II UK 112/03 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 22 października 2003 r.

II UK 112/03

Emerytury lub renty inwalidzkiej oraz dodatków z wojskowego zaopatrzenia emerytalnego nie wypłaca się jedynie za okres, za który żołnierz zawodowy otrzymał uposażenie przewidziane w ustawie z dnia 17 grudnia 1974 r. o

uposażeniu żołnierzy (jednolity tekst: Dz.U. z 1992 r. Nr 5, poz. 18 ze zm.). Do

okresu tego nie dolicza się okresu, za który żołnierz zawodowy pobrał jednorazowe odszkodowanie z tytułu skróconego okresu wypowiedzenia stosunku

wojskowej służby zawodowej.

Przewodniczący SSN Beata Gudowska, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka

(sprawozdawca), Maria Tyszel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 października 2003 r.

sprawy z wniosku Marka K. przeciwko Wojskowemu Biuru Emerytalnemu w O. o wypłatę emerytury wojskowej od 1 maja 2003 r., na skutek kasacji wnioskodawcy od

wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 21 stycznia 2003 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku do ponownego rozpoznania i

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyrokiem z dnia 12 stycznia 2003 r. oddalił apelację ubezpieczonego Marka K. od wyroku

Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Olsztynie z dnia 3

października 2002 r. oddalającego odwołanie ubezpieczonego od decyzji Wojskowego Biura Emerytalnego w O. z dnia 10 lipca 2002 r. przyznającej mu prawo do emerytury wojskowej, ale równocześnie „zawieszającej” mu wypłatę tego świadczenia do

dnia 31 grudnia 2003 r. z powodu uzyskania wypłaty rocznego uposażenia oraz odszkodowania. W odwołaniu od tej decyzji ubezpieczony utrzymywał, iż zawieszenie

wypłaty emerytury było uzasadnione tylko w okresie od 1 maja 2002 r. do 31 kwietnia

2003 r., natomiast brak było takich podstaw do zawieszenia wypłaty należnej mu

emerytury za inny okres, za który uzyskał odszkodowanie z tytułu skróconego wypowiedzenia stosunku zawodowej służby wojskowej.

W sprawie tej ustalono, że Minister Obrony Narodowej decyzją z dnia 5 kwietnia 2002 r. zwolnił ubezpieczonego z zawodowej służby wojskowej i przeniósł go do

rezerwy z dniem 30 kwietnia tego roku, z zastosowaniem skróconego okresu wypowiedzenia na wniosek zwolnionego żołnierza. W decyzji tej wskazano, że datą zwolnienia ubezpieczonego ze służby wojskowej dla celów emerytalnych jest ostatni

dzień okresu, za który wypłacono mu odszkodowanie, tj. 31 grudnia 2002 r. W

związku ze zwolnieniem ze służby ubezpieczony otrzymał kwotę 37.680,48 zł tytułem

rocznego uposażenia przewidzianego w art. 18 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o

uposażeniu żołnierzy zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1992 r. Nr 5, poz. 18 ze

zm.), a także odszkodowanie za 8 miesięcy z tytułu skróconego okresu wypowiedzenia na podstawie art. 14 ust. 2 ustawy z dnia 25 maja 2001 r. o przebudowie i modernizacji technicznej oraz finansowaniu sił zbrojnych RP w latach 2001-2006 (Dz.U.

Nr 76, poz. 804).

Oddalając odwołanie ubezpieczonego, Sąd pierwszej instancji wskazał, iż stosownie do art. 18 ust. 6 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych i ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 11 poz.

108 ze zm., powoływanej dalej jako wojskowa ustawa emerytalna) - w razie zbiegu

uprawnienia do uposażenia i zaopatrzenia emerytalnego żołnierzowi przysługuje

tylko jedno świadczenie przez niego wybrane. Emerytury wojskowej nie wypłaca się

również za okres, za który żołnierz otrzymał uposażenie (art. 41 ust. 2 tej ustawy).

Sąd podzielił stanowisko wojskowego organu emerytalnego, że dniem zwolnienia

ubezpieczonego z zawodowej służby wojskowej był ostatni dzień okresu, za który

wypłacono mu odszkodowanie z tytułu skróconego okresu wypowiedzenia. Skoro

ubezpieczony otrzymał takie odszkodowanie za okres do dnia 31 grudnia 2002 r., to

w tej dacie został zwolniony ze służby w rozumieniu art. 14 ust. 6 ustawy z dnia 25

maja 2001 r. i od niej należy liczyć okres, za który przysługuje roczne uposażenie po

zwolnieniu z zawodowej służby wojskowej (art. 18 ust. 1 ustawy o uposażeniu). W

konsekwencji roczny okres pobierania tego uposażenia przypadał od 1 stycznia do

31 grudnia 2003 r.

Powyższe stanowisko w pełni podzielił Sąd Apelacyjny, który dodatkowo argumentował, że z art. 14 ust. 6 ustawy z dnia 25 maja 2001 r. jednoznacznie wynika,

iż dla celów emerytalnych dniem zwolnienia z zawodowej służby wojskowej jest

ostatni dzień okresu, za który wypłacone zostało jednorazowe odszkodowanie, z

czego wynika, iż okres 8 miesięcy, za który ubezpieczony uzyskał odszkodowanie

jest traktowany jako równorzędny ze służbą wojskową. Podlega on zatem zaliczeniu

do okresu pełnienia służby wojskowej i ma wpływ na uprawnienia emerytalne zwolnionego żołnierza. Oznacza to, że ubezpieczonemu należało wypłacać emeryturę od

1 stycznia 2004 r., gdyż do tej daty „wypłata emerytury podlegała zawieszeniu z powodu ustanowionego w tym przepisie dalszego trwania służby wojskowej, ale tylko

dla celów emerytalnych”. Natomiast wypłacanie ubezpieczonemu emerytury od 1

maja 2003 r. byłoby sprzeczne ze szczególnym zapisem art. 14 ust. 6 ustawy z 25

maja 2001 r., którego celem było zawieszenie przyznanych świadczeń emerytalnych

także za okres wypłacania jednorazowego odszkodowania z tytułu skróconego

okresu wypowiedzenia.

W kasacji pełnomocnik ubezpieczonego podniosła następujące zarzuty: 1)

„niezgodną z intencją ustawodawcy” wykładnię art. 14 ust. 1-6 ustawy z 25 maja

2001 r., "skutkującą określeniem prawa do nabycia uprawnień emerytalnych od

01.01.2004 r., a nie od 01.05.2003 r.”, 2) naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. - przez „niewłaściwą ocenę zebranego materiału dowodowego, a zwłaszcza błędne ustalenie

daty nabycia uprawnień rentowych przez powoda”, który nabył je od 1 maja 2003 r.

Na tych podstawach skarżący domagał się zmiany zaskarżonego wyroku i zasądzenia kosztów zastępstwa procesowego według zestawienia, ewentualnie wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi Apelacyjnemu z uwzględnieniem kosztów procesu. W ocenie skarżącego

wytyczne Ministra Obrony Narodowej z dnia 5 października 2001 r. wskazywały, iż

konieczność restrukturyzacji sił zbrojnych wymusiła zapewnienie zwalnianym żołnierzom zawodowym określonych gratyfikacji pieniężnych wypłacanych ze środków budżetowych „zaplanowanych w wydatkach nie zaliczanych do wynagrodzeń”, a zatem

kwoty wypłacanych odszkodowań w żadnej mierze nie mogły obciążać wydatków

przeznaczonych na uposażenia. Jednakże z punktu 10. tych wytycznych, skierowanych do wszystkich wojskowych biur emerytalnych, wynikało, że organy te są obowiązane w wydawanych decyzjach zawieszać wypłatę świadczeń emerytalnych za

okres równy sumie skróconego okresu wypowiedzenia i liczby miesięcy, za który wy-

płacono uposażenie należne żołnierzowi przez okres roku po zwolnieniu z zawodowej służby wojskowej. W rozumieniu skarżącego oznaczało to, że w jego przypadku

mogło dojść „do zawieszenia wypłaty świadczeń emerytalnych na okres 13 miesięcy,

począwszy od dnia 31.03.2002 r. Zwolnienie ze służby nastąpiło z dniem 30.04.2002

r., z zastosowaniem skróconego 1-miesięcznego okresu wypowiedzenia, natomiast

uposażenie należne zostało mu wypłacone za okres 12 miesięcy, licząc od

30.04.2002 r. Oznaczałoby to więc konieczność zawieszenia powodowi wypłaty

przysługujących mu świadczeń do 30.04.2003 r., a nie jak błędnie przyjęły Sądy obu

instancji do 31.12.2003 r.”. Za taką interpretacją ma przemawiać treść art. 14 ust. 4

ustawy z 25 maja 2001 r., stanowiącego, iż jednorazowe odszkodowanie przysługuje

niezależnie od należności pieniężnych przysługujących żołnierzom zwalnianym ze

służby wojskowej. Dlatego istnieje bezwzględna potrzeba dokonania wykładni budzących poważne wątpliwości prawne przepisów, tym bardziej że istnieje zasadnicza

rozbieżność orzecznictwa w podobnych sprawach, w których sądy apelacyjne orzekały na korzyść ubezpieczonych.

W odpowiedzi na kasację wojskowy organ emerytalny wniósł o jej oddalenie i

zasądzenie od ubezpieczonego kosztów postępowania kasacyjnego według norm

przepisanych. W ocenie tego organu - szczególne regulacje zawarte w epizodycznej

ustawie o przebudowie sił zbrojnych należy interpretować „tylko w ramach całego

systemu prawa obowiązującego w wojsku”, co uzasadnia stanowisko, że zawieszenie wypłaty ubezpieczonemu świadczeń z wojskowego zaopatrzenia emerytalnego

następowało na okres 12 miesięcy, poczynając od terminu określonego w art. 14 ust.

6 ustawy o przebudowie sił zbrojnych. „Za słusznością” takiego rozwiązania przemawia zasada równego traktowania wszystkich żołnierzy zawodowych zwalnianych ze

służby wojskowej, bez względu na stosowanie do nich skróconego okresu wypowiedzenia, zważywszy ponadto, iż przeprowadzane reformy dotyczące zawodowej

służby wojskowej nie powinny „powodować dodatkowych konsekwencji dla budżetu

Państwa”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja jest uzasadniona, albowiem wypłata słusznie nabytych praw emerytalnych lub rentowych może być wstrzymana, zawieszona bądź częściowo ograniczona wyłącznie na podstawie i w granicach niesprzecznych z Konstytucją RP norm

prawa ustawowego. Do tego rodzaju szczególnych unormowań ustawowych zalicza

się art. 41 ust. 2 wojskowej ustawy emerytalnej, który stanowi, iż emerytury lub renty

inwalidzkiej oraz dodatków nie wypłaca się za okres, za który żołnierz otrzymał uposażenie przewidziane w ustawie o uposażeniu żołnierzy, chyba że emerytura lub

renta byłaby korzystniejsza. Szczególna natura prawna powołanego unormowania

nakazuje jego ścisłą gramatyczną wykładnię, bez możliwości dokonywania interpretacji rozszerzającej przewidzianej w nim wyjątkowej dopuszczalności wstrzymania

wypłaty świadczeń emerytalnych lub rentowych z wojskowego zaopatrzenia emerytalnego, nawet gdyby względy słuszności lub celowości, czy ryzyko poniesienia „dodatkowych konsekwencji dla budżetu Państwa” podważały lub sprzeciwiały się racjonalności przyjętych i obowiązujących rozwiązań prawnych wielokrotnie gratyfikujących żołnierza zawodowego z jednego tytułu zwolnienia go z zawodowej służby wojskowej. Z art. 41 ust. 2 wojskowej ustawy emerytalnej wynika jednoznacznie, że nabyte przez zwolnionego ze służby żołnierza zawodowego uprawnienia emerytalne

lub rentowe nie są wypłacane jedynie za okres, za który żołnierz otrzymał uposażenie przewidziane wyłącznie w ustawie o uposażeniu żołnierzy. Oznacza to, że nie

można łączyć wypłaty wojskowej emerytury lub renty z równoczesnym pobieraniem

uposażenia wojskowego przewidzianego w art. 18 ust. 1 pkt 1 ustawy o uposażeniu

wojskowym, który stanowi, że żołnierzom zawodowym zwolnionym z zawodowej

służby wojskowej pełnionej jako służba stała, niezależnie od odprawy, przysługuje

między innymi co miesiąc przez okres roku po zwolnieniu ze służby uposażenie zasadnicze wraz z dodatkami o charakterze stałym, należne na ostatnio zajmowanym

stanowisku służbowym. W konsekwencji jedynie w razie zbiegu uprawnień do tego

uposażenia i zaopatrzenia emerytalnego, żołnierzowi przysługuje - według jego wyboru - wyłącznie jedno z tych świadczeń (art. 18 ust. 4 tej ustawy).

Tymczasem jednorazowe odszkodowanie przysługujące żołnierzom zwalnianym z zawodowej służby wojskowej z tytułu skrócenia okresu wypowiedzenia stosunku zawodowej służby wojskowej jest świadczeniem przewidzianym w innej ustawie (art. 14 ust. 2 ustawy o przebudowie sił zbrojnych), a zatem nie jest uposażeniem

przewidzianym w ustawie o uposażeniu żołnierzy. Przepis przewidujący jednorazowe

odszkodowanie, które przysługuje w wysokości jednomiesięcznego uposażenia zasadniczego wraz z dodatkami o charakterze stałym, należnymi na ostatnio zajmowanym stanowisku służbowym za każdy miesiąc skrócenia okresu wypowiedzenia, odsyła do przepisów ustawy o uposażeniu żołnierzy zawodowych jedynie co do wyli-

czenia jego wysokości i jedynie w tym zakresie jednorazowe odszkodowanie jest

tożsame z uposażeniem wojskowym. Już z tej przyczyny okres, za który żołnierz zawodowy pobrał przysługujące mu jednorazowe odszkodowanie nie ogranicza należnych mu uprawnień emerytalnych lub rentowych stosownie do treści art. 41 ust. 2

wojskowej ustawy emerytalnej, który wyłącza je jedynie w okresie, za który żołnierz

otrzymuje odrębne uposażenie przewidziane w ustawie o uposażeniu żołnierzy zawodowych. Oznacza to, że niewypłacanie żołnierzowi zawodowemu należnej mu

wojskowej emerytury lub renty za okres, za który pobrał on przysługujące mu jednorazowe odszkodowanie z tytułu skróconego okresu wypowiedzenia stosunku wojskowej służby zawodowej byłoby dopuszczalne jedynie wtedy, gdyby ustawa o przebudowie sił zbrojnych zawierała analogiczne uregulowanie do wyjątku określonego w

art. 41 ust. 2 wojskowej ustawy emerytalnej.

Możliwości lub dopuszczalności wstrzymania żołnierzowi wypłaty wojskowej

emerytury lub renty za okres pobranego jednorazowego odszkodowania z tytułu

skrócenia okresu wypowiedzenia stosunku tej służby nie można wyprowadzić z treści

art. 14 ust. 6 ustawy o przebudowie sił zbrojnych. Przepis ten stanowi, że dla celów

emerytalnych dniem zwolnienia z zawodowej służby wojskowej jest ostatni dzień

okresu, za który wypłacone zostało odszkodowanie. Okres ten traktowany jest jako

równorzędny ze służbą wojskową. Regulacje te w żadnym racjonalnym rozumieniu

nie mają natury ograniczającej uprawnienia emerytalne lub rentowe żołnierza zawodowego, przeciwnie, kreują ustawową fikcję prawną dla celów emerytalnych, nakazującą uznać za równorzędny ze służbą wojskową cały okres, za który wypłacono

żołnierzowi zawodowemu jednorazowe odszkodowanie z tytułu skróconego wypowiedzenia stosunku zawodowej służby wojskowej. Wpływa to na możliwość nabycia

uprawnień emerytalnych lub rentowych przez tych zwalnianych z zawodowej służby

wojskowej żołnierzy zawodowych, którzy bez uwzględnienia pełnego okresu wypowiedzenia nie legitymowaliby się ustawowo wymaganym stażem zawodowej służby

wojskowej koniecznym dla nabycia tych uprawnień. Ten okres równorzędny ze

służbą wojskową powiększa także rozmiar wojskowego stażu emerytalno-rentowego,

co przekłada się na wzrost wysokości należnych żołnierzowi zawodowemu świadczeń z wojskowego zaopatrzenia emerytalnego.

Trzeba też zwrócić uwagę, że jednorazowe odszkodowanie z tytułu skróconego okresu wojskowej służby zawodowej przysługuje niezależnie, tj. obok innych „odrębnych” należności pieniężnych przysługujących żołnierzom zawodowym zwalnia-

nym z zawodowej służby wojskowej (art. 14 ust. 4 ustawy o przebudowie sił zbrojnych), a jednym i tym samym terminem wypłaty tych świadczeń jest ostatni dzień

skróconego okresu wypowiedzenia (art. 14 ust. 5 tej ustawy), będący ostatnim dniem

pozostawania w stosunku wojskowej służy zawodowej, z którego upływem następuje

jego wcześniejsze rozwiązanie. Również te spostrzeżenia wykluczają uznanie, że

jednorazowe odszkodowanie przysługujące z tytułu skrócenia okresu wypowiedzenia

ma charakter prawny uposażenia, czy wręcz że jest rodzajem uposażenia przewidzianego w ustawie o uposażeniu żołnierzy, które wpływa na wstrzymanie wypłaty

świadczeń z wojskowego zaopatrzenia emerytalnego.

Dokonane rozważania sprawiły, iż Sąd Najwyższy uznał za chybioną i bezpodstawną koncepcję Sądów obu instancji, jakoby możliwe i dopuszczalne było sumowanie równolegle biegnącego okresu, za który zwolniony ze służby wojskowej

żołnierz zawodowy pobrał jednorazowe odszkodowanie z tytułu skrócenia okresu

wypowiedzenia z równoczesnym okresem rocznym pobierania uposażenia przewidzianego w ustawie o uposażeniu żołnierzy, co miałoby jakoby uzasadniać przesunięcie „daty, od której świadczenie emerytalne ma być wypłacane”. Warto w tym

kontekście zaznaczyć, iż nabyte przez zwalnianych ze służby żołnierzy zawodowych

emerytury lub renty z wojskowego zaopatrzenia emerytalnego i tak nie są wypłacane

w okresie skróconego wypowiedzenia, albowiem ich wypłatę wstrzymuje równolegle

biegnący roczny okres pobierania uposażenia przewidzianego w ustawie o zaopatrzeniu żołnierzy. Jest to zawsze okres dłuższy niż równolegle biegnący okres skróconego wypowiedzenia, za który zwolniony ze służby żołnierz zawodowy pobiera

jednorazowe odszkodowanie w wysokości uposażenia.

Powyższe oznacza, że art. 14 ust. 6 ustawy o przebudowie sił zbrojnych, nakazujący równorzędne traktowanie ze służbą wojskową okresu skróconego wypowiedzenia stosunku służby wojskowej, który uznaje za datę zwolnienia z zawodowej

służby wojskowej - ostatni dzień, za który żołnierzowi wypłacone zostało odszkodowanie jedynie „dla celów emerytalnych”, nie może być interpretowany tak samo, jak

mające inne brzmienie i szczególny (wyjątkowy) charakter prawny normy art. 41 ust.

2 wojskowej ustawy emerytalnej w związku z art. 18 ust. 1 pkt 1 i ust. 4 ustawy o

uposażeniu żołnierzy, które przewidują, iż tylko w razie zbiegu uprawnień do wojskowego zaopatrzenia emerytalnego z uposażeniem przewidzianym w ustawie o uposażeniu żołnierzy, przysługuje jedno z tych świadczeń - według wyboru uprawnionego

żołnierza. W tym kontekście niedopuszczalne są próby podważania zasadniczego

założenia demokratycznego porządku prawnego, że wypłata słusznie nabytych

świadczeń emerytalnych lub rentowych może być wstrzymana, zawieszona bądź

częściowo ograniczona wyłącznie na podstawie i w granicach ściśle interpretowanych norm prawa ustawowego. Jeżeli takiej jednoznacznej dyrektywy, analogicznej

do brzmienia art. 41 ust. 2 wojskowej ustawy emerytalnej w związku z art. 18 ust. 1

pkt 1 i ust. 4 ustawy o uposażeniu żołnierzy, nie zawiera ustawa o przebudowie sił

zbrojnych. Sądy ubezpieczeń społecznych nie są uprawnione do „poprawiania” prawodawcy w zakresie pożądanego kierunku i treści ustanawiania ustawowych regulacji normatywnych wyjątkowo kreujących dopuszczalność wstrzymywania wypłaty

słusznie nabytych świadczeń z wojskowego zaopatrzenia emerytalnego. W tym zakresie sądy podlegają ustawom i orzekają na podstawie obowiązujących przepisów

prawa ubezpieczeń społecznych niezależnie od konsekwencji finansowych jakie pociąga za sobą prawidłowe stosowanie prawa. W szczególności sądy nie pełnią roli

strażników finansów publicznych i nie mogą być tak postrzegane.

Powyższe rozważania przekreślają wiążący walor prawny zastosowanej przez

Sądy meriti niedopuszczalnej wykładni rozszerzającej tego rodzaju ustawowe wyjątki

także na okresy, za które żołnierz zawodowy pobrał jednorazowe odszkodowanie z

tytułu skróconego okresu wypowiedzenia stosunku wojskowej służby zawodowej.

Oznacza to wadliwość dokonanej w zaskarżonym wyroku wykładni art. 14 ust. 6

ustawy o przebudowie sił zbrojnych w związku z art. 41 ust. 2 wojskowej ustawy

emerytalnej w związku z art. 18 ust. 1 pkt 1 i ust. 4 ustawy o uposażeniu żołnierzy. W

tej sytuacji Sąd Najwyższy wyraża pogląd, że emerytury lub renty inwalidzkiej oraz

dodatków z wojskowego zaopatrzenia emerytalnego nie wypłaca się za okres, za

który żołnierz zawodowy otrzymał uposażenie przewidziane w ustawie o uposażeniu

żołnierzy. Do okresu tego nie dodaje się okresu, za który żołnierz zawodowy pobrał

jednorazowe odszkodowanie z tytułu skróconego okresu wypowiedzenia stosunku

wojskowej służby zawodowej.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy wyrokował na podstawie art.

39312 k.p.c.