemożności jej otrzymania lub niemożności podjęcia szkolenia zawodowego, w

tym okresy pobierania zasiłków z funduszu aktywizacji zawodowej, zasiłków dla bezrobotnych oraz zasiłków szkoleniowych z Funduszu Pracy, powołując się na wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 4 października 1995 r., II URN 41/95. Tymczasem w tezie

tego wyroku, odnoszącego się do zupełnie innej sytuacji faktycznej i prawnej, przy-

jęto, że orzeczenie sądu wydane w trybie przewidzianym przez ustawę z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa polskiego (Dz.U. Nr 34,

poz. 149), stwierdzające nieważność wyroków określonych w tej ustawie, stanowi - w

postępowaniu o świadczenia emerytalno-rentowe - podstawę do uznania okresu takiej represji za okres nieskładkowy. Już choćby z tych przyczyn stanowisko Sądu

Apelacyjnego nie może być uznane za trafne.

Wnioskodawca dochodził zaliczenia okresu pozostawania bez pracy od 11

grudnia 1982 r., do 3 września 1989 r., jako okresu składkowego, opierając się na

art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r., który stanowi, że okresy pozostawania

bez pracy po ustaniu stosunku pracy z osobą, o której mowa w art. 1 ustawy, wlicza

się do stażu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze, w tym również z

ubezpieczenia społecznego. Ubezpieczony był niewątpliwie osobą represjonowaną,

o której mowa w art. 1 ustawy. Jako pracownik uspołecznionego zakładu pracy, z

którym stosunek pracy został rozwiązany w związku z prowadzeniem działalności

związkowej od sierpnia 1980 r., skorzystał z możliwości zgłoszenia gotowości podjęcia pracy w tym samym zakładzie pracy i został ponownie zatrudniony od 4 września

1989 r., tak więc okres pozostawania przez niego bez pracy wlicza się do stażu

pracy także w zakresie uprawnień z ubezpieczenia społecznego, ale uprawnienie to

w przełożeniu na przepisy prawa, oznacza możliwość zaliczenia do okresów

nieskładkowych - „niewykonywania pracy w okresie przed dniem 4 czerwca 1989 r.

na skutek represji politycznych, nie więcej jednak niż 5 lat” - na podstawie art. 7 pkt 4

ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych. Z przytoczonej treści tego przepisu wynika wprost, że z okresu pozostawania bez pracy zaliczeniu podlega jedynie okres 5 lat jako okres nieskładkowy.

Fakt, że w obowiązującej ustawie o emeryturach i rentach z FUS, odpowiednikiem

wskazanego przez Sąd Apelacyjny przepisu ustawy rewaloryzacyjnej jest art. 6 ust. 2

pkt 6, nie oznacza, że może zostać pominięty przepis szczególny - art. 7 pkt 4

ustawy, odnoszący się do sytuacji w jakiej znajdował się wnioskodawca.

Z powyższych motywów Sąd Najwyższy uznając, że kasacja ma usprawiedliwione podstawy, orzekł jak w sentencji w oparciu o art. 39816 k.p.c.