II UK 101/03 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 7 października 2003 r.

II UK 101/03

Usunięcie art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach

z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z

1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.) z porządku prawnego, wynikające z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 kwietnia 2002 r., P 5/01, nie ma wpływu na

legitymację bierną pracodawcy, pozwanego o ustalenie, że wypadek przy pracy

miał miejsce w okolicznościach niepozbawiających pracownika prawa do

świadczeń z ubezpieczenia społecznego.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Beata Gudowska (sprawozdawca), Maria Tyszel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 października 2003 r.

sprawy z powództwa Krystyny S. przeciwko „O.” Spółce Akcyjnej Oddziałowi Hotele

„W.-M.” w W. o ustalenie, na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu OkręgowegoSądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu z dnia 23 stycznia 2003 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu do ponownego rozpoznania i

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych dla Wrocławia- Śródmieście uwzględnił powództwo Krystyny S. przeciwko pozwanej Spółce Akcyjnej „O.”

Oddział Hotele „W.-M.” w W. i ustalił, że w dniu 9 maja 1996 r. uległa wypadkowi przy

pracy, wywołanemu przyczyną zewnętrzną.

W apelacji, opartej na zarzucie sprzeczności istotnych ustaleń Sądu pierwszej

instancji z treścią materiału dowodowego i niewłaściwego zastosowania art. 6 ust. 1

ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadku przy pracy lub

choroby zawodowej, strona pozwana wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i od-

dalenie powództwa lub jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu wyrokiem z dnia 23 stycznia 2003 r. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo.

Wskazał na brak rozważenia przez Sąd pierwszej instancji wpływu zmiany prawa,

wynikającej z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 kwietnia 2002 r., P 5/01,

na utratę przez stronę pozwaną legitymacji biernej, jak też na pominięcie oceny istnienia po stronie powódki interesu prawnego w domaganiu się ustalenia prawa. Sąd

drugiej instancji zajął stanowisko, że roszczenie powódki powinno być skierowane do

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który - jako podmiot zobowiązany do wypłaty

jednorazowego odszkodowania - samodzielnie ocenia spełnienie przesłanek faktycznych.

Powódka wniosła kasację opartą na naruszeniu prawa materialnego przez

błędną wykładnię art. 189 k.p.c. w związku z art. 242 k.p. i art. 6 ust. 1 ustawy o

świadczeniach z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej oraz § 11 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 kwietnia 1992 r. w sprawie ustalania okoliczności

i przyczyn wypadków przy pracy; art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, a także art. 190 ust. 1-3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24

kwietnia 2002 r., oraz na podstawie naruszenia przepisów postępowania - art. 378 §

1 i art. 386 § 1 k.p.c. - które mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Wniosła o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu we Wrocławiu. W uzasadnieniu zarzuciła, że Sąd drugiej instancji rozpoznał apelację poza jej granicami, ujmowanymi jako jej zarzuty podniesione przez

stronę skarżącą, co w szczególności dotyczy oceny interesu prawnego w wytoczeniu

powództwa o ustalenie i przyjęcia braku legitymacji biernej strony pozwanej w tej

sprawie. Twierdziła, że nie uzyskała dotychczas od strony pozwanej pozytywnego

ustalenia zaistnienia wypadku przy pracy, stanowiącego podstawę formalną ubiegania się o stosowne świadczenia, oraz że - w jej ocenie - Sąd Apelacyjny błędnie odniósł się do art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu

wypadku przy pracy lub choroby zawodowej i orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego,

stwierdzającego sprzeczność tego przepisu z art. 2 oraz z art. 32 Konstytucji, gdyż

powołany przepis ustawy nie miał zastosowania w sprawie o ustalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 316 § 1 k.p.c., Sąd rozpoznający apelację bierze przy orzekaniu

pod uwagę z urzędu stan sprawy, bez względu na stanowiska stron (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 5 września 2001 r., I CKN 179/99, OSNC 2002 nr 4, poz. 54).

W stanie prawnym obowiązującym przed dniem 19 czerwca 2002 r., zgodnie z

art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadku

przy pracy lub choroby zawodowej (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144),

jednorazowe odszkodowanie z tytułu stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu wywołanego wypadkiem przy pracy przysługiwało pracownikom uspołecznionych

zakładów pracy od tego zakładu, w którym nastąpił wypadek. Po wydaniu orzeczenia

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 kwietnia 2002 r., P 5/01 (OTK 2002 nr 3, poz.

28), stwierdzającego, że przepis ten jest niezgodny z art. 2 oraz z art. 32 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej przez to, że wprowadza nierówne traktowanie pracodawców oraz osób uprawnionych do odszkodowania, stan prawny uległ istotnej zmianie.

Skutkiem tego orzeczenia jest odpowiedzialność Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

z tytułu jednorazowego odszkodowania zarówno wobec pracowników uspołecznionych, jak i nieuspołecznionych zakładów pracy i członków ich rodzin. Dostrzegając

ten skutek, Sąd Apelacyjny, w sporze o ustalenie wypadku przy pracy toczącym się

przeciwko pracodawcy, stwierdził brak jego legitymacji biernej, a także nieistnienie

po stronie powoda interesu prawnego w wytoczeniu powództwa o ustalenie, przyjmując, że powódka może dochodzić jednorazowego odszkodowania od Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, który samodzielnie ustala istnienie podstawy faktycznej

tego świadczenia.

Ocena ta nie jest trafna, gdyż została oparta na błędnym powiązaniu zmiany

prawa w zakresie podmiotu zobowiązanego do świadczeń powypadkowych z trybem

ustalania okoliczności i przyczyn wypadku przy pracy. Przepis art. 32 ust. 2 ustawy z

dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadku przy pracy lub choroby

zawodowej, uznany wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 kwietnia 2002 r.,

P 5/01 za niezgodny z Konstytucją, wskazywał jedynie podmiot zobowiązany do wypłaty świadczeń, lecz nie dotyczył pracodawcy jako podmiotu zobowiązanego do

ustalenia wypadku przy pracy. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie wkraczał zatem

w sferę obowiązku zakładu pracy (pracodawców) sporządzenia protokołu powypadkowego, w związku z tym usunięcie przepisu art. 32 ust. 1 powołanej ustawy z po-

rządku prawnego nie ma wpływu na legitymację bierną pracodawcy pozwanego o

ustalenie zaistnienia wypadku przy pracy w okolicznościach nie pozbawiających pracownika prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego.

W sporze o ustalenie wypadku przy pracy biernie legitymowany jest pracodawca, którego obowiązkiem, przewidzianym w art. 234 § 1 k.p., jest przeprowadzenie zakończonego protokołem powypadkowym postępowania zmierzającego do

ustalenia w przewidzianym trybie okoliczności i przyczyn wypadku. Przepisy wydane

z upoważnienia płynącego z art. 237 § 1 k.p., zarówno obowiązującego w dacie wypadku rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 kwietnia 1992 r. w sprawie ustalania

okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy (Dz.U. Nr 37, poz. 160), jak obowiązującego obecnie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie

trybu uznawania zdarzenia powstałego w okresie ubezpieczenia wypadkowego za

wypadek przy pracy, kwalifikacji prawnej zdarzenia, wzoru karty wypadku i terminu

jej sporządzenia (Dz.U. Nr 236, poz. 1992), zobowiązują zakład pracy do sporządzenia protokołu powypadkowego w określonym terminie i doręczenia go poszkodowanemu.

Skoro przepisy nakładają na pracodawcę określone obowiązki względem pracownika, to po stronie pracownika istnieje uprawnienie do ich egzekwowania. W

orzecznictwie Sądu Najwyższego prezentowany jest pogląd, że pracownik i członkowie jego rodziny z reguły mają interes w ustaleniu treści protokołu powypadkowego

lub w uzyskaniu orzeczenia zastępującego protokół powypadkowy, jeżeli chcą ubiegać się o świadczenie w postępowaniu przed organem rentowym (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 21 czerwca 2001 r., II UKN 425/00, OSNP 2003 nr 6, poz. 157,

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 1998 r., II UKN 471/97,

OSNAPiUS 1999 nr 2, poz. 75, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 sierpnia 2003 r.,

II UK 7/03, dotychczas niepublikowany). Sąd Najwyższy stwierdził, że możliwość dochodzenia świadczeń z tytułu wypadku przy pracy nie wyłącza istnienia po stronie

pracownika lub członków jego rodziny interesu prawnego w ustaleniu treści protokołu

powypadkowego, sporne jest bowiem w tych sprawach samo istnienie prawa, natomiast rodzaj i wysokość świadczeń wynika z przepisów ustawy wypadkowej. Wprawdzie ustalenia prawomocnego wyroku są wiążące tylko między stronami postępowania, w którym zapadł wyrok (art. 366 k.p.c.), w związku z czym uznanie przez sąd

zdarzenia za wypadek przy pracy nie wiąże organu rentowego w sprawach dotyczących świadczeń wypłacanych przez ten organ, jednakże interes prawny pracownika

nie jest wyeliminowany w takiej sytuacji, jaka ma miejsce w przypadku powódki, gdy

do świadczeń z tytułu wypadku przy pracy pracownika zobowiązany jest Zakład

Ubezpieczeń Społecznych.

Przepis art. 36 ustawy wypadkowej stanowi, że ustalenie okoliczności i przyczyn wypadku przy pracy oraz stwierdzenia choroby zawodowej następuje w trybie

określonym na podstawie art. 231 Kodeksu pracy (obecnie 237 § 1 k.p.). Jednym z

wymogów ustalenia prawa do świadczeń przewidzianych w tej ustawie jest sporządzenie protokołu powypadkowego, który jest składany przez zainteresowanego w

postępowaniu przed organem rentowym. Wynika to z przepisu § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych oraz Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 17 października 1975 r. w sprawie zasad i trybu orzekania o

uszczerbku na zdrowiu oraz wypłacania świadczeń z tytułu wypadku przy pracy, w

drodze do pracy i z pracy oraz z tytułu chorób zawodowych (Dz.U. Nr 36, poz. 199),

stanowiącego, że do wniosku o świadczenia, których wypłacanie uzależnione jest od

stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu, należy dołączyć między innymi

protokół powypadkowy. Treść protokołu powypadkowego nie jest wiążąca przy ustalaniu prawa do świadczeń, jednak brak takiego protokołu może być podstawą odmowy wydania decyzji przyznającej świadczenie; pracownik ma zatem interes prawny w

uzyskaniu orzeczenia sądowego zastępującego protokół powypadkowy, jeżeli chce

uzyskać świadczenia w postępowaniu przed organem rentowym.

Oddalenie powództwa z powołaniem się na brak interesu prawnego tylko z

tego powodu, że do świadczeń zobowiązany jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych,

a nie zakład pracy, w trakcie toczącego się postępowania o ustalenie wypadku przy

pracy, było więc błędne.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy, uznając kasację za uzasadnioną, na podstawie art. 39313 § 1 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał do ponownego

rozpoznania.