II UK 154/08 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 4 lutego 2009 r.

II UK 154/08

Do odsetek objętych ogólnym pojęciem "należności z tytułu składek"

mają odpowiednie zastosowanie jedynie te przepisy ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. - Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze

zm.), które zostały wymienione w art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz.

74 ze zm.). Ograniczenie przyjęte w art. 95 Ordynacji podatkowej nie ma zastosowania do odsetek od zaległości składkowych.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Romualda Spyt, Herbert Szurgacz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 lutego

2009 r. sprawy z wniosku Centrali Handlowej C. Spółki z o.o. z siedzibą w W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w W. o składki, na skutek

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia

7 lutego 2008 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 7 lutego 2008 r. [...] Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił, na skutek apelacji pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału

w W., wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z

dnia 27 lutego 2007 r. i oddalił odwołanie Centrali Handlowej „C.” Spółka z o.o. w

W. od decyzji ZUS z dnia 21 września 2005 r. w sprawie o składki.

W ocenie Sądu drugiej instancji, poczynione przez Sąd Okręgowy ustalenia faktyczne były prawidłowe, błędna była natomiast zaprezentowana wykładnia

przepisów prawa leżących u podstaw rozstrzygnięcia. W świetle ustaleń faktycznych, decyzją z dnia 21 września 2005 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział

w W. stwierdził, że „C.” Spółka z o.o. z siedzibą w W. jest dłużnikiem Zakładu z tytułu

składek na Fundusz Ubezpieczeń Zdrowotnych za okres od marca 2004 r. do maja

2005 r. w kwocie 20.911,50 zł z odsetkami naliczonymi do dnia wydania decyzji na

kwotę 1.834,00 (łącznie 22.745,50 zł) oraz z tytułu składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od lutego 2002 r. do

maja 2005 r. w kwocie 43.598,74 zł z odsetkami za zwłokę naliczonymi do dnia 21

września 2005 r. w kwocie 13.333,20 zł (łącznie 56.931,94 zł).

Wyrokiem z dnia 27 lutego 2007 r. Sąd Okręgowy-Sąd Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że ustalił, iż Centrala

Handlowa „C.” Spółka z o.o. nie jest dłużnikiem organu rentowego z tytułu składek na

Fundusz Ubezpieczeń Zdrowotnych z odsetkami oraz z tytułu składek na Fundusz

Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych z odsetkami w okresach i wysokości wymienionych w zaskarżonej decyzji. Z ustaleń Sądu Okręgowego

wynikało, że Centrala Handlowa „C.” Spółka z o.o. w W. nabyła w dniu 31 marca

2003 r. w drodze prywatyzacji bezpośredniej Centralną Składnicę Zaopatrzenia

Lecznictwa „C.” Przedsiębiorstwo Państwowe w W., w wyniku czego Sąd Rejonowy

dla Miasta Stołecznego Warszawy-Sąd Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego

postanowieniem z dnia 7 czerwca 2004 r. wykreślił Centralną Składnicę Zaopatrzenia

Lecznictwa „C.” Przedsiębiorstwo Państwowe w W. z rejestru przedsiębiorstw. Zarówno Centralna Składnica Zaopatrzenia Lecznictwa „C.” Przedsiębiorstwo Państwowe w W., jak i Centrala Handlowa „C.” Spółka z o.o. w W. zalegały z opłatami

składek na rzecz Funduszu Ubezpieczeń Zdrowotnych, Funduszu Pracy i Funduszu

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Odwołująca się spółka do września

2005 r. spłaciła wszelkie zaległości wobec organu rentowego zarówno z tytułu zaległych rat, jak i odsetek wynikających ze zwłoki w ich zapłacie, uzyskując nadpłatę w

wysokości 18.232,94 zł. Ustalenia, iż Spółka ma nadpłatę, Sąd dokonał na podstawie

opinii biegłego do spraw księgowości z dnia 7 sierpnia 2006 r., który to dowód Sąd

przeprowadził w celu ustalenia wysokości zadłużenia Spółki wobec organu rentowego z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne na dzień 9 listopada

2005 r. Biegły, przyjmując że odsetki za zwłokę odnośnie do Centralnej Składnicy

Zaopatrzenia Lecznictwa „C.” powinny być naliczane przez organ rentowy począwszy

od dnia następującego po dniu upływu terminu płatności, do dnia 7 czerwca 2004 r.

włącznie, a odsetki z tego samego tytułu odnośnie do odwołującej Spółki Centrali

Handlowej „C.” powinny być naliczane od dnia następującego po dniu upływu termi-

nu płatności do dnia zapłaty wyłącznie z tym dniem, stwierdził, że Spółka posiada

nadpłatę w wysokości 18.232,94 zł. Sąd Okręgowy wskazał, że pomiędzy stronami

były bezsporne okoliczności stanu faktycznego dotyczące następstwa prawnego

odwołującej po Centralnej Składnicy Zaopatrzenia Lecznictwa „C.” Przedsiębiorstwo

Państwowe w W., wykreślenia podmiotu z rejestru przedsiębiorstw oraz wysokości

wpłat dokonanych przez odwołującą na konto Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Sporny pomiędzy stronami był okres, za który należą się organowi rentowemu odsetki od zaległości w opłatach na rzecz ubezpieczeń społecznych. W tej sytuacji Sąd

Okręgowy uznał, że odwołanie zasługuje na uwzględnienie i powołał ustawę z dnia

13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.), która w art. 23 ust. 1 stanowi, że: „od nieopłaconych

w terminie składek należne są od płatnika składek odsetki za zwłokę, na zasadach i

w wysokości określonych w ustawie z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.). W art. 31 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych zawarta jest delegacja do zastosowania odnośnie do należności z tytułu składek art. 94 Ordynacji podatkowej. Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych nakazuje więc stosowanie przepisów Ordynacji podatkowej do

obliczenia odsetek należnych od zaległych składek na ubezpieczenie społeczne, nie

wymieniając expresis verbis tych artykułów ustawy, które należy stosować, czyni to

natomiast w art. 31. Ustawodawca w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych

dwukrotnie w art. 23 i art. 31 nakazał odpowiednie stosowanie przepisów Ordynacji

podatkowej, jednak dla odsetek od należnych składek ustanowił inny zakres stosowania przepisów Ordynacji podatkowej (nie zawęził go), a inny dla samych składek

(poprzez enumeratywne wyliczenie artykułów, które można stosować). Bez względu

jednak na to, czy przepisy Ordynacji podatkowej będą miały zastosowanie do odsetek od zaległych składek, czy do samych należności z tytułu składek, w obu wypadkach istnieje podstawa do zastosowania art. 94 Ordynacji podatkowej. Przepis ten

stanowi, że: „przepisy art. 93 § 1, art. 93 d i art. 93 e, z zastrzeżeniem art. 95, stosuje

się również do nabywców przedsiębiorstw państwowych oraz do spółek, które na

podstawie przepisów o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych

nabyły lub przejęły te przedsiębiorstwa”. Tym samym treść art. 94 Ordynacji podatkowej nakazuje stosowanie art. 95 § 1, który stanowi, że odpowiedzialność nabywców lub spółek, o których mowa w art. 94 z tytułu odsetek za zwłokę od zaległości

podatkowych zlikwidowanego przedsiębiorstwa, oprocentowania przypadających do

zwrotu zaliczek naliczonego podatku od towarów i usług, ograniczona jest do odsetek

(oprocentowania) naliczonych do dnia wykreślenia przedsiębiorstwa z rejestru przedsiębiorstw państwowych. Określona w powyższy sposób podstawa prawna do odpowiedniego zastosowania art. 95 Ordynacji podatkowej odnośnie do odsetek należnych z tytułu zaległości w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne ogranicza

naliczanie odsetek do dnia wykreślenia przedsiębiorstwa z rejestru przedsiębiorstw

państwowych, co czyni chybionym pogląd organu rentowego, że art. 95 Ordynacji

podatkowej nie może mieć zastosowania z uwagi na brak jego wskazania w treści

art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Sąd Apelacyjny nie podzielając wykładni Sądu pierwszej instancji wskazał, iż

nabycie przedsiębiorstwa państwowego Centralna Składnica Zaopatrzenia Lecznictwa „C.” przez Spółkę Centrala Handlowa „C.” nastąpiło na mocy ustawy z dnia 30

sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr

171, poz. 1397 ze zm.), która w art. 40 ust. 1 stanowi, iż w przypadku braku odmiennych unormowań ustawowych, kupujący lub przejmujący wstępuje we wszelkie

prawa i obowiązki przedsiębiorstwa państwowego, bez względu na charakter stosunku prawnego, z którego te prawa i obowiązki wynikają. W kontekście tego przepisu

unormowanie zawarte w art. 95 w związku z art. 94 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.

- Ordynacja podatkowa ograniczające odpowiedzialność spółek, które na podstawie

przepisów o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych nabyły te

przedsiębiorstwa jedynie do odsetek za zwłokę od zaległości podatkowych zlikwidowanego przedsiębiorstwa naliczonych do dnia wykreślenia przedsiębiorstwa z rejestru przedsiębiorstw państwowych ma charakter lex specialis. Stosowanie tego przepisu do należności z tytułu składek nie jest możliwe ze względu na brak podstawy

prawnej. Takiej podstawy prawnej nie zawiera art. 23 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, ani art. 31 tej ustawy wymieniający

enumeratywnie przepisy ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa,

które mają odpowiednie zastosowanie do należności z tytułu składek. Sąd wskazał

także, iż należnościami z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne są składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia oraz dodatkowa opłata (art.

24 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), przy czym nie tworzą one

odrębnego bytu w postaci jednej należności i wobec tego pojęcie to obejmuje różnego rodzaju świadczenia o odrębnym charakterze i statusie, które ze względów redakcyjno- legislacyjnych określone zostały w ustawie jednym mianem i przywołał wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2006 r., I UK 240/05 (OSNP 2007 nr 7-8,

poz.111). Sąd drugiej instancji wskazał także, że art. 23 ust. 1 stanowiący, iż od nieopłaconych w terminie składek należne są od płatnika odsetki za zwłokę na zasadach i wysokości określonych w ustawie Ordynacja podatkowa nie może być rozumiany w ten sposób, iż ilekroć w ustawie Ordynacja podatkowa jest mowa o odsetkach, przepisy zawierające takie uregulowania mają bezpośrednie zastosowanie

również do odsetek należnych od nieopłaconych składek. Porównanie konstrukcji

przepisu art. 23 ust. 1 i 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i zakresu ich

regulacji pozwala na ustalenie, iż przepisy ustawy Ordynacja podatkowa mają bezpośrednie zastosowanie jedynie w zakresie ogólnych zasad nakładania odsetek oraz

przy ustalaniu procentowej wysokości odsetek, natomiast do odsetek objętych ogólnym pojęciem „należności z tytułu składek” mają zastosowanie jedynie te przepisy

ustawy Ordynacja podatkowa, które zostały wymienione w art. 31 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, co odnosi się również do odsetek za zwłokę od nieopłaconych w terminie składek. W ocenie Sądu Apelacyjnego art. 95 i 96 odnoszące się

bezpośrednio do odpowiedzialności nabywców lub spółek, które na podstawie

ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych nabyły takie

przedsiębiorstwa, nie zostały w art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

wymienione, mimo że inne przepisy ustawy Ordynacja podatkowa (art. 93 § 1 i art.

93e) wymienione w art. 94 Ordynacji przez ich wskazanie w art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, mają odpowiednie zastosowanie do należności z tytułu składek. W tej sytuacji wywodzenie z zapisu zawartego w art. 94 ordynacji „z

zastrzeżeniem art. 95” obowiązku zastosowania uregulowania zawartego w tym

przepisie, ograniczającego okres naliczenia odsetek od zaległości podatkowych zlikwidowanego przedsiębiorstwa do należności z tytułu składek (w tym odsetek), nie

jest zgodne z normami interpretacyjnymi i sprzeczne z wolą ustawodawcy wyrażoną

w art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Ponadto charakter regulacji

zawartej w art. 95 wprowadzającej wyjątek od ogólnej zasady przejęcia przez nabywcę wszystkich praw i obowiązków przedsiębiorstwa państwowego, z którego wynikają (powtórzony w § 4 umowy sprzedaży zawartej w dniu 3 marca 2003 r.) nie pozwala na dokonywanie wykładni rozszerzającej tego przepisu.

Powyższy wyrok zaskarżył skargą kasacyjną pełnomocnik wnioskodawcy i zarzucając naruszenie prawa materialnego, poprzez niewłaściwe zastosowanie 1) art.

23 ust. 1 oraz art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych, polegające na błędnym uznaniu, iż z przepisów tych można wywieść

wniosek o braku podstaw do stosowania w przypadku naliczania odsetek od zaległych należności z tytułu składek przepisów art. 95 i 96 ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. - Ordynacja podatkowa; 2) art. 94, 95, 96 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa, poprzez zastosowanie niewłaściwej interpretacji polegającej

na stwierdzeniu, że określenie w treści przepisu art. 94 „z zastrzeżeniem art. 95” nie

nakazuje stosowania uregulowań zawartych w art. 95 i 96 w każdej sytuacji w której

naliczane są odsetki za zaległości nabywców przedsiębiorstw państwowych, wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie apelacji, wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nieuzasadniona. Stosownie do art. 39813 § 1 i 2 k.p.c.,

Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej (jej podstaw) i jest

związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia,

jeżeli skarga nie zawiera zarzutu naruszenia przepisów postępowania (bądź jeżeli

taki zarzut okaże się niezasadny). W rozpatrywanej sprawie, należy wskazać za Sądem Apelacyjnym, że do art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, według którego od nieopłaconych w terminie składek należne są od płatnika odsetki za zwłokę na zasadach i wysokości określonych

w ustawie Ordynacja podatkowa, nie może być stosowana wykładnia rozszerzająca,

sprowadzająca się do stwierdzenia, że ilekroć w ustawie Ordynacja podatkowa jest

mowa o odsetkach, przepisy zawierające takie uregulowania mają bezpośrednie zastosowanie również do odsetek należnych od nieopłaconych składek. Przepis art. 31

ustawy systemowej literalnie i wyczerpująco wymienia jakie przepisy ustawy Ordynacja podatkowa znajdują odpowiednie zastosowanie do należności z tytułu składek,

nie wymieniając wśród nich art. 95 Ordynacji, który ogranicza odpowiedzialność nabywców przedsiębiorstw państwowych oraz spółek które - tak jak w tej sprawie - nabyły lub przejęły przedsiębiorstwo na podstawie ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o

komercjalizacji i prywatyzacji - do odsetek za zwłokę od należności podatkowych zlikwidowanego przedsiębiorstwa, do odsetek naliczonych do dnia wykreślenia przedsiębiorstwa z właściwego rejestru (w sprawie do dnia 7 czerwca 2004 r.). Oznacza

to, że przyjęte w tym przepisie ograniczenie dotyczy jedynie odsetek od zaległości

podatkowych, i nie znajduje zastosowania do zaległości składkowych. Fakt, że stosujący się do należności składkowych z mocy art. 31 ustawy systemowej art. 94 Ordynacji, zawiera sformułowanie „z zastrzeżeniem art. 95”, nie oznacza, że przepis

ten (art. 95) należy odpowiednio stosować także do składek, trzeba bowiem zwrócić

uwagę, że ustawodawca w systemie ubezpieczeń społecznych wprost wymienił jako

znajdujące odpowiednie zastosowanie do należności składkowych art. 93, 93a-93c,

93e i 94, mimo że ten ostatni przepis wymienia również art. 93e Ordynacji jako znajdujący zastosowanie do nabywców przedsiębiorstw.

Porównanie konstrukcji przepisu art. 23 ust. 1 i 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i zakresu ich regulacji pozwala na przesądzenie, że przepisy

ustawy Ordynacja podatkowa mają bezpośrednie zastosowanie jedynie w zakresie

ogólnych zasad nakładania odsetek oraz przy ustalaniu procentowej wysokości odsetek, natomiast do odsetek objętych ogólnym pojęciem „należności z tytułu składek”

mają odpowiednie zastosowanie jedynie te przepisy ustawy Ordynacja podatkowa,

które zostały wymienione w art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Wobec treści tego przepisu unormowanie zawarte w art. 95 w związku z art. 94

ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa, ma charakter lex specialis,

a jego stosowanie do należności z tytułu składek nie jest możliwe ze względu na brak

podstawy prawnej.

Tym samym podzielając stanowisko zawarte w wyroku Sądu Apelacyjnego,

Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c., orzekł jak w sentencji.