Court allows foreign work periods recognized as contributory to count towards special conditions pension. Work abroad periods recognized as contributory count towards special conditions pension. Court allows foreign work periods recognized as contributory to count towards special conditions pension.

Wyrok z dnia 5 listopada 2009 r.

II UK 108/09

Okres wykonywania za granicą pracy w szczególnych warunkach u pracodawcy zagranicznego podlega wliczeniu do okresu takiej pracy wymaganego

przez § 4 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.), jeżeli został

uznany za okres składkowy z mocy art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.).

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Zbigniew Korzeniowski,

Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 listopada

2009 r. sprawy z wniosku Wojciecha M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w G. o emeryturę z tytułu pracy w warunkach szczególnych, na

skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 23 października 2008 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 23 października 2008 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku oddalił

apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w G. od wyroku Sądu Okręgowego w Gdańsku z siedzibą w Gdyni z dnia 13 listopada 2007 r., którym zmieniono decyzję organu rentowego z dnia 25 lipca 2007 r. w ten sposób, że przyznano

Wojciechowi M. prawo do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach począwszy od dnia 28 maja 2007 r.

Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne. Wnioskodawca (urodzony 28 maja 1947 r.) i legitymujący się wymaganym 25-letnim okre-

sem zatrudnienia oraz uwzględnionym przez organ rentowy okresem pracy w szczególnych warunkach w łącznym rozmiarze 13 lat, 6 miesięcy i 24 dni, w okresach od 6

maja 1983 r. do 22 lutego 1984 r. i od 27 maja 1984 r. do 12 kwietnia 1985 r. był zatrudniony za pośrednictwem Przedsiębiorstwa Handlu Zagranicznego „P.” w W. na

statkach obcych bander na stanowisku starszego mechanika. Zatrudnienie to odpowiada pracy wymienionej w Dziale VIII, poz. 1, pkt 4 wykazu A stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm., zwanego dalej rozporządzeniem), uznającym za pracę w szczególnych warunkach uprawniającą do emerytury w niższym

wieku emerytalnym pracę na statkach morskich w żegludze międzynarodowej i w

polskim ratownictwie okrętowym pracowników wpisanych na listę członków załogi

tych statków. Okoliczności te zostały potwierdzone wystawionymi przez PHZ „P.”

świadectwami pracy oraz pracy w warunkach szczególnych. Powyższe sporne

okresy zostały przez organ rentowy zaliczone do ogólnego stażu pracy wnioskodawcy jako okresy składkowe, nie zostały natomiast uwzględnione do pracy w warunkach szczególnych z uwagi na nieopłacenie składek na ubezpieczenie społeczne.

Sąd Apelacyjny wskazał, że podstawę prawną umów zawartych przez wnioskodawcę z PHZ „P.” stanowiły przepisy uchwały Nr 113 Rady Ministrów dnia 4

czerwca 1976 r. w sprawie zasad kierowania specjalistów do pracy za granicą w ramach współpracy gospodarczej i naukowo-technicznej. Z przepisów uchwały wynikało, że po pierwsze - specjalistę zgłoszonego przez zainteresowanego ministra kieruje do pracy za granicą, za jego zgodą, przedstawicielstwo handlu zagranicznego

wyznaczone przez Ministra Handlu Zagranicznego i Gospodarki Morskiej, zwane

dalej przedsiębiorstwem, na podstawie kontraktu zawartego przez specjalistę z kontrahentem zagranicznym oraz umowy zawartej z przedsiębiorstwem (§ 6 ust. 1) oraz

po drugie - w odniesieniu do spornych okresów zatrudnienia za granicą u pracodawcy zagranicznego brak było obowiązku odprowadzania składek na ubezpieczenie

społeczne. Uchwała Nr 113 utraciła moc z dniem 1 stycznia 1985 r., to jest z datą

wejścia w życie uchwały Nr 123 Rady Ministrów z dnia 3 września 1984 r. w sprawie

zasad podejmowania pracy przez obywateli polskich za granicą u pracodawców zagranicznych (M.P. Nr 23, poz. 157 ze zm.). Ten akt prawny łącznie z zarządzeniem

Ministra Finansów z dnia 27 grudnia 1984 r. w sprawie zasad ustalania wysokości i

trybu przekazywania przez osobę kierowaną do pracy za granicą wpłat w walucie

obcej na rzecz jednostki kierującej oraz sposobu wykorzystania tych wpłat (M.P. Nr

30, poz. 208 ze zm.), ustanawiał obowiązek uiszczania składek na ubezpieczenie

społeczne z tytułu zatrudnienia obywateli polskich skierowanych do pracy za granicą

u pracodawców zagranicznych, ale tylko w odniesieniu do umów zawartych po wejściu uchwały w życie (§ 5 ust. 1 wymienionego zarządzenia Ministra Finansów z dnia

27 grudnia 1984 r.). Skoro zatem wnioskodawca był specjalistą kierowanym za granicę w ramach współpracy gospodarczej na podstawie przepisów uchwały Nr 113

Rady Ministrów z dnia 4 czerwca 1976 r., to jego status prawny odpowiadał treści art.

6 ust. 2 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 Nr 153, poz. 1227 ze

zm., zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach lub ustawą), a nie art. 6 ust. 2 pkt 1

lit. d tej ustawy. Na takiej też podstawie sporne okresy zostały przez organ rentowy

uznane za okresy składkowe i zaliczone do ogólnego stażu pracy wnioskodawcy.

Brak jest więc przesłanek do odmowy ich uwzględnienia do okresu pracy w szczególnych warunkach w sytuacji, gdy przepisy rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r.

nie zawierają wymogu, aby praca w szczególnych warunkach była wykonywana na

terytorium Polski, a prace wymienione w § 4 rozporządzenia są pracami w szczególnych warunkach w rozumieniu art. 32 ustawy o emeryturach i rentach bez względu

na formę organizacyjno-prawną i status własnościowy pracodawcy.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku organ rentowy zarzucił naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 32 ustawy o emeryturach i rentach w

związku z art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. d tej ustawy oraz § 4 rozporządzenia Rady Ministrów

z dnia 7 lutego 1983 r., poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że „do stażu pracy w szczególnych warunkach zaliczony został

okres wykonywania pracy za granicą, za który nie istniał obowiązek odprowadzenia

składki na ubezpieczenie społeczne”.

Wskazując na powyższy zarzut skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie w całości także poprzedzającego go wyroku Sądu

Okręgowego i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie odwołania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że w świetle obowiązujących

przepisów w zakresie nabycia uprawnień do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy

w szczególnych warunkach wykonywanej u pracodawców zagranicznych, nadal

przesłanką zaliczenia takiego okresu zatrudnienia do stażu pracy w szczególnych

warunkach pozostaje fakt opłacenia składki na ubezpieczenie społeczne, niezależnie

od uznania go za okres składkowy na podstawie art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. c ustawy o

emeryturach i rentach. W ocenie skarżącego, przyjmując argumentację odmienną,

Sąd drugiej instancji dokonał błędnej wykładni art. 32 w związku z art. 6 ust. 2 pkt 1

lit. d tej ustawy oraz § 4 rozporządzenia. Stanowisko zaprezentowane przez Sąd

drugiej instancji pozostaje bowiem w sprzeczności z poglądem wyrażonym przez

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 marca 2003 r., II UK 196/02, w którym stwierdzono, że do okresu pracy w szczególnych warunkach wymaganego przez § 4 rozporządzenia, wliczać należy te okresy pracy za granicą u zagranicznych pracodawców,

które zostały uznane za okresy składkowe w rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 1 lub art. 6

ust. 2 pkt 1 lit. d ustawy o emeryturach i rentach. Oznacza to, że „priorytetem przyjętym dotychczas w omawianym zakresie wydaje się być fakt odprowadzenia składki

na ubezpieczenie społeczne z tytułu zatrudnienia za granicą”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna jest nieusprawiedliwiona. Zgodnie z art. 32 ust. 1 ustawy o

emeryturach i rentach, ubezpieczonym urodzonym przed dniem 1 stycznia 1949 r.,

będącym pracownikami, o których mowa w ust. 2-3, zatrudnionymi w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze, przysługuje emerytura w wieku niższym

niż określony w art. 27 pkt 1. W myśl ust. 2 powołanego artykułu, dla celów ustalenia

uprawnień, o których mowa w ust. 1, za pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej

sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne i otoczenia. Natomiast stosownie do art. 32 ust. 4, wiek emerytalny, o którym mowa w ust. 1, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których osobom wymienionym

w ust. 2 i 3 przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów dotychczasowych. Za dotychczasowe przepisy należy uważać przepisy rozporządzenia, ale wyłącznie w zakresie regulowanym przez ustawę o emeryturach i rentach, a

więc wieku emerytalnego, rodzaju prac lub stanowisk oraz warunków, na jakich osobom wykonującym prace określone w art. 32 ust. 2 i 3 tej ustawy przysługuje prawo

do emerytury (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13

lutego 2002 r., III ZP 30/01, OSNAPiUS 2002 nr 10, poz. 243 oraz uzasadnienie wy-

roku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 14 czerwca 2004 r., P 17/03, OTK-A 2004 nr

6, poz. 57). Według § 4 ust. 1 rozporządzenia, pracownik, który wykonywał prace w

szczególnych warunkach wymienione w wykazie A nabywa prawo do emerytury, jeżeli spełnia łącznie następujące warunki: osiągnął wiek emerytalny wynoszący 55 lat

dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn oraz ma wymagany okres zatrudnienia, w tym co

najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach. Za wymagany okres zatrudnienia

(po zmodyfikowaniu definicji tego pojęcia ustawą z dnia 17 października 1991 r. o

rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie

niektórych ustaw, Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm., powoływaną dalej jako ustawa rewaloryzacyjna) uważa się okresy składkowe oraz podlegające uwzględnieniu okresy

nieskładkowe i okresy uzupełniające wynoszące 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn (§ 3 rozporządzenia), natomiast za okresy pracy uzasadniające prawo do

świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu - okresy, w których praca w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy (§ 2 ust.

1 rozporządzenia).

Skarżący nie kwestionuje, że wnioskodawca spełnia wszystkie wymienione

wyżej warunki, oraz że okresy jego zatrudnienia za granicą od 6 maja 1983 r. do 30

kwietnia 1984 r. oraz od 27 maja 1984 r. do 12 kwietnia 1985 r. - wykonywanego na

podstawie skierowania w ramach współpracy międzynarodowej i objętego przepisami

uchwały Nr 113 Rady Ministrów z dnia 4 czerwca 1976 r. w sprawie zasad kierowania specjalistów do pracy za granicą w ramach współpracy gospodarczej i naukowotechnicznej (niepublikowanej) - uważane są za okresy składkowe w myśl art. 6 ust. 2

pkt 1 lit. c ustawy o emeryturach i rentach jako okresy zatrudnienia przypadające

przed dniem 15 listopada 1991 r., za które nie było obowiązku opłacania składek na

ubezpieczenie społeczne. Skarżący prezentuje natomiast stanowisko, że „sam charakter pracy nie może jeszcze przesądzać o uznaniu danego okresu do stażu pracy

w warunkach szczególnych z punktu widzenia prawa do świadczenia emerytalnego”,

gdyż „priorytetem przyjętym dotychczas w omawianym zakresie wydaje się być fakt

odprowadzenia składki na ubezpieczenie społeczne z tytułu zatrudnienia za granicą”.

Swoje twierdzenia skarżący wywodzi z tezy wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5

marca 2003 r., II UK 196/02 (OSNP 2004 nr 8, poz. 144), zgodnie z którą do okresu

pracy w szczególnych warunkach wymaganego w § 4 ust. 1 rozporządzenia z dnia 7

lutego 1983 r. wlicza się okresy wykonywania za granicą u zagranicznych pracodaw-

ców prac wymienionych w wykazach stanowiących załącznik do tego rozporządzenia, jeżeli są one uznane za okresy składkowe w rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 1 lub art.

6 ust. 2 pkt 1 lit. d ustawy o emeryturach i rentach. Skarżący pomija jednak istotną

okoliczność, że wskazany wyrok zapadł w innym stanie faktycznym i prawnym niż

wynikający ze sprawy, w której wniesiona została rozpoznawana skarga kasacyjna.

Mianowicie w sprawie, której dotyczy przytoczony wyżej wyrok wnioskodawca świadczył pracę u zagranicznego pracodawcy w okresie od 20 maja 1971 r. do 19 grudnia

1975 r., a więc przed wejściem w życie uchwały Nr 113 Rady Ministrów z dnia 4

czerwca 1976 r. w sprawie zasad kierowania specjalistów do pracy za granicą w ramach współpracy gospodarczej i naukowo-technicznej, a za okresy tego zatrudnienia

zostały opłacone składki na ubezpieczenie społeczne w Polsce. Z tych oczywistych

względów sporny okres zatrudnienia wnioskodawcy podlegał uznaniu jako okres

składkowy na podstawie art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. d ustawy o emeryturach i rentach zarówno do „ogólnego” jak i „szczególnego” stażu pracy, bez potrzeby rozważania

możliwości zakwalifikowania go jako okresu składkowego na podstawie art. 6 ust. 2

pkt 1 lit. c tej ustawy. Stąd też wynikają wnioski zawarte w przytoczonej wyżej tezie

wyroku Sądu Najwyższego, odnoszące się wprost do takiego okresu uznanego za

składkowy, za który opłacone zostały składki na ubezpieczenie społeczne (okres

ubezpieczenia w rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 4 pkt 5 ustawy oraz przed dniem 15 sierpnia 1991 r., tj. przed datą wejścia w życie ustawy rewaloryzacyjnej - art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. d ustawy) i sprowadzające się w istocie do konkluzji, że

okresy wykonywania za granicą prac w szczególnych warunkach u pracodawców

zagranicznych innych niż wymieni w art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. c ustawy nie są uwzględniane tylko wówczas, gdy przepisy art. 6 ust. 1 pkt 1 i art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. d nie dają

podstawy do uznania tych okresów za okresy składkowe. Z poglądu zaprezentowanego przez Sąd Najwyższy w sprawie II UK 196/02 w żadnym razie natomiast nie

wynika, aby okresy zatrudnienia uznane za składkowe w rozumieniu art. 6 ust. 2 pkt

1 lit. c ustawy o emeryturach i rentach nie podlegały uwzględnieniu przy ustalaniu

okresu pracy w szczególnych warunkach, jeżeli nie były w nich opłacane składki na

ubezpieczenie społeczne w Polsce z uwagi na brak takiego obowiązku.

W myśl art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach, przy ustalaniu

prawa do emerytury i renty i obliczaniu ich wysokości uwzględnia się okresy składkowe, o których mowa w art. 6, przy czym okresy zatrudnienia obywateli polskich za

granicą, o których stanowi między innymi art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. c, uwzględnia się pod

warunkiem stałego zamieszkania zainteresowanego na obecnym obszarze Rzeczypospolitej Polskiej (art. 9 ust. 1), natomiast nie są one uwzględniane przy ustalaniu

prawa do świadczeń, jeżeli z ich tytułu jest wypłacane świadczenie rentowe z instytucji zagranicznej inne niż renta z ubezpieczenia dodatkowego (art. 9 ust. 3). Stosownie do art. 6 ust. 2 pkt 1 ustawy, za okresy składkowe uważa się również przypadające przed dniem 15 listopada 1991 r. okresy, za które została opłacona składka na

ubezpieczenie społeczne albo za które nie było obowiązku opłacania składek na

ubezpieczenie społeczne, w tym zatrudnienia po ukończeniu 15 roku życia między

innymi: obywateli polskich za granicą - w organizacjach międzynarodowych, zagranicznych instytucjach i w zakładach, do których zostali skierowani w ramach współpracy międzynarodowej lub w których byli zatrudnieni za zgodą właściwych władz

polskich, przy czym zgoda nie jest wymagana w stosunku do pracowników, którzy

wyjechali za granicę przed dniem 9 maja 1945 r. (lit. c) oraz obywateli polskich za

granicą - u innych pracodawców zagranicznych, jeżeli w okresie pracy za granicą

były opłacane składki na ubezpieczenie społeczne w Polsce (lit. d). Przepisy te regulują zatem odmienne sytuacje faktyczne i prawne, w jakich znajdowali się pracownicy zatrudnieni za granicą u pracodawców zagranicznych przed dniem 15 listopada

1991 r. i poza sporem pozostaje okoliczność, że wnioskodawca dla potrzeb uprawnień emerytalnych posiada status pracownika, którego sytuację normuje art. 6 ust. 2

pkt 1 lit. c ustawy. Żaden z przepisów ustawy o emeryturach i rentach nie różnicuje

możliwości uwzględniania okresu, o którym przepis ten stanowi, do stażu „ogólnego”

lub „szczególnego” przy ustalaniu prawa do emerytury przewidzianej w art. 32 tej

ustawy na warunkach określonych w rozporządzeniu z dnia 7 lutego 1983 r., a to

ostatnie ustanawia w § 2 ust. 1 wyłącznie wymaganie zaliczania do okresów pracy

uzasadniających prawo do świadczeń na określonych w nim zasadach tylko takich

okresów, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy. Oznacza to, że brak jest podstaw prawnych do niewliczania

do okresu pracy w szczególnych warunkach wymaganego przez § 4 ust. 1 rozporządzenia okresów wykonywania takiej pracy za granicą u pracodawcy zagranicznego,

jeżeli okresy te zostały uznane za okresy składkowe z mocy art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. c

ustawy o emeryturach i rentach.

Z powyższych względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie

art. 39814 k.p.c.