II UK 1/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II UK 1/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 listopada 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

SSN Maria Tyszel

Protokolant Wanda Cabaj

w sprawie z wniosku W. J. i T. J. - wspólników spółki cywilnej Zakładu Budowlano Instalacyjnego "S." w S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w S.

o zwrot świadczenia,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 4 listopada 2004 r.,

kasacji wnioskodawców od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 22 lipca 2003 r.,

oddala kasację.

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 13 października 2000 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Oddział zażądał od W. J. i T. J. wspólników spółki cywilnej „S.” Zakład BudowlanoInstalacyjny zwrotu kwoty 10.334,41 zł nadpłaconych zasiłków chorobowych,

wypłacanych pracownikom spółki wobec ustalenia, że wynagrodzenie tych

pracowników, stanowiące podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne,

było zawyżone.

Wyrokiem z dnia 20 lutego 2002 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych

oddalił odwołanie wspólników z uzasadnieniem, że prawomocnym

wyrokiem z dnia 16 lutego 2000 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych oddalił odwołanie tych wnioskodawców od decyzji organu rentowego

z dnia 23 sierpnia 1995 r. w przedmiocie ustalenia podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenie społeczne niektórych wymienionych w decyzji pracowników; Sąd ten

ustalił, że ich wynagrodzenie w 1993 r. było zawyżone, zaś w wyniku tego

zawyżenia przez wspólników spółki, organ rentowy wypłacił zawyżone zasiłki

chorobowe na rzecz pracowników – na łączną kwotę 10.334,41 zł. Okoliczności

powyższe były pomiędzy stronami bezsporne. Natomiast nie dopatrzył się Sąd

pierwszej instancji przedawnienia nienależnie pobranych świadczeń, ponieważ w

świetle art. 35 ust. 4 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu

ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.),

obowiązującej w dacie wydania przez organ rentowy decyzji (23 sierpnia 1995 r.)

dotyczącej ustalenia wysokości stawek na ubezpieczenie społeczne pracowników

zatrudnionych przez wspólników spółki cywilnej – bieg terminu przedawnienia jest

przerwany przez każdą czynność zmierzającą do ściągnięcia należności, a taką

właśnie czynnością była decyzja o ustaleniu wysokości podstawy świadczenia na

ubezpieczenie społeczne pracowników – a więc ostatecznie uprawomocnienie się

wyroku Sądu Okręgowego w S. VII U …./98 – tj. dzień 6 czerwca 2000 r. i od tej

daty

przedawnienie

zaczęło

biec

na

nowo.

Dopiero

bowiem

z

chwilą

uprawomocnienia się wyroku w zakresie ustalenia wysokości podstawy wymiaru

składek było możliwe ustalenie wysokości nienależnie wypłaconych zasiłków

chorobowych.

Wypłata

świadczeń

nastąpiła

wskutek

przekazania

przez

pracodawców (wspólników) nieprawdziwych danych dotyczących wynagrodzenia

pracowników a mających wpływ na wysokość ustalonych i wypłaconych zasiłków

chorobowych – co po myśli art. 84 ust. 6 wymienionej ustawy powoduje obowiązek

zwrotu nadpłaconych zasiłków.

Wyrokiem z dnia 22 lipca 2003 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych oddalił odwołanie pracodawców (wnioskodawców w sprawie o zwrot

świadczeń) podzielając stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż decyzja organu

rentowego z dnia 23 sierpnia 1995 r. dotycząca ustalenia podstawy wymiaru składki

na ubezpieczenie społeczne pracowników spowodowała przerwanie biegu

przedawnienia roszczeń, gdyż zmierzała do ściągnięcia nienależnych świadczeń,

dopiero bowiem prawidłowo ustalona wysokość miesięcznego wynagrodzenia

pracowników, a w konsekwencji ustalenie podstawy wymiaru składki na

ubezpieczenie społeczne pracowników decydowało o wysokości nienależnie

wypłaconych zawyżonych zasiłków chorobowych. Takie samo umotywowanie

zawiera art. 24 ust. 4 i 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), obowiązujący w dacie

wydania przez organ rentowy zaskarżonej decyzji z dnia 13 października 2000 r.

Ponowny bieg przedawnienia należności rozpoczął się dnia 6 czerwca 2000 r. tj. z

dniem uprawomocnienia się wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia 16 lutego 2000

r.

Powyższy wyrok zaskarżyli kasacją wnioskodawcy, zarzucając naruszenie

prawa materialnego – art. 35 ust. 4 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji

i finansowaniu ubezpieczeń społecznych przez błędną jego wykładnię a mianowicie

przyjęcie, że decyzja ustalająca wysokość składek na ubezpieczenie społeczne

była czynnością zmierzającą do ściągnięcia należności z tytułu nienależnie

wypłaconych zasiłków chorobowych i tym samym przerywającą bieg terminu

przedawnienia roszczenia o zwrot tych świadczeń.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Kasacja jest nieuzasadniona i podlega oddaleniu. Nie zawiera ona zarzutu

naruszenia przepisów postępowania, a zatem, zgodnie z art. 393 11 § 2 k.p.c. Sąd

Najwyższy

jest

związany

ustaleniami

faktycznymi

stanowiącymi

podstawę

zaskarżonego orzeczenia. Do faktów bezspornych w przedmiotowej sprawie należą

ustalenia faktyczne prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w S. z dnia 16 lutego 2000 r., z których wynika, że

pracodawcy w stosunku do pracowników J.K., A.R., K.P., E.W., W.R. i B.M.

zawyżyli wynagrodzenia w tym celu, aby organ rentowy wypłacił im w okresie

zwolnienia lekarskiego wyższe świadczenie w postaci zasiłku chorobowego.

Analizując deklaracje rozliczeniowe Sąd ten doszedł do wniosku, że tylko

ci

pracownicy, którzy w niedługim okresie po zawarciu umowy korzystali ze

stosunkowo długich zwolnień lekarskich zostali zgłoszeni do ubezpieczenia z

bardzo wysokim wynagrodzeniem, w sytuacji, gdy pozostali pracownicy otrzymywali

wynagrodzenie w granicach minimalnych, przy czym zawyżona wysokość

wynagrodzenia nie była uzasadniona szczególnymi, bardzo wysokimi kwalifikacjami

tych pracowników; nadto, poza J.K., wymienieni wyżej pracownicy przestali być, po

wykorzystaniu zwolnień lekarskich pracownikami wnioskodawców, a J.K., po

powrocie ze zwolnienia otrzymała już znacznie niższe wynagrodzenie. W sprawie

VII U …/98 Sąd Okręgowy uznał decyzję organu rentowego z dnia 23 sierpnia 1995

r. w przedmiocie ustalenia, że składki na ubezpieczenie społeczne wymienionych

pracowników są niższe od odprowadzanych i powstała ich nadpłata (podlegająca

zaliczeniu na poczet składek bieżących) za zgodną z prawem i zaczęła ona

wywierać skutki prawne dnia 6 czerwca 2000 r., tj. z dniem uprawomocnienia się

omawianego wyroku. Tym samym dopiero wówczas mogła zostać podjęta,

zaskarżona w przedmiotowej sprawie decyzja organu rentowego z dnia 13

października 2000 r. którą zażądano od wnioskodawców (pracodawców) zwrotu

nadpłaconych zasiłków chorobowych w łącznej kwocie 10.334,41 zł.

Kasacja jako jedyny zarzut naruszenia prawa materialnego wskazuje przepis

art. 35 ust. 4 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu

ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.).

Cały ten przepis reguluje kwestię terminu opłacania składek na ubezpieczenie

społeczne pracowników; ustęp 3 stanowi, że należności z tytułu składek na

ubezpieczenie społeczne pracowników ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat

licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna, natomiast według ust. 4 bieg

przedawnienia przerywa, między innymi, każda inna czynność zmierzająca do

ściągnięcia należności, jeżeli o czynności tej został zawiadomiony dłużnik, składek

nie można jednak dochodzić, jeżeli od terminu ich płatności upłynęło 10 lat.

Wykładni tego przepisu nie sposób oderwać od innych uregulowań wymienionej

ustawy. I tak z art. 2 ust. 1 pkt 3 tej ustawy wynika, że zabezpieczenie społeczne

obejmuje świadczenia pieniężne w razie choroby i macierzyństwa, z art. 4 ust. 1 –

że ubezpieczeniu społecznemu podlegają wszyscy pracownicy, obowiązek

ubezpieczenia powstaje z dniem rozwiązania stosunku pracy, a wygasa z dniem

jego ustania (ust. 3), zakład pracy jest obowiązany zgłosić do ubezpieczenia

społecznego zatrudnionych pracowników, a w razie niezgłoszenia, objęcie

ubezpieczeniem następuje z urzędu (ust. 4). Zgodnie z art. 11 ust. 1 pkt 1 i 4 ZUS

wymierza i pobiera składki na ubezpieczenie społeczne oraz kontroluje wykonanie

przez zakłady pracy obowiązków z zakresu ubezpieczenia społecznego. Art. 37 ust.

1 stanowi, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenie pieniężne z

ubezpieczenia społecznego, jest obowiązana do ich zwrotu, przy czym za kwoty

nienależnie pobranych świadczeń uważa się, między innymi, świadczenia

przyznane lub wypłacone na podstawie nieprawdziwych zeznań lub fałszywych

dokumentów albo innych przypadków świadomego wprowadzenia w błąd Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych lub innego organu wypłacającego świadczenia (ust. 2

pkt 2), zaś gdy pobranie nienależnych świadczeń zostało spowodowane

przekazaniem ZUS-owi przez zakład pracy nieprawdziwych danych mających

wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość, obowiązek zwrotu tych świadczeń

obciążą zakład pracy (ust. 6). W przypadku dokonania przez zakład pracy

nienależnej wypłaty świadczeń podlegających

Ubezpieczeń

Społecznych,

do

zwrotu

finansowaniu z Funduszu

nienależnych

świadczeń

organowi

rentowemu jest zobowiązany zakład pracy (ust. 7). Należności z tytułu nienależnie

pobranych

świadczeń

ulegają

przedawnieniu

po

upływie

lat

od

dnia

uprawomocnienia się decyzji ustalającej należność; przepis art. 35 ust. 4 stosuje

się odpowiednio (ust. 8). Dopiero zatem odczytanie art. 37 ust. 6, 7 i 8 łącznie z art.

35 ust. 4 prowadzi do wykładni, że ustalenie przez organ rentowy, iż świadczenia

zostały

wypłacone

nienależnie

wskutek

przekazania

przez

pracodawcę

nieprawdziwych danych mających wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość

stanowi „każdą inną czynność zmierzającą do ściągnięcia należności”, która

przerywa bieg przedawnienia. Należy też w tym miejscu zaznaczyć, że po myśli art.

39 ust. 1 omawianej ustawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych przeprowadza

kontrolę wykonywania przez zakłady pracy obowiązków w zakresie ubezpieczenia

społecznego,

a

w

szczególności

kontrolę

zgłaszania

do

ubezpieczenia

społecznego, obliczania, pobierania i opłacania składek na ubezpieczenie

społeczne,

a

także

ustalenia

uprawnień

do

świadczeń

z

ubezpieczenia

społecznego i wypłacania tych świadczeń oraz dokonywania rozliczeń z tego tytułu.

Nie ulega zatem wątpliwości, że organ rentowy uprawniony był do wydania decyzji

z dnia 23 sierpnia 1995 r., skoro zaś w świetle utrwalonego orzecznictwa Sądu

Najwyższego (por. uchwały z dnia 19 października 1988 r. III UZP 33/88, OSNC

1989 r. nr 12, poz. 199 i z dnia 17 lutego 1988 r. III UZP 59/87, OSNC 1989 r. nr

11, poz. 171), żądanie od zakładu pracy zwrotu nienależnie wypłaconych

ubezpieczonemu przez organ rentowy wskutek przekazania przez zakład pracy

nieprawdziwych danych, mających wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość

następuje w postaci decyzji Oddziału ZUS – koniecznym okazało się wydanie

decyzji z dnia 13 października 2000 r., stanowiącej przedmiot niniejszej sprawy, a

przeszkody do merytorycznego rozpoznania nie stanowi przedawnienie, wobec

braku upływu 5 lat od uprawomocnienia się dopiero z dniem 6 czerwca 2000 r.

decyzji

dotyczącej

ustalenia

wysokości

podstawy

wymiaru

składek

na

ubezpieczenie społeczne. W stanie prawnym obowiązującym w chwili wydania tej

decyzji odpowiednikiem przepisu art. 37 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. jest

przepis art. 84 ust. 6 i 7 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), a odpowiednikiem art.

35 ust. 4 ustawy z 1986 r. przepis art. 24 ust. 5 ustawy z dnia 13 października 1998

r. Nietrafne jest powołanie się w kasacji na przepis art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 25

czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby i macierzyństwa (Dz. U. Nr 60, poz. 637 ze zm.) określający podstawę

wymiaru zasiłku chorobowego, gdyż decyzja z dnia 23 sierpnia 1995 r. dotyczyła

wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne, której zawyżenie zmierzało do

obejścia przepisów o wypłacaniu zasiłków chorobowych. Powołany w uzasadnieniu

kasacji przepis art. 44 uprzednio obowiązującej ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 143 ze zm.) w okresie,

kiedy pracownicy, którym zawyżono składkę ubezpieczeniową, byli zatrudnieni

dotyczył kosztów pogrzebu, zaś z dniem 1 marca 1995 r. (a więc w dacie wydania

decyzji z dnia 23 sierpnia 1995 r. nie obowiązywał), został skreślony przez ustawę z

dnia 3 marca 1995 r. (Dz. U. Nr 16, poz. 77) nowelizującą przepisy wyżej

wymienionej ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. Nieaktualny zatem w obowiązującym

stanie prawnym jest wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 1978 r. II URN

143/78 (LEX nr 14480).

Z powyższych motywów Sąd Najwyższy nie znalazł usprawiedliwionych

podstaw do uwzględnienia kasacji i w oparciu o art. 39312 k.p.c. orzekł, jak w

sentencji wyroku.