II UK 159/11 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 15 marca 2012 r.

II UK 159/11

Upadły nie prowadzi pozarolniczej działalności gospodarczej i wobec

tego nie podlega ubezpieczeniom społecznym na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 5 i

art. 13 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.).

Przewodniczący SSN Romualda Spyt, Sędziowie SN: Roman Kuczyński

(sprawozdawca), Zbigniew Myszka.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 15 marca

2012 r. sprawy z wniosku Zenona S. i Syndyka Masy Upadłości Zakładu Produkcji

Stolarki Budowlanej: D. Zenon S. w K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w S. o objęcie ubezpieczeniem społecznym, na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 25 stycznia

2011 r. […]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 28 stycznia 2010 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział

w S. stwierdził, że Zenon S. od dnia 30 czerwca 2009 r. nie podlega ubezpieczeniom

społecznym z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej.

Syndyk masy upadłości oraz wnioskodawca Zenon S. wnieśli odwołanie od

powyższej decyzji domagając się jej zmiany i stwierdzenia, że Zenon S. podlega w

spornym okresie ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia pozarolniczej

działalności gospodarczej.

Sąd Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Słupsku wyrokiem z

dnia 27 kwietnia 2010 r. oddalił odwołanie.

Apelację od wyroku Sądu pierwszej instancji wywiódł Zenon S. oraz syndyk

masy upadłości Zakładu Produkcji Stolarki Budowlanej „D.” Zenona S. w K. zaskarżając powyższy wyrok w całości.

Wyrokiem z dnia 25 stycznia 2011 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Gdańsku oddalił apelację. Przedmiotem sporu między stronami była

kwestia, czy Zenon S. od dnia 30 czerwca 2009 r. podlegał ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, a w szczególności

- czy ogłoszenie upadłości likwidacyjnej w stosunku do wnioskodawcy jako przedsiębiorcy oznaczało, że nie prowadził on już pozarolniczej działalność gospodarczej i nie

podlegał w konsekwencji ubezpieczeniom społecznym z tego tytułu. Sąd stwierdził,

że tytułem do podlegania ubezpieczeniom społecznym, wskazanym w art. 6 ust. 1

pkt 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) jest prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Użyte w art. 13 pkt 4 wskazanej ustawy określenie

„wykonywanie działalności" podkreśla, że istotny jest tutaj element faktycznego prowadzenia działalności. Wpis do ewidencji działalności gospodarczej o rozpoczęciu tej

działalności ma deklaratoryjny charakter. Sąd drugiej instancji stwierdził, że Sąd

pierwszej instancji trafnie wskazał, iż przedsiębiorstwo jako zakład pracy w rozumieniu art. 3 k.p. wchodzi w skład masy upadłości. Stosownie do przepisów art. 75 ust. 1

ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, jeżeli ogłoszono upadłość obejmującą likwidację majątku upadłego, upadły traci prawo zarządu oraz możliwość korzystania i

rozporządzania mieniem wchodzącym do masy upadłości. Jak wynika z treści przepisów art. 173 wskazanego Prawa, syndyk niezwłocznie obejmuje majątek upadłego,

zarządza nim, zabezpiecza go przed zniszczeniem, uszkodzeniem lub zabraniem go

przez osoby postronne oraz przystępuje do jego likwidacji. Czynności tych dokonuje

w miejsce dotychczasowego właściciela, a także kierownictwa zakładu pracy wobec

pracownika. Upadły jest obowiązany wskazać i wydać syndykowi cały swój majątek,

a także wydać wszystkie dokumenty dotyczące jego działalności, majątku oraz rozliczeń, w szczególności księgi rachunkowe, inne ewidencje prowadzone dla celów

podatkowych i korespondencję. Pozbawienie upadłego, a więc także działającego w

jego imieniu zarządu, uprawnień do dysponowania majątkiem ma charakter bezwzględnie obowiązujący i dotyczy zarówno postępowania cywilnego, jak i wszelkiego

rodzaju postępowań administracyjnych, w tym także podatkowego (por. uzasadnienie

wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 kwietnia

2007 r., III SA/Wa 2967/06, LEX nr 401565). Zasadnie wskazał Sąd Okręgowy, że o

tym, czy dany podmiot jest przedsiębiorcą decydują przepisy prawa działalności gospodarczej (w odniesieniu do prawa publicznego) i Kodeksu cywilnego (w odniesieniu do prawa prywatnego). Jeżeli zatem osoba fizyczna podejmuje i wykonuje (prowadzi) działalność gospodarczą we własnym imieniu, w pełni uprawnione jest twierdzenie o posiadaniu przez nią statusu przedsiębiorcy. Jeśli natomiast jej działalność

nie odpowiada definicji działalności gospodarczej, określonej w prawie działalności

gospodarczej, brak jest podstaw do uznania podmiotu za przedsiębiorcę. Zgodnie z

art. 157 ust. 4 wskazanego Prawa, syndyk, nadzorca sądowy, zarządca będący

osobą fizyczną jest osobą prowadzącą pozarolniczą działalność w rozumieniu przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o świadczeniach opieki zdrowotnej

finansowanych ze środków publicznych. Treść powyższych przepisów wskazuje

wprost, że dalsze prowadzenie przedsiębiorstwa upadłego możliwe jest przez syndyka masy upadłości i to w ściśle określonych sytuacjach, po spełnieniu warunków

formalnych. Syndyk jest nadto traktowany przez powyższą ustawę jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność w rozumieniu przepisów o systemie ubezpieczeń

społecznych oraz o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków

publicznych. Do kosztów postępowania upadłościowego zalicza się zaś, jak wynika

to z treści przepisów art. 230 ust. 1 i 2 ustawy Prawa upadłościowego i naprawczego,

opłaty sądowe oraz wydatki niezbędne do osiągnięcia celu postępowania, do których

należą w szczególności: wynagrodzenie i wydatki syndyka. Tytułem podlegania

ubezpieczeniom społecznym wskazanym w art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych jest prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Użyte w art. 13 pkt 4 tej ustawy określenie „wykonywanie działalności" podkreśla, że istotny jest tutaj element faktycznego prowadzenia

działalności gospodarczej. W stanie faktycznym niniejszej sprawy brak było jakichkolwiek podstaw do uznania, że wnioskodawca we własnym imieniu prowadził w

spornym okresie nadal pozarolniczą działalność gospodarczą, tj. Zakład Produkcji

Stolarki Budowlanej „D.”. Wnioskodawca nie wykazał również w żaden sposób zasadności podnoszonych przez siebie twierdzeń na tę okoliczność. Nie sposób było

uznać, że opłacanie składek na ubezpieczenie społeczne w imieniu wnioskodawcy

przez syndyka masy upadłości Zakładu Produkcji Stolarki Budowlanej „D." Zenona S.

w K. oznaczało, że Zenon S. prowadził w spornym okresie pozarolniczą działalność

gospodarczą. Powyższe oznaczało, że wnioskodawca zaprzestał prowadzenia poza-

rolniczej działalności gospodarczej, tj. zaprzestał prowadzić we własnym imieniu Zakład Produkcji Stolarki Budowlanej „D.". Ogłoszenie w dniu 30 czerwca 2009 r. upadłości dłużnika Zenona S. prowadzącego pozarolniczą działalność gospodarczą pod

firmą Zakład Produkcji Stolarki Budowlanej „D." oznaczało zaprzestanie prowadzenia

przez Zenona S. we własnym imieniu działalności gospodarczej, którą od tego dnia

prowadzić mógł we własnym imieniu syndyk masy upadłości w razie spełnienia warunków wskazanych w Prawie upadłościowym i naprawczym.

Zenon S. wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku

z dnia 25 stycznia 2011 r., zaskarżając powyższy wyrok w całości. Oparł on skargę

kasacyjną na podstawach naruszenia przepisów prawa materialnego: art. 13 pkt 4 w

związku z art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy z dnia 3 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.),

przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że

osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą względem, której ogłoszono

upadłość likwidacyjną nie podlega obowiązkowi ubezpieczeń społecznych, ponieważ

nie prowadzi pozarolniczej działalności gospodarczej, podczas gdy osoba ta nadal

widnieje w ewidencji działalności gospodarczej jako przedsiębiorca i brak jest podstawy prawnej do wykreślenia jej z ewidencji, stąd też podlega obowiązkowi ubezpieczeń społecznych; art. 363 oraz art. 368 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo

upadłościowe i naprawcze (jednolity tekst: Dz.U. 2009 r. Nr 175, poz. 1361 ze zm.),

przez ich niezastosowanie, a w konsekwencji nieuwzględnienie okoliczności, że podstawą wykreślenia osoby fizycznej prowadzącej działalność gospodarczą, względem

której ogłoszono upadłość likwidacyjną, jest prawomocne postanowienie sądu o zakończeniu postępowania upadłościowego lub umorzeniu postępowania upadłościowego. Postanowienie Sądu Rejonowego w Słupsku o ogłoszeniu upadłości odwołującego się zostało wydane w dniu 30 czerwca 2009 r. a postępowanie w tej sprawie

nie zostało jak do tej pory prawomocnie zakończone bądź umorzone, stąd też brak

podstawy do wykreślenia odwołującego się z ewidencji działalności gospodarczej;

art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (jednolity

tekst: Dz.U. 2007 r. Nr 155, poz. 1095 ze zm.) w związku z art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych, przez błędną jego wykładnię i na tej podstawie

przyjęcie, że odwołujący się nie prowadzi działalności gospodarczej, mimo wpisu do

ewidencji działalności gospodarczej oraz niezastosowanie przepisów szczególnych;

art. 2 ust. 1 pkt 1 lit. f ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i in-

stytucjach rynku pracy (jednolity tekst: Dz.U. 2008 r. Nr 69, poz. 415 ze zm.) w

związku z art. 13 pkt 9 oraz w związku z art. 13 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, przez ich niezastosowanie, a w konsekwencji pozbawienie odwołującego się prawa do świadczeń z zakresu ubezpieczeń społecznych, z uwagi na przyjęcie, że nie jest osobą prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą pomimo

wpisu do ewidencji i w związku z tym nie może korzystać z innych uprawnień, np. nie

może zostać uznany za osobę bezrobotną; art. 57 ustawy prawo upadłościowe i naprawcze, przez przyjęcie, że czynności związane ze wskazaniem i wydaniem syndykowi majątku przez upadłego nie stanowią o prowadzeniu pozarolniczej działalności

gospodarczej przez Zenona S.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Najwyższy w sprawie rozpoznawanej na skutek skargi kasacyjnej mógł stosownie do art. 39813 § 1 k.p.c. - zajmować się wyłącznie kwestiami objętymi podstawą tej skargi, ograniczoną w szczególności do zarzutu naruszenia art. 13 pkt 4 w

związku z art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zaznaczyć

przy tym trzeba dalsze ograniczenie rozpoznania sprawy w postępowaniu kasacyjnym wynikające ze związania Sądu Najwyższego ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c.).

W tych okolicznościach zagadnieniem wynikającym z podstawy skargi, stanowiącym przesłankę orzeczenia Sądu Najwyższego było rozstrzygnięcie o zasadności

podstawy prawnej zaskarżonego wyroku, że wnioskodawca na skutek postanowienia

o ogłoszeniu jego upadłości jako podmiotu prowadzącego działalność gospodarczą

na podstawie ustawy o swobodzie działalności gospodarczej z dnia 2 lipca 2004 r.,

przestaje podlegać obowiązkowi z zakresu ubezpieczeń społecznych i nie jest uznawany za osobę fizyczną prowadzącą działalność gospodarczą mimo wpisu do ewidencji działalności gospodarczej. Wbrew zarzutom skargi Sąd Najwyższy stwierdza,

że ustalone okoliczności faktyczne stwarzały wystarczającą i odpowiednią podstawę

do uznania, że w spornym okresie wnioskodawca nie podlegał obowiązkowym ubezpieczeniom; w tym bowiem okresie nie był osobą prowadzącą działalność pozarolniczą, która - stosownie do art. 13 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych takiemu obowiązkowi podlega.

Zgodnie z art. 13 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.) obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu

podlegają osoby prowadzące pozarolniczą działalność od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności do dnia zaprzestania wykonywania tej działalności z wyłączeniem

okresu, na który wykonywanie działalności zostało zawieszone na podstawie przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. W orzecznictwie sądów dotyczącym

rozważanej kwestii, związanej z ustalaniem obowiązku podlegania ubezpieczeniu

zdrowotnemu z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, przyjmuje się, że dokonanie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej rodzi jedynie

domniemanie faktyczne podjęcia działalności i wykonywania jej do czasu wykreślenia

z ewidencji, co powoduje w konsekwencji, że ocena organu, czy faktyczne niewykonywanie działalności gospodarczej ma wpływ na podleganie obowiązkowi ubezpieczenia społecznego musi być poprzedzona stosownym ustaleniem i oceną tego organu. Innymi słowy, obowiązek ubezpieczenia osoby prowadzącej pozarolniczą

działalność gospodarczą wynika z faktycznego prowadzenia tej działalności, a zatem

o zaprzestaniu prowadzenia działalności gospodarczej, powodującej wyłączenie z

tego ubezpieczenia, decyduje faktyczne zaprzestanie tej działalności. Natomiast

kwestie związane z formalnym zarejestrowaniem, wyrejestrowaniem, czy zgłaszaniem przerw w tej działalności mają ewentualnie znaczenie w sferze dowodowej, nie

przesądzają same w sobie o podleganiu obowiązkowi ubezpieczenia społecznego

(por. wyroki Sądu Najwyższego: z 14 września 2007 r., III UK 35/07, LEX nr 483284;

wskazany wyżej wyrok z 19 marca 2007 r., III UK 133/06; z 15 marca 2007 r., I UK

300/06, LEX nr 338807; z 27 czerwca 2006 r., I UK 340/05, LEX nr 376431; z 30 listopada 2005 r., I UK 95/05, OSNP 2006 nr 19-20, poz. 311; z 11 stycznia 2005 r., I

UK 105/04, OSNP 2005 nr 13, poz. 198). Mając powyższe na uwadze, zawarta w

zaskarżonym wyroku ocena prawna jest odpowiednia do tego, co bezpośrednio wynika z ustalonego stanu faktycznego, że wnioskodawca od momentu ogłoszenia

upadłości faktycznie nie wykonywał jakichkolwiek czynności związanych z prowadzoną do czasu ogłoszenia upadłości likwidacyjnej działalnością gospodarczą, skoro

- jak wskazał to Sąd drugiej instancji - stosownie do przepisów art. 75 ust. 1 ustawy

Prawo upadłościowe i naprawcze upadły od tego momentu traci prawo zarządu oraz

możliwość korzystania i rozporządzania mieniem wchodzącym do masy upadłości.

Zgodnie z art. 61 tego Prawa datę powstania masy upadłości określa dzień ogłosze-

nia upadłości. Zatem masa upadłości powstaje od początku dnia, w którym ogłoszono upadłość, tj. od godz. 000. Od tej godziny bowiem rozpoczyna się dzień, w którym upadłość ogłoszono (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 czerwca 2004 r., II

CK 364/03, Monitor Prawniczy 2004 nr 14, s. 631). Z kolei ta okoliczność przesądza

o tym, że mienie przedsiębiorcy służące do tej chwili do realizacji celów prowadzonej

działalności gospodarczej przekształca się w masę upadłości, która służy syndykowi

do zaspokojenia podstawowego celu upadłości likwidacyjnej, tj. zaspokojenia wierzycieli. Powyższy cel sprzeczny jest z definicją działalności gospodarczej określonej w

art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej, której celem jest zarobkowa działalność wytwórcza, budowlana, handlowa, usługowa oraz

poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność

zawodowa, wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły. Ponadto z treści przepisów art. 173 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze wynika, że syndyk niezwłocznie obejmuje majątek upadłego, zarządza nim, zabezpiecza go przed zniszczeniem,

uszkodzeniem lub zabraniem go przez osoby postronne oraz przystępuje do jego

likwidacji. Czynności tych dokonuje w miejsce dotychczasowego właściciela, a także

kierownictwa zakładu pracy wobec pracownika. Upadły jest obowiązany wskazać i

wydać syndykowi cały swój majątek, a także wydać wszystkie dokumenty dotyczące

jego działalności, majątku oraz rozliczeń, w szczególności księgi rachunkowe, inne

ewidencje prowadzone dla celów podatkowych i korespondencję. Mając powyższe

na uwadze, słusznie Sąd drugiej instancji przyjął, że od chwili ogłoszenia upadłości

wnioskodawcy nie wykonywał on żadnej działalności gospodarczej, w szczególności

nie miał prawnej możliwości dokonywania czynności związanych z prowadzoną przez

niego działalnością gospodarczą, chociaż nadal formalnie występował jako przedsiębiorca w rejestrze działalności gospodarczej. Nie ma racji skarżący uważając, że sam

fakt występowania w rejestrze gospodarczym jako podmiot prowadzący działalność

gospodarcza, niepołączony z jakimkolwiek prowadzeniem spraw przedsiębiorstwa,

stanowi wystarczającą podstawę do zaistnienia przedmiotowego, obowiązkowego

ubezpieczenia. Taki „czysty” fakt występowania w rejestrze gospodarczym, niepołączony z zaangażowaniem się w działalność gospodarczą przedsiębiorcy, nie może

być uznany za „prowadzenie” działalności gospodarczej. Przepisy art. 13 pkt 4

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych łączą obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym z prowadzeniem działalności gospodarczej, a nie jedynie z deklaratywnym wpisem do ewidencji działalności gospodarczej, czy też posiadaniem

numeru NIP i REGON. Utrata prawa zarządu uniemożliwia upadłemu prowadzenie

pozarolniczej działalności gospodarczej, w konsekwencji nie spełnia on już przesłanek wystarczających do prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, stąd

też w niniejszej sprawie na skutek braku takiej aktywności ubezpieczonego w myśl

przepisów art. 13 pkt 4 w związku z art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, ubezpieczony nie spełniał przesłanki w postaci faktycznego prowadzenia działalności gospodarczej od momentu ogłoszenie jego upadłości, której spełnienie było koniecznym warunkiem do objęcia takiego przedsiębiorcy obowiązkowym

ubezpieczeniem społecznym. Wnioski wyprowadzone z powyższej analizy interpretacyjnej nie pozostają w sprzeczności z zasadami podlegania ubezpieczeniom społecznym. Warto też zwrócić uwagę na to, że w sprawie chodzi o zakres ubezpieczenia obowiązkowego, a więc niezależnego od woli zainteresowanych osób, takiego

przymusu prawnego nie należy rozszerzać poza niezbędny, ściśle w ustawie sprecyzowany zakres.

Z powyższych względów uznając, że skarga kasacyjna nie miała zasadnej

podstawy Sąd Najwyższy orzekł w myśl art. 39814 k.p.c.