II UK 173/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II UK 173/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 maja 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

SSN Herbert Szurgacz

w sprawie z odwołania B. T.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w G.

o przywrócenie renty w związku z chorobą zawodową,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 maja 2006 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w S.

z dnia 21 kwietnia 2005 r., sygn. akt III AUa …/05,

uchyla zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu

Okręgowego w G. z dnia 16 grudnia 2004 r. ( VI U …/04) i oddala

odwołanie.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G. wyrokiem z

dnia 16 grudnia 2004 r. uwzględnił odwołanie B. T. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, Oddział w G. z dnia 14 stycznia 2004 r. w przedmiocie wstrzymania

wypłaty renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy pozostającej w związku z

chorobą zawodową i przywrócił mu prawo do tego świadczenia od dnia 1 lutego

2004 r. Decyzja została wydana na skutek orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z

dnia 18 grudnia 2003 r., którym ubezpieczony został uznany za całkowicie

niezdolnego do pracy z ogólnego stanu zdrowia, bez związku tej niezdolności z

chorobą zawodową. Sąd ustalił, że ubezpieczony pobierał rentę z tytułu

niezdolności do pracy spowodowanej chorobą zawodową nieprzerwanie od dnia 3

kwietnia 1986 r. do dnia 1 lutego 2004 r., a orzeczeniem OKiZ z dnia 25 listopada

1996 r. jego inwalidztwo zostało uznane za trwałe. Przyjął, że skoro okres

pobierania renty przekroczył 10 lat, to – stosując § 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia

Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 5 sierpnia 1983 r. w sprawie składu

komisji lekarskich do spraw inwalidztwa i zatrudnienia, trybu postępowania, trybu

kierowania

na

badanie przez te komisje oraz szczegółowych zasad ustalania

inwalidztwa (Dz.U. Nr 47, poz. 214 ze zm.) – stwierdził brak podstaw do

wyznaczania odwołującemu się terminów badań kontrolnych, a przede wszystkim

niedopuszczalność pozbawienia go prawa do renty na podstawie wyników takich

badań,

także

po

utracie

mocy

obowiązującej

przepisów

powołanego

rozporządzenia. Wyrażając pogląd, że zmiana stanu prawnego w zakresie

świadczeń wypłacanych z tytułu trwałej lub okresowej niezdolności do pracy

(poprzednio inwalidztwa) nie oznacza możliwości ich weryfikacji świadczeń, jeżeli

przepisy gwarantowały je z uwagi na 10-letni okres wypłacania, Sąd pierwszej

instancji uznał za nieistotne ustalenia faktyczne sprowadzające się do stwierdzenia

bezzasadności rozpoznania u ubezpieczonego choroby zawodowej i brak

spowodowanej nią niezdolności do pracy (por. orzeczenie lekarza orzecznika i

opinie biegłych sądowych).

W apelacji organu rentowego zarzucono naruszenie art. 107 ustawy z dnia

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z systemu ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst - Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), wskazując, że wynik

badania lekarskiego, przeprowadzonego zresztą na wniosek ubezpieczonego, a nie

z urzędu, uzasadniał zmianę w zakresie prawa do świadczeń ubezpieczonego

uzależnionych od niezdolności do pracy.

Wyrokiem z dnia 21 kwietnia 2005 r. Sąd Apelacyjny w S. oddalił apelację

jako bezzasadną, uznawszy zaskarżone orzeczenie za wynik trafnej oceny

prawnej,

zgodnej

z

ugruntowanym

i

niezmiennym

stanowiskiem

Sądu

Najwyższego, potwierdzonym także w wyroku z dnia 22 stycznia 2002 r., II UKN

747/00 (OSNP 2003 nr 21, poz. 522) o niedopuszczalności kwestionowania przez

organ rentowy niezdolności do pracy osoby, która przed 1 września 1997 r. była

nieprzerwanie od dziesięciu lat inwalidą i z tego tytułu pobierała rentę. W

konsekwencji Sąd stwierdził brak podstaw do wydania przez organ rentowy decyzji

w trybie art. 107 powołanej ustawy.

Skarga kasacyjna Zakładu Ubezpieczeń Społecznych została oparta na

naruszeniu prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie § 29 ust. 1 pkt 1

rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 5 sierpnia 1983 r. w

obecnym stanie prawnym, Skarżący podniósł, że przepisy ustawy emerytalnej z

dnia 17 grudnia 1998 r. nie przewidują żadnych wyłączeń w zakresie zmiany

uprawnień do świadczeń rentowych uzależnionych od stanu zdrowia, lecz ustalają

zasadę ustania prawa do świadczeń z ustaniem warunku niezdolności do pracy.

Wniósł o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego oraz poprzedzającego go wyroku

Sądu Okręgowego i oddalenie odwołania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd drugiej instancji trafnie spostrzegł, że na tle stosowania obowiązującego

do dnia 31 sierpnia 1997 r. przepisu § 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra

Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 5 sierpnia 1983 r. w sprawie składu komisji

lekarskich do spraw inwalidztwa i zatrudnienia w judykaturze Sądu Najwyższego

ugruntował się pogląd o zakazie weryfikacji świadczeń przyznanych i wypłacanych

ze względu na dziesięcioletni okres wypłacania, niezależnie od aktualnego stanu

zdrowia (por. wyroki z dnia 23 listopada 1987 r., II URN 259/87, OSNCP 1989 nr 9,

poz. 143, z dnia 7 kwietnia 1994 r., II URN 8/94, OSNAPiUS 1994 nr 1, poz. 130, z

dnia 21 września 1995 r., II URN 28/95, OSNAPiUS 1996 nr 7, poz. 105, z dnia 17

lipca 1996 r., II URN 13/96, OSANPiUS 1997 nr 4, poz. 54). Stanowisko to Sąd

Najwyższy potwierdził w stanie prawnym obowiązującym po wejściu w życie ustawy

z dnia 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i

ubezpieczeniu społecznym (Dz. U. Nr 100, poz. 461), uznając za niedopuszczalne

kwestionowanie przez organ rentowy niezdolności do pracy osoby, która przed

dniem 1 września 1997 r. była nieprzerwanie od dziesięciu lat inwalidą i z tego

tytułu pobierała rentę (por. wyrok z dnia 6 września 2000 r., II UKN 693/99,

OSNAPiUS 2002 nr 5, poz. 125 oraz z dnia 22 stycznia 2002 r. II UKN 747/00,

OSNAPiUS 2003 nr 21, poz. 522).

Był jednak także, choć w mniejszości, prezentowany pogląd odmienny. W

wyroku z dnia 26 maja 1999 r., II UKN 664/98 (OSNAPiUS 2000 nr 15, poz. 596)

Sąd Najwyższy stwierdził, że przepis § 29 ust. 1 rozporządzenia nie jest

przeszkodą do poddania rencisty badaniu kontrolnemu w przypadku zaniechania

badań kontrolnych po stwierdzeniu czasowego inwalidztwa, natomiast w wyroku z

dnia 11 maja 2005 r., III UK 29/05 (OSNP 2005 nr 23, poz. 381) uznał interpretację

art. 107 ustawy wykluczającą dopuszczalność aktualizacji prawa do świadczeń

rentowych z tytułu niezdolności do pracy nabytych przed dniem wejścia w życie

ustawy o emeryturach i rentach za niezgodną z konstytucyjną zasadą równości,

wobec obowiązywania zasady związania prawa do świadczeń z utrzymywaniem się

wszystkich warunków wymaganych do jego uzyskania tego prawa (art. 101 pkt 1).

Z kolei w wyroku z dnia 5 maja 2005 r., III UK 9/05 (OSNP 2006 nr 3-4, poz. 56),

powołując się na uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 7

września 2004 r., SK 30/ 03 (OTK-A 2004 nr 8, poz. 82), Sąd Najwyższy stwierdził,

że przepis § 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia z dnia 5 sierpnia 1983 r. nie przewiduje

domniemania trwałości inwalidztwa osób, których inwalidztwo trwa nieprzerwanie

ponad 10 lat licząc od dnia powstania inwalidztwa. W związku z tym ustalenie faktu

zdolności lub niezdolności do pracy w celu stwierdzenia zachowania warunku

uprawniającego do renty jest obowiązkiem organu rentowego. W kolejnym wyroku -

z dnia 11 maja 2005 r., III UK 29/05 (OSNP 2005 nr 23, poz. 381) – Sąd Najwyższy

wyraził pogląd, że dopuszczalne jest kwestionowanie przez organ rentowy

niezdolności do pracy osoby, która przed 1 września 1997 r. była nieprzerwanie od

dziesięciu lat inwalidą. Pogląd ten został uzasadniony głównie zmianą stanu

prawnego po 1 września 1997 r. i związaną z nią potrzebą aktualizacji prawa do

świadczeń uzależnionych od niezdolności do pracy.

Rozbieżność stanowisk została usunięta uchwałą składu siedmiu sędziów z

dnia 26 stycznia 2006 r., III UZP 2/05 (dotychczas niepublikowaną), stanowiącą, że

osoba, która przed dniem 1 września 1997 r. była nieprzerwanie od 10 lat inwalidą i

z tego tytułu pobierała rentę, może być skierowana przez organ rentowy na badania

lekarskie w celu ustalenia jej niezdolności do pracy jako przesłanki prawa do renty

(art. 107 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach). W uchwale tej

Sąd Najwyższy poddał krytyce zapatrywanie o dopuszczalności wypłacania rent

niezależnie od trwania przesłanki niezdolności do pracy, wywodząc, że przepisy nie

gwarantowały w takim wypadku prawa do świadczeń, mimo dziesięcioletniego

okresu wypłacania. Jeżeliby nawet gwarancji tej upatrywać w instrukcyjnej

wskazówce dla komisji lekarskich ujętej w § 29 ust 1 pkt 2 rozporządzenia z dnia 5

sierpnia 1983 r., to postępowanie wszczęte po dniu 1 września 1997 r. musiało się

toczyć według obowiązujących od tej daty przepisów rozporządzenia Ministra Pracy

i Polityki Socjalnej z dnia 8 sierpnia 1997 r. w sprawie orzekania o niezdolności do

pracy do celów rentowych (Dz.U. Nr 99, poz. 612), nie zawierającym regulacji

podobnej do § 29 poprzedniego rozporządzenia. Z wejściem w życie ustawy z dnia

28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o

ubezpieczeniu społecznym (Dz.U. Nr 100, poz. 461) znaczenie przypisywane w

orzecznictwie „zakazowi” kierowania na badania lekarskie utraciło wszelki walor

wobec zróżnicowania prawa do renty w zależności od trwałości niezdolności do

pracy i ustaniu prawa do renty okresowej po czasie, na który została ustalona.

Sąd Najwyższy uznał, że zaniechania kontroli nieudolności do pracy nie

można pogodzić z obowiązującym obecnie art. 101 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2004 r., Nr 39, poz. 353), przewidującym ustanie prawa do świadczeń

z ustaniem którykolwiek z warunków wymaganych do uzyskania tego prawa, oraz z

art. 107 tej ustawy, zgodnie z którym prawo do świadczeń uzależnionych od

niezdolności do pracy oraz wysokość tych świadczeń ulega zmianie, jeżeli w

wyniku badania lekarskiego, przeprowadzonego na wniosek lub z urzędu, ustalono

zmianę stopnia niezdolności do pracy, brak tej niezdolności lub jej ponowne

powstanie. Prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy, którą stała się każda

renta inwalidzka przysługuje dopóty, dopóki spełniane są warunki, od których

ustawodawca uzależnia prawo do tego świadczenia. Uprawniony musi więc

wykazywać, że spełnia je nadal, między innymi poddając się badaniom lekarskim.

Podzielane przez skład orzekający stanowisko składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 26 stycznia 2006 r. zachowuje znaczenie w nowym stanie

prawnym, w którym badania kontrolne rencistów prowadzone są według zasad

rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 14 grudnia 2004 r. w sprawie

orzekania o niezdolności do pracy (Dz. U. Nr 273, poz. 2711), wydanego na

podstawie art. 14 ust. 6 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. Stwierdzenie w

orzeczeniu lekarza orzecznika wydanym w trybie § 3 tego rozporządzenia braku

niezdolności do pracy (odzyskania zdolności do pracy przez osobę poprzednio

niezdolną do pracy) zobowiązuje organ rentowy do wydania decyzji o zmianie w

prawie do świadczeń uzależnionych od niezdolności do pracy. Nie ma podstawy

prawnej do zachowania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy przez osobę,

która tej niezdolności nie wykazała. W szczególności osoba mająca ustalone prawo

do renty na podstawie przepisów obowiązujących do dnia 1 września 1997 r. nie

może powoływać się skutecznie na przepis § 29 ust. 1 pkt 2 nieobowiązującego

rozporządzenia z dnia 5 sierpnia 1983 r.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 398 15 § 1 in

principio).