II PZP 7/05 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 29 listopada 2005 r.

II PZP 7/05

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN: Beata

Gudowska, Zbigniew Hajn.

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 listopada 2005 r. sprawy z powództwa

Andrzeja P. przeciwko P.P. Powszechnemu Towarzystwu Emerytalnemu SA w W. o

zapłatę, na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego postanowieniem Sądu

Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 15 września 2005 r. [...]

„Czy Powszechne Towarzystwo Emerytalne przejmujące zarządzanie otwartym funduszem emerytalnym w trybie art. 66 ustawy z 28 sierpnia 1997r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (Dz.U. 2004/159/1667) ponosi odpowiedzialność za zobowiązania pracownicze zlikwidowanego Powszechnego Towarzystwa Emerytalnego ?”

p o d j ą ł uchwałę:

Powszechne Towarzystwo Emerytalne przejmujące zarządzanie otwartym funduszem emerytalnym ponosi odpowiedzialność za zobowiązania pracownicze zlikwidowanego Powszechnego Towarzystwa Emerytalnego (art. 66

ust. 2 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowania funduszy

emerytalnych - tekst jednolity : Dz.U. z 2004 r. Nr 159, poz. 1667 ze zm.).

Uzasadnienie

Przytoczone w sentencji uchwały zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego. Andrzej P. wniósł pozew przeciwko Powszechnemu

Towarzystwu Emerytalnemu H. SA w W. o zapłatę łącznej kwoty 61.978,72 zł tytułem: wyrównania wynagrodzenia zasadniczego, odszkodowania za niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o pracę, wyrównania prowizji, wyrównania ryczałtu za uży-

wanie prywatnego samochodu do celów służbowych, ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy, należności z tytułu podróży służbowych na terenie kraju oraz odprawy

pieniężnej.

Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa podnosząc nadto, że znajduje się w likwidacji.

Postanowieniem z dnia 13 lutego 2003 r. Sąd Rejonowy dla m. st. Warszawy

Wydział Gospodarczy wykreślił z Krajowego Rejestru Sądowego Powszechne Towarzystwo Emerytalne H. SA (PTE H. SA) w W. z powodu likwidacji. Podnosząc, że

postępowanie likwidacyjne nie zakończyło się połączeniem Towarzystw i Powszechne Towarzystwo Emerytalne H. SA nie ma następcy prawnego, powód wniósł o ustanowienie kuratora do występowania w sprawie w jego imieniu. Wskazał, że zarządzany przez zlikwidowane Towarzystwo fundusz został przejęty do zarządzania

przez P. Powszechne Towarzystwo Emerytalne SA - późniejsza nazwa P.P. Powszechne Towarzystwo Emerytalne SA w W. W odpowiedzi na pismo Sądu Okręgowego w kwestii następstwa prawnego, P.P. PTE SA twierdziło, że przejęło tylko zarządzanie Otwartym Funduszem Emerytalnym „R." zarządzanym uprzednio przez

PTE H. SA i weszło w prawa oraz obowiązki związane wyłącznie z zarządzaniem

funduszem. Wobec tego, nie przejęło zobowiązań pracowniczych i nie jest następcą

prawnym w rozumieniu art. 231 k.p. zlikwidowanego Towarzystwa.

Sąd Okręgowy wezwał do udziału w sprawie w charakterze pozwanego P.P.

Powszechne Towarzystwo Emerytalne SA w W. W uzasadnieniu postanowienia Sąd

ten wskazał, że przekazanie towarzystwu zarządzania otwartym funduszem emerytalnym jest równoznaczne ze zbyciem przedsiębiorstwa powszechnego towarzystwa. Wezwane do udziału w sprawie w charakterze pozwanego P.P. PTE SA, wnosząc o oddalenie powództwa, zarzuciło brak po swojej stronie biernej legitymacji procesowej. Uznało, że nie jest następcą prawnym zlikwidowanego PTE H. SA, ponieważ przejęło w zarządzanie otwarty fundusz emerytalny, co nie jest jednoznaczne z

przejęciem przedsiębiorstwa, o którym mowa w art. 55 k.c. W ocenie strony pozwanej, jej odpowiedzialność nie może również wynikać z art. 231 k.p., albowiem nie doszło do przejęcia zakładu pracy.

Wyrokiem z dnia 11 maja 2005 r. [...] Sąd Okręgowy uwzględnił roszczenie

powoda (orzekając ponad żądanie pozwu) i zasądził od P.P. PTE SA w W. kwotę

63.761,67 zł. W stosunku do PTE H. SA w likwidacji, postępowanie zostało umorzone. Sąd przyjął odpowiedzialność P.P. PTE SA za zobowiązania pracownicze zlikwi-

dowanego PTE H. SA. Uznał, że przekazanie zarządzania otwartym funduszem

emerytalnym przez jedno powszechne towarzystwo innemu towarzystwu jest równoznaczne ze zbyciem przedsiębiorstwa powszechnego towarzystwa. Wobec tego

nastąpił transfer zakładu pracy. Zarządzanie otwartym funduszem należy bowiem

pojmować szeroko, również jako obsługę techniczną, organizacyjną, sieć akwizycyjną a nie samo tylko zarządzanie aktywami funduszu. Powołując się na art. 66 ust. 2

ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych, orzecznictwo Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości oraz Dyrektywę WE

Nr 77/187 w sprawie zbliżenia ustawodawstw krajów członkowskich dotyczących

ochrony praw pracowniczych w razie przejścia przedsiębiorstwa, zakładu pracy lub

jego części, Sąd wywodził, że mimo likwidacji przedsiębiorstwa kontynuowanie tej

samej działalności przez nowy podmiot potwierdza przeprowadzenie transferu,

czego konsekwencją jest przejęcie praw pracowniczych.

Strona pozwana zaskarżyła ten wyrok apelacją. Zarzucała naruszenie art. 231

§ 1 k.p. w związku z art. 66 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (jednolity tekst: Dz.U. 2004 r. Nr 159,

poz. 1667 ze zm., powoływanej dalej jako „ustawa”). Podtrzymywała swój pogląd, że

nie jest następcą prawnym zlikwidowanego PTE H. SA w odniesieniu do zobowiązań pracowniczych. Wywodziła, że przejęcia zarządzania otwartym funduszem

emerytalnym w sposób określony w art. 66 ust. 1 ustawy nie można utożsamiać ze

zbyciem przedsiębiorstwa powszechnego towarzystwa emerytalnego. Ustawa przewiduje dwa sposoby konsolidacji otwartych funduszy emerytalnych, a mianowicie

przejęcie zarządzania funduszem przez inne towarzystwo, co miało miejsce w rozpoznawanej sprawie, lub połączenie powszechnych towarzystw na podstawie art. 67.

Jest to katalog zamknięty. Wobec tego, za bezzasadne należy przyjąć zastosowanie

prawnej konstrukcji zbycia przedsiębiorstwa. Zdaniem strony skarżącej, przejęcie zarządzania Otwartym Funduszem Emerytalnym „R.” nie powoduje przejęcia wyodrębnionej jednostki organizacyjnej jako zorganizowanej całości z elementami materialnymi, majątkowymi, systemem organizacyjnym, strukturą zarządzania i pracownikami. Oznacza to, że w sprawie nie znajduje również zastosowania art. 231

k.p. Powołując się na orzecznictwo Sądu Najwyższego skarżący wywodził, że odpowiedzialność „nowego" pracodawcy za zobowiązania pracownicze dotyczy tylko tych

osób, które w chwili przejęcia były pracownikami „przejmowanego" zakładu pracy.

Tymczasem w momencie przejęcia zarządzania funduszem, powód nie był już pracownikiem zlikwidowanego PTE H. SA.

Sąd Apelacyjny powziął przy rozstrzyganiu sprawy wątpliwości prawne, którym

dał wyraz w przedstawionym w trybie art. 390 §1 k.p.c. zagadnieniu prawnym. W

uzasadnieniu postanowienia Sąd podniósł, że odpowiedzialność pozwanego Towarzystwa nie może wynikać z art. 231 k.p., albowiem w momencie przejęcia zarządzania Otwartym Funduszem Emerytalnym „R." przez P.P. (8 czerwca 2001 r.) powód nie był już pracownikiem PTE H. SA. Umowa o pracę powoda uległa bowiem

rozwiązaniu w dniu 31 marca 2001 r. W dniu 8 czerwca 2001 r. pozwane Towarzystwo mające wówczas nazwę P. Powszechne Towarzystwo Emerytalne SA i Powszechne Towarzystwo Emerytalne H. SA zawarły umowę przejęcia zarządzania

Otwartym Funduszem Emerytalnym „R.", z której wynika, że wolą stron było przejęcie przez pozwane Towarzystwo zarządzania funduszem emerytalnym w trybie art.

66 ustawy. Umowa ta stanowiła również, że Towarzystwo P. nie wstępuje w prawa i

obowiązki wynikające z umów zawartych z pracownikami Towarzystwa H., w tym

zwłaszcza w zakresie świadczenia czynności akwizycyjnych. Gdyby więc rozważać

następstwo prawne pozwanego Towarzystwa co do zobowiązań pracowniczych na podstawie art. 231 k.p. i zawartej umowy - to trzeba uznać, że P.P. PTE SA takiej

odpowiedzialności nie ponosi.

Według Sądu, wyrażony przez Sąd pierwszej instancji pogląd w kwestii następstwa prawnego pozwanego Towarzystwa na podstawie art. 23 1 k.p. jest kontrowersyjny. W doktrynie i w orzecznictwie pojęciu „zakład pracy” nadaje się znaczenie

przedmiotowe. Zakład pracy traktuje się jako zorganizowany kompleks składników

materialnych i niematerialnych przeznaczonych do realizacji określonych celów.

Wątpliwości wywołuje również art. 67 ustawy, który dopuszcza możliwość łączenia

się towarzystw, co niewątpliwie oznacza powstanie nowego pracodawcy w wyniku

przejęcia czy też fuzji dwóch pracodawców. Skoro więc ustawa przewiduje dwa

tryby zmiany zarządzania funduszami, to dyskusyjne jest stanowisko Sądu Okręgowego, że przejęcie wyłącznie zarządzania funduszem jest równoznaczne z następstwem prawnym dla zobowiązań pracowniczych. Sąd wskazał nadto, że prawo

pracy zabezpiecza ewentualne roszczenia pracownicze w razie likwidacji pracodawcy poprzez utworzenie Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

Pracownik nie traci zatem ochrony prawnej w zakresie roszczeń ze stosunku pracy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Fundusze emerytalne są osobami prawnymi, których przedmiotem działalności jest gromadzenie środków pieniężnych i ich lokowanie, z przeznaczeniem na wypłatę członkom funduszu po osiągnięciu przez nich wieku emerytalnego. Organem

funduszu jest towarzystwo emerytalne. Towarzystwo zarządza funduszem i reprezentuje go w stosunkach z osobami trzecimi. Prowadzi działalność wyłącznie w formie spółki akcyjnej. Towarzystwa emerytalne mogą podlegać łączeniu, likwidacji, a

także przejmować zarządzanie funduszem. Kwestie te reguluje ustawa o organizacji i

funkcjonowaniu funduszy emerytalnych w rozdziale 5. W sprawach nieuregulowanych w ustawie do towarzystw stosuje się przepisy Kodeksu spółek handlowych (art.

52 ustawy).

Zgodnie z art. 66 ustawy, powszechne towarzystwo, które zamierza zrezygnować z prowadzenia dotychczasowej działalności, może na podstawie umowy zawartej z innym towarzystwem przekazać temu towarzystwu zarządzanie otwartym funduszem, którym zarządza; powszechne towarzystwo przejmujące zarządzanie otwartym

funduszem wstępuje w prawa i obowiązki powszechnego towarzystwa zarządzającego

dotychczas tym funduszem; postanowienia umowy wyłączające określone obowiązki są

bezskuteczne wobec osób trzecich. Wykładnia językowa powołanego przepisu jednoznacznie wskazuje, że towarzystwo, które przejmuje zarządzanie otwartym funduszem emerytalnym jest ogólnym następcą prawnym powszechnego towarzystwa

emerytalnego, które dotychczas zarządzało tym funduszem. To ogólne następstwo

jest odpowiednikiem art. 922 § 1 k.c., przewidującego przejście praw i obowiązków w

drodze dziedziczenia po zmarłej osobie fizycznej. Zastosowanie konstrukcji ogólnego

następstwa prawnego (sukcesji uniwersalnej) powoduje, że towarzystwo przejmujące

zarząd funduszem, wstępuje we wszystkie prawa i obowiązki towarzystwa likwidowanego (rezygnującego z prowadzenia dotychczasowej działalności). Poza wymogami ustawowymi (jak np. zawarcie przez towarzystwa - rezygnującego z działalności i przejmującego zarządzanie funduszem - umowy lub uzyskanie na przejęcie zarządzania funduszem zezwolenia organu nadzorującego), dla zaistnienia skutków w

postaci sukcesji nie są potrzebne żadne dodatkowe czynności. Nie jest zwłaszcza

konieczne wyrażenie zgody na przejęcie zobowiązań przez towarzystwo przejmujące

zarząd funduszem. Następstwo ogólne wynikające z art. 66 ust. 2 ustawy ma charakter bezwzględnie obowiązujący. Znaczy to, że strony nie mogą go skutecznie wy-

łączyć. Możliwość taką wykluczył zresztą sam ustawodawca poprzez wprowadzenie

do art. 66 ust. 2 ustawy zdania drugiego o treści: „postanowienia umowy wyłączające

określone obowiązki są bezskuteczne wobec osób trzecich”.

Innym sposobem przejęcia zarządzania funduszem niż jego przekazanie z

powodu rezygnacji z prowadzonej działalności przez dotychczasowe towarzystwo

jest połączenie towarzystw. Wedle art. 67 ust. 1 ustawy, towarzystwo może połączyć

się z innym towarzystwem. Zgodnie z ust. 2 tego przepisu, art. 66 ust. 4 stosuje się

odpowiednio. Wykładnia systemowa i odwołanie się wprost do art. 66 ust. 4, który

stanowi, że przejęcie zarządzania funduszem może dokonać wyłącznie towarzystwo

zarządzające funduszem tego samego rodzaju, nie pozostawiają wątpliwości co do

możliwości przejęcia zarządzania funduszem w wyniku połączenia towarzystw. Do

łączenia się towarzystw działających w formie spółek akcyjnych zastosowanie znajdą

przepisy ustawy z dnia 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. Nr

94, poz. 1037 ze zm.). Istotne znaczenie dla rozpoznawanej sprawy ma zwłaszcza

art. 494 § 1 tego Kodeksu. Z powołanego przepisu wynika, że spółka przejmująca

albo spółka nowo zawiązana wstępuje z dniem połączenia we wszystkie prawa i

obowiązki spółki przejmowanej albo spółek łączących się przez zawiązanie nowej

spółki. Zarówno w doktrynie (por. A. Kidyba: Kodeks spółek handlowych t. II, 2004, s.

925 i nast.) jak i w orzecznictwie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 października 1998 r., I CKN 338/98, OSNC 1999 nr 3, poz. 58) wyrażany jest pogląd, że art.

494 § 1 Kodeksu spółek handlowych jest przykładem sukcesji uniwersalnej. Zakładając racjonalność ustawodawcy, należy zatem przyjąć, że zarówno w odniesieniu

do art. 66 ust. 2 jak i art. 67 ustawy, powszechne towarzystwo emerytalne przejmujące zarządzanie funduszem jest następcą prawnym powszechnego towarzystwa emerytalnego przekazującego zarządzanie funduszem. Warto dodać, że w sytuacjach, w

których ustawa ustanawia ogólne następstwo prawne posługuje się utrwalonym

sformułowaniem „wstępuje w prawa i obowiązki” (por. art. 922 § 1 k.c., art. 1053 k.c.,

art. 40 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji, jednolity

tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 171, poz. 1397 ze zm.).

W sytuacji, gdy ustawodawca ustanowił powszechne towarzystwo emerytalne,

przejmujące zarządzanie otwartym funduszem emerytalnym, ogólnym następcą prawnym

powszechnego towarzystwa emerytalnego poprzednio zarządzającego tym funduszem,

bezprzedmiotowe stają się rozważania, czy przejęcie zarządzania otwartym funduszem

emerytalnym jest nabyciem przedsiębiorstwa lub przejęciem zakładu pracy i stanowi

tytuł szczególnego następstwa prawnego nabywcy przedsiębiorstwa (art. 552 k.c. i art. 554

k.c.) lub podmiotu przejmującego zakład pracy w całości lub w części (art. 231 k.p.).

Ogólne następstwo prawne przesądza bowiem o odpowiedzialności następcy prawnego

za wszystkie zobowiązania poprzednika.

W prawie wspólnotowym istnieje regulacja prawna dotycząca następstwa

prawnego w odniesieniu do stosunków pracy w razie przejęcia zakładu pracy lub jego

części. Jest ona zawarta w dyrektywie Rady nr 2001/23/WE z dnia 12 marca 2001 r. w

sprawie zbliżenia prawa państw członkowskich odnoszącego się do ochrony praw

pracowników w razie transferu przedsiębiorstw, zakładów lub ich części. Dyrektywa ta

stanowi ujednolicony tekst dyrektywy Rady nr 77/187/EWG z 14 lutego 1977 r., zmienionej i poszerzonej dyrektywą Rady nr 98/50/WE z dnia 29 czerwca 1998 r. Powołane

akty prawa wspólnotowego odnoszą się jednak tylko do stosunków pracy istniejących w

chwili przejęcia zakładu pracy i nie obejmują odpowiedzialności pracodawcy przejmującego zakład pracy za zobowiązania ze stosunków pracy, które ustały przed przejściem

zakładu pracy na nowego pracodawcę (por. orzecznictwo Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości powołane w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 10 września 2004

r., I PK 449/03, OSNP 2005 nr 9, poz. 127). Wyjątek stanowią zobowiązania wynikające ze stosunków pracy, które zostały rozwiązane ze względu na przejście zakładu

pracy. Europejski Trybunał Sprawiedliwości wskazał na konieczność równoległego stosowania postanowienia dyrektywy, zgodnie z którym zmiana pracodawcy dotyczy tylko

stosunków pracy istniejących w chwili przejścia zakładu, oraz postanowienia dyrektywy, zgodnie z którym przejście zakładu pracy nie może stanowić przyczyny wypowiedzenia (por. orzeczenie ETS z 15 czerwca 1998 r. w sprawie 101/87 - P. Bork International A/S in liquidation v. Forenigen af Arbejdsledere I Danmark, acting on behalf of Birger E. Petersen, and Jens E. Olsen and others v. Junckers Industrier A/S [1988] ECR

3057; orzeczenie ETS z 12 marca 1998 r. w sprawie C-319/94 Jules Dethier Equipement S.A. v. Jules Dassy, Sovam SPRL, in liquidation).

Rozpoznawana sprawa dotyczy roszczenia ze stosunku pracy rozwiązanego w

chwili przejęcia zarządzania otwartym funduszem emerytalnym przez inne powszechne towarzystwo emerytalne, a daty rozwiązania stosunku pracy i przejęcia zarządzania

są od siebie oddalone na tyle, że mało prawdopodobne jest istnienie związku między

rozwiązaniem stosunku pracy a przejęciem zarządzania funduszem. Nadto, stan faktyczny sprawy miał w całości miejsce przed wstąpieniem Polski do Unii Europejskiej, a

zatem prawo wspólnotowe mogłoby ewentualnie wywierać wpływ tylko na wykładnię prawa

polskiego, zgodnie z postanowieniami Układu stowarzyszeniowego, który przewidywał

stopniowe dostosowywanie prawa polskiego do prawa wspólnotowego.

Z podanych wyżej względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi na przedstawione mu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne jak w uchwale.