II UK 179/19 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II UK 179/19 POSTANOWIENIE Dnia 23 lipca 2020 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Zbigniew Korzeniowski w sprawie z wniosku M. Ł. prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą Firma Ogólnobudowlana M. w W. ‎przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych […] Oddziałowi w W. ‎z udziałem zainteresowanych M. R. , K. S. , K. K. ‎o podleganie obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 23 lipca 2020 r.,‎skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w (…)‎z dnia 2 października 2018 r., sygn. akt III AUa (…), 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, 2. zasądza od wnioskodawcy M. Ł. na rzecz pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych […] Oddział w W. 240 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny w (…) wyrokiem z 2 października 2018 r. oddalił apelację skarżącego M. Ł. od wyroku Sądu Okręgowego w W. z 20 września 2016 r., którym oddalono jego odwołania od decyzji pozwanego z 16 lutego 2015 r., stwierdzających, że M. R. , K. S. i K. K. jako zleceniobiorcy zatrudniani przez skarżącego podlegali obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z określoną podstawą wymiaru składek. Sądy za prawidłowe uznały decyzje pozwanego, gdyż ubezpieczeni wykonywali powtarzalne, nieskomplikowane, zwyczajowe w branży budowalnej prace, które nie składały się na umowy o dzieło (art. 627 k.c.), lecz stanowiły umowy starannego działania, do których stosuje się przepisy dotyczące zlecenia (art. 750 k.c.).W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie:

1) art. 750 k.c. przez przyjęcie, że umowy były nienazwanymi umowami o świadczenie usług, a nie umowami o dzieło;

2) art. 627 w związku z art. 3531 k.c. przez przyjęcie, że sposób wykonywania dzieła opisany w umowach i ustaleniach stron dyskwalifikuje zawarte przez strony umowy, jako umowy o dzieło, oraz przez błędne przyjęcie, że w chwili zawierania umów o dzieło strony nie oznaczyły dzieła, nie określając rezultatu, który musiał zostać osiągnięty;

3) art. 83 ust. 1 pkt 1 i 3 w związku z art. 86 ust. 1 oraz ust. 2 pkt 1 i 2 w związku z art. 68 ust. 1 pkt 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przez błędne uznanie, że przepisy te uprawniają ZUS do przeprowadzenia prawnej kwalifikacji umów zawieranych przez podmioty trzecie z punktu widzenia ustawy systemowej, skutkujące – 4) naruszeniem art. 7 w związku z art. 87 Konstytucji RP, przez przyjęcie, że normy zawarte w art. 83 ust. 1 pkt 1 i 3 oraz w art. 86 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 i 2 oraz art. 68 ust. 1 pkt 1a ustawy systemowej, w braku wyraźnej delegacji w tym zakresie w ich treści nadają ZUS kompetencję do prawidłowego kwalifikowania umów zawartych przez podmioty trzecie poprzez orzekanie o istnieniu między ich stronami określonych stosunków prawnych;

5) naruszenie art. 1, art. 2 § 1 w związku z art. 189 k.p.c. przez błędne przyjęcie, że prawna kwalifikacja umów, sprowadzająca się do ustalenia istnienia stosunku cywilno-prawnego może odbywać się w postępowaniu administracyjnoprawnym z pominięciem cywilno-prawnego toku postępowania.We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący wskazał na istotne zagadnienie prawne sprowadzające się „do konieczności odpowiedzi na pytanie, czy w braku wyraźnego umocowania w art. 83 ust. 1 pkt 1 i 3 oraz art. 86 ust. 1 oraz ust. 2 pkt 1 i 2 i art. 68 ust. 1 pkt 1a ustawy systemowej przy uwzględnieniu treści art. 7 i art. 87 Konstytucji, ZUS jest upoważniony do orzekania o istnieniu określonego stosunku cywilno-prawnego leżącego u podstawy stosunku ubezpieczenia społecznego”.W odpowiedzi pozwany wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie przedstawia zasadnej podstawy przedsądu i dlatego nie został uwzględniony.Sformułowana we wniosku kwestia nie ma rangi istotnego zagadnienia prawnego, które ma na uwadze art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., gdyż nie wykracza poza zwykłą wykładnię prawa.Pozwany ma zwykłe prawo do kontroli tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym, co obejmuje również ocenę zatrudnienia na podstawie umowy o dzieło.Potwierdza to szereg orzeczeń w podobnych sprawach, na które wniosek nie zwraca w ogóle uwagi, a których przykładem może być wyrok Sądu Najwyższego z 10 lipca 2014 r., II UK 454/13 z tezą:

Zakład Ubezpieczeń Społecznych, który stwierdza podleganie ubezpieczeniu społecznemu, może - bez względu na nazwę umowy i jej postanowienia wskazujące na charakter stosunku prawnego, któremu strony zamierzały się poddać - ustalić rzeczywisty jego charakter i istniejący tytuł ubezpieczenia. Ustalenie, że między stronami umowy o dzieło zachodzą stosunki polegające na wykonywaniu za wynagrodzeniem usług odpowiadających umowom nazwanym, zdefiniowanym w art. 734 i 758 k.c. lub właściwych umowom, do których - stosownie do art. 750 k.c. - stosuje się przepisy o zleceniu, nakazuje wydanie decyzji na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 1 i 3 z zastosowaniem art. 6 ust. 1 pkt 4, art. 13 pkt 2 u.s.u.s. Ocena umowy z punktu widzenia art. 3531 k.c. wymaga więc skutecznego zaprzeczenia przez organ ubezpieczeń społecznych, że układając swą relację w formie umowy o dzieło, strony ustaliły ją w sposób odpowiadający właściwości tego stosunku prawnego, i wykazania, że łączył je inny stosunek prawny.Nieuprawnione jest zapatrywanie, że ustalenie stosunku cywilnoprawnego zastrzeżone jest do wyłącznej kompetencji sądu powszechnego (art. 1 i art. 2 § 1 k.p.c.) Warunkiem prowadzenia postępowania nie jest wystąpienie przez pozwanego do sądu o ustalenie stosunku prawnego, a ściślej rodzaju umowy i aby dopiero w zależności od wyniku tego procesu mógł wydać decyzję w sprawie podlegania ubezpieczeniom społecznym.

Art. 1891 k.p.c. odnosi się do organu podatkowego a nie do ZUS. Wprowadzając tę regulację prawodawca nie objął nią organu rentowego (ZUS). Art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie wymienia wśród stosowanych odpowiednio przepisów Ordynacji podatkowej art. 199a (też art. 119a). Potwierdza to, że nie ma trybu sądowego, takiego jak w art. 1891 k.p.c. w odniesieniu do decyzji ZUS. Procedura taka musiałaby być wyraźnie wskazana przez ustawodawcę, bo ustalenie stosunku prawnego lub prawa w rozumieniu art. 189 k.p.c. dotyczy stosunku cywilnoprawnego, a takim nie jest stosunek ubezpieczenia społecznego (ma charakter publicznoprawny).

ZUS nie jest stroną stosunku cywilnoprawnego (umowy o dzieło czy umowy zlecenia). Nie chodzi więc o interes prawny w sprawie cywilnej (art. 189 k.p.c.) lecz o realizację ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, w której pozwany ma samodzielną podstawę do wydawania decyzji – art.

83. Warunkiem wydania decyzji nie jest zatem uprzednie wystąpienie przez pozwany organ rentowy z powództwem na podstawie art. 1891 k.p.c. (ani na podstawie art. 189 k.p.c.). Sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych są sprawami cywilnymi tylko w ujęciu formalnym (art. 1 i art. 2 k.p.c.) a nie materialnym. Nie ma też sprawy cywilnej bez uprzedniego wydania decyzji przez ZUS – art. 4779 k.p.c. (wyjątek, gdy odwołanie wniesiono w związku z niewydaniem decyzji jedynie to potwierdza – art. 47714 § 3 k.p.c.).Przeszkodą do wydania decyzji nie były art. 7 i 87 ustawy zasadniczej.

Pozwany ma samodzielne prawo do kontroli tytułu ubezpieczenia i podstawy wymiaru składek, nie tylko na podstawie przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, ale także na podstawie art. 58 k.c. Można wskazać na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 29 listopada 2017 r., P 9/15, w którym orzeczono, że art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 41 ust. 12 i 13, art. 68 ust. 1 pkt 1 lit. c i art. 86 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2017 r., poz. 1778) w zakresie, w jakim stanowi podstawę ustalania przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych innej - niż wynikająca z umowy o pracę - wysokości podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie chorobowe, jest zgodny z art. 2 w związku z art. 84 i art. 217 oraz z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Trybunał potwierdził w uzasadnieniu wyroku, że umowa o pracę jest czynnością prawną, dla oceny ważności, której - w sferze prawa ubezpieczeń społecznych - Sąd Najwyższy dopuszcza, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego słusznie, stosowanie art. 58 k.c. Zastosowanie tego przepisu pozwala rozstrzygnąć kwestię wstępną, mającą zasadnicze znaczenie dla oceny prawidłowości wymiaru składki.Już wcześniej orzecznictwo potwierdzało wykładnię i stosowanie prawa, pozwalające pozwanemu na kontrolę i weryfikowanie podstaw ubezpieczenia.

W ostatnim czasie nie są rzadkie spory o to czy podstawą świadczonych usług są umowy o dzieło czy umowy zlecenia. Orzecznictwo Sądu Najwyższego w tych sprawach jest niemałe. W podobnych sprawach Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia do rozpoznania skarg kasacyjnych M. Ł. (postanowienia: z 23 maja 2018 r., II UK 50/19; z 29 maja 2019 r., II UK 214/18; z 8 października 2019 r., II UK 305/18; z 6 listopada 2019 r., II UK 318/18; z 10 września 2019 r., II UK 377/18; z 5 grudnia 2019 r., II UK 383/18; z 26 maja 2020 r., II UK 118/19; z 2 czerwca 2020 r., II UK 21/19).Z tych motywów orzeczono jak w sentencji (art. 3989 § 2 k.p.c.).O kosztach orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w związku z art. 99 i art. 39821 k.p.c. oraz stosowanych odpowiednio do odpowiedzi na skargę § 9 ust. 2 i § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

Ze względu na podobieństwo poprzednich spraw skarżącego, przy stwierdzonym niepowodzeniu wniosków o przyjęcie skarg kasacyjnych do rozpoznania, za uzasadnione uznano ograniczenie zwrotu kosztów do opłaty minimalnej 240 zł.