II PZP 3/96 · Sąd Najwyższy

Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 29 listopada 1996 r.

II PZP 3/96

Przewodniczący: Prezes SN Jan Wasilewski, Sędziowie SN: Teresa FlemmingKulesza (współsprawozdawca), Kazimierz Jaśkowski, Andrzej Kijowski, Maria

Mańkowska, Teresa Romer (sprawozdawca), Stefania Szymańska.

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony

Kaszczyszyn, w sprawie z powództwa Marianny C. przeciwko PKP [...] Okręgowej Kolei

Państwowych w G. o odszkodowanie z tytułu choroby zawodowej, po rozpoznaniu w

dniu 29 listopada 1996 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech

sędziów Sądu Najwyższego składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

postanowieniem z dnia 17 maja 1996 r. [...]:

Czy dla dochodzenia, na podstawie przepisów kodeksu cywilnego roszczeń

uzupełniających z tytułu wyrównania szkody będącej następstwem choroby zawodowej,

spowodowanej zatrudnieniem, które ustało między dniem 1 stycznia 1976 r., a dniem 1

stycznia 1990 r., dziesięcioletni termin przedawnienia przewidziany w art. 442 § 1 zd. 2

KC rozpoczął bieg w dacie ustania zatrudnienia narażającego na powstanie choroby

zawodowej, czy też dopiero od dnia 1 stycznia 1990 r.?

p o d j ą ł następującą uchwałę:

Dziesięcioletni termin przedawnienia z art. 442 § 1 zd. 2 Kodeksu cywilnego

dla dochodzenia zadośćuczynienia z tytułu choroby zawodowej spowodowanej

zatrudnieniem, które ustało przed dniem 1 stycznia 1990 r., biegnie od daty

ustania tego zatrudnienia, z tym że skorzystanie z zarzutu przedawnienia może

być uznane za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 5 KC).

Uzasadnienie

Przytoczone w sentencji uchwały zagadnienie prawne powstało w następującym

stanie faktycznym sprawy.

Powódka Marianna C. wystąpiła w dniu 14 listopada 1994 r. do Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku o zasądzenie na jej

rzecz od [...] Dyrekcji Kolei Państwowych w G. 30.000 zł (trzystu milionów przed denominacją) z ustawowymi odsetkami tytułem świadczeń uzupełniających za skutki choroby

zawodowej powstałej wskutek niewłaściwego zabezpieczenia przed szkodliwymi

oparami rtęci na stanowisku pracy, na którym była zatrudniona w latach 1950-82.

Zatrudnienie narażające powódkę na powstanie choroby zawodowej ustało 11 września

1982 r. Decyzję o stwierdzeniu choroby zawodowej wydał w dniu 29 grudnia 1993 r.

Obwodowy Inspektor Sanitarny PKP w G. Obwodowa Komisja Lekarska do Spraw

Inwalidztwa i Zatrudnienia stwierdziła u powódki długotrwały uszczerbek na zdrowiu

spowodowany chorobą zawodową. Określiła ten uszczerbek na 30% i zaliczyła

powódkę do II grupy inwalidów przyjmując, że przyczyną inwalidztwa w tej grupie jest

choroba zawodowa. Jednorazowe odszkodowanie za uszczerbek na zdrowiu pozwany

pracodawca wypłacił powódce na podstawie przepisów ustawy z 12 czerwca 1975 r. o

świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.

U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.).

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku oddalił

powództwo uznając, że roszczenia uzupełniające uległy przedawnieniu zgodnie z przepisem art. 442 § 1 Kodeksu cywilnego. Sąd podkreślił, że upłynął wskazany w tym

przepisie 3 letni termin liczony od dnia, w którym powódka dowiedziała się o szkodzie, a

także 10 letni termin przedawnienia liczony od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie

wyrządzające szkodę.

Sąd Apelacyjny, do którego powódka wniosła od tego wyroku rewizję - przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 KPC zagadnienie

prawne o treści analogicznej do przytoczonej w sentencji uchwały. Odmiennie niż Sąd

Wojewódzki, Sąd Apelacyjny uznał, że bieg 3-letniego terminu przedawnienia (art. 442

§ 1 zdanie 1 KC) rozpoczął się dopiero z chwilą wydania przez właściwego inspektora

sanitarnego decyzji o stwierdzeniu choroby zawodowej.

Przedstawione zagadnienie ograniczył Sąd Apelacyjny do pytania o początek

biegu 10-letniego terminu przedawnienia, o jakim mowa w art. 442 § 1 zdanie drugie

KC - czy liczyć go od daty ustania zatrudnienia narażającego na powstanie szkody, czy

od dnia 1 stycznia 1990 r.

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu zagadnienia prawnego przedstawionego składowi siedmiu sędziów, przy analizowaniu zdania pierwszego art. 442 § 1 KC zwrócił

uwagę, że w orzecznictwie występowały rozbieżności w definiowaniu powstania szkody

spowodowanej czynem niedozwolonym. W niektórych orzeczeniach przyjmowano

bowiem, że 3 letni termin przedawnienia rozpoczyna swój bieg od dnia powzięcia

wiadomości o szkodzie na osobie. W innych orzeczeniach za początek biegu 3 letniego

terminu przedawnienia uważano powstanie szkody majątkowej. Orzeczenia takie

zapadały w sprawach, w których szkoda majątkowa w następstwie szkody na osobie,

powstawała po dłuższym czasie od szkody na osobie. W sprawie II PRN 5/91

(OSNAPiUS 1994 nr 12 poz. 194) choroba zawodowa została stwierdzona w 1987 r.;

powód pozostawał jednak nadal w zatrudnieniu i pobierał obok wynagrodzenia rentę

inwalidzką z powodu inwalidztwa wywołanego tą chorobą. Umowę o pracę rozwiązano z

nim w 1990 r. Sąd Najwyższy uznał, że możliwość ustalenia szkody wyrażającej się

zmniejszeniem widoków na przyszłość i zwiększeniem potrzeb, powstała dopiero po

rozwiązaniu umowy a nie w dacie stwierdzenia choroby zawodowej. Tendencja,

zgodnie z którą termin rozpoczęcia 3 letniego biegu przedawnienia liczony jest nie od

daty samego zdarzenia, lecz od daty powzięcia wiadomości o szkodzie wydaje się

przeważać w orzecznictwie. W ocenie składu Sądu Najwyższego przedstawiającego

zagadnienie, nie było natomiast kontrowersji co do tego, iż w każdym razie roszczenie

przedawnia się z upływem 10 lat od daty zdarzenia wyrządzającego szkodę. Sąd

Najwyższy podkreślił też, że w stanie prawnym, w którym ukształtował się pogląd o

odrębności szkody na osobie i jej znaczeniu dla ustalenia początku biegu przedawnienia, możliwe było uzyskanie orzeczenia sądowego ustalającego odpowiedzialność

osoby (zakładu pracy) za następstwa wypadku przy pracy lub choroby zawodowej,

które mogą powstać w przyszłości. W latach 1968-1990 takiej możliwości nie było.

Powołano też uchwałę składu siedmiu sędziów SN z dnia 14 grudnia 1990 r., III PZP

20/90 (OSNCP 1991 z. 7 poz. 79), a przede wszystkim ten fragment jej uzasadnienia, w

którym stwierdzono, że roszczeń uzupełniających o charakterze jednorazowym można

skutecznie dochodzić wówczas, gdy po 1 stycznia 1990 r. powstało nowe zdarzenie.

Natomiast dochodzenie rent uzupełniających, będzie zgodnie z art. 907 § 1 KC,

możliwe od dnia 1 stycznia 1990 r. na zasadach prawa cywilnego, bez konieczności

wystąpienia nowych zdarzeń. Wystarczy, że po tej dacie będą się utrzymywać

przesłanki zasądzenia renty na zasadach prawa cywilnego. "Roszczenia te, jako

dotyczące wyrównania szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym, będą przedawniać

się na zasadach określonych w art. 442 KC. Przedawnienie to nie mogło biec przed

dniem 1 stycznia 1990 r. Ta data stanowi moment, od którego mógł się najwcześniej

rozpocząć bieg terminu przedawnienia omówionych roszczeń."

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

U podstaw zagadnienia prawnego rozstrzygniętego uchwała przytoczoną w

sentencji legły zmiany legislacyjne, którym podlegało prawo do roszczeń uzupełniających na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego z tytułu wyrównania szkód będących

następstwem wypadków przy pracy lub chorób zawodowych.

Do dnia 1 stycznia 1968 r., do chwili wejścia w życie ustawy z dnia 23 stycznia

1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy

(Dz. U. Nr 3, poz. 8), której przepisy z mocy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18

czerwca 1968 r. (Dz. U. Nr 22, poz. 145) objęły także choroby zawodowe, podstawę

odpowiedzialności majątkowej pracodawców za szkody powstałe wskutek naruszenia

przepisów dotyczących bezpieczeństwa i ochrony pracy stanowiły przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące odpowiedzialności z tytułu czynów niedozwolonych. Powołana ustawa z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przyjęła założenie odpowiedzialności uspołecznionego zakładu pracy za następstwa wypadków przy pracy i

chorób zawodowych na zasadzie ryzyka . Uproszczony tryb dochodzenia świadczeń

ułatwiał ich uzyskanie. Równocześnie jednak świadczenia należne od pracodawcy zostały ograniczone do jednorazowych odszkodowań i to w zryczałtowanych kwotach.

Ustawa ta została uchylona ustawą z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z

tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr

30, poz. 144 ze zm.), zwaną dalej ustawą wypadkową.

Ustawa wypadkowa objęła wszystkich pracowników, a w jej art. 40 (w tekście

pierwotnym art. 39) stwierdzono, że przewidziane tą ustawą świadczenia stanowią

całkowite zaspokojenie roszczeń należnych pracownikowi od zakładu pracy. Do

świadczeń tych należały: jednorazowe odszkodowanie za stały lub długotrwały uszczerbek na zdrowiu wywołany wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową, świadczenie wyrównawcze oraz odszkodowanie za przedmioty osobistego użytku zniszczone

lub uszkodzone wskutek wypadku przy pracy. Wysokość jednorazowego odszkodowania za uszczerbek na zdrowiu pracownika była i jest zryczałtowana (art. 10, 11,

13 ustawy wypadkowej).

Przepisy ustaw wypadkowych (z 23 stycznia 1968 r. i 12 czerwca 1975 r.) miały

zastosowanie do zdarzeń zaistniałych po wejściu ich w życie, więc osoby poszkodowane wskutek wypadków przy pracy czy chorób zawodowych, bądź uprawnieni

członkowie ich rodzin, otrzymywali świadczenia (renty) z różnych tytułów prawnych.

Ustawą z dnia 31 marca 1977 r. o dalszym zwiększeniu emerytur i rent oraz o zmianie

niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 11, poz. 43) wszystkim

tym osobom przyznano renty inwalidzkie bądź rodzinne przewidziane w ustawie wypadkowej. Odmówiono im natomiast prawa do jednorazowego odszkodowania przewidzianego w ustawie wypadkowej i "zamrożono" wysokość rent uzupełniających przyznanych na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego (art. 16 ustawy), a ponadto renty te

zmniejszono o kwotę podwyższenia z ustawy wypadkowej. Osoby pobierające renty

uzupełniające od zakładów pracy zachowały prawo do pobierania ich, ale od dnia 1

maja 1977 r., od dnia wejścia w życie tej ustawy zostały pozbawione roszczeń o

podwyższenie tych rent w trybie art. 907 § 2 KC. Ci, którzy rent uzupełniających nie

otrzymywali z mocy art. 40 ustawy wypadkowej, zostali pozbawieni roszczeń o rentę

oraz inne świadczenia uzupełniające. .

Dopiero ustawą z dnia 24 maja 1990 r. o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 36, poz. 206), art. 40 ustawy wypadkowej został

skreślony. Z tą chwilą otwarta została droga dochodzenia od pracodawcy roszeń

uzupełniających z tytułu szkód powstałych w wyniku wypadków przy pracy lub chorób

zawodowych na podstawie przepisów kodeksu cywilnego o czynach niedozwolonych.

Wyłączenie z mocy prawa roszczeń uzupełniających w razie szkód powstałych wskutek

wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, obejmujące okres od dnia 1 stycznia 1968

r. do 31 grudnia 1989 r., z pewnymi - wyżej omówionymi - wyjątkami co do początku

tego okresu, spowodowało wątpliwości co do początku biegu 10 letniego terminu

przedawnienia, o jakim mowa w art. 442 § 1 zdanie drugie Kodeksu cywilnego.

Poza sporem pozostaje, że sprawy o wyrównanie szkód powstałych wskutek

wypadku przy pracy lub choroby zawodowej są sprawami z zakresu prawa pracy (art.

476 § 1 KPC), podlegają jednak reżimowi prawa cywilnego, w tym przepisu art. 442 KC.

Przepis ten przewiduje, że: "roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem

niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat 3 od dnia, w którym poszkodowany

dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Jednakże w

każdym wypadku roszczenie przedawnia się z upływem lat dziesięciu od dnia, w którym

nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę". Za szkody wywołane chorobą zawodową

ponosi odpowiedzialność ten pracodawca, u którego ustało zatrudnienie narażające na

powstanie choroby zawodowej, gdyż zatrudnienie w takich warunkach stanowi

"zdarzenie wyrządzające szkodę". Bez znaczenia dla tak pojętego "zdarzenia

wyrządzającego szkodę" jest data rozpoznania choroby zawodowej, zwłaszcza że

cechą wielu tych chorób jest ujawnianie się ich po latach od zdarzenia wyrządzającego

szkodę.

Zgodnie z przepisem art. 49 § 3 ustawy wypadkowej, do spraw o świadczenia z

tytułu uszczerbku na zdrowiu stwierdzonego po wejściu w życie ustawy, a spowodowanego chorobą zawodową powstałą w zatrudnieniu narażającym na tę chorobę,

które ustało przed wejściem w życie ustawy, stosuje się przepisy obowiązujące w dniu

ustania tego zatrudnienia. Utrwalone jest też orzecznictwo sądowe dotyczące początku

biegu terminu przedawnienia roszczeń z tytułu szkód wywołanych chorobą zawodową.

Przewidziane w art. 442 § 1 zdanie drugie i w art. 442 § 2 KC dziesięcioletnie terminy

przedawnienia biegną, z woli ustawodawcy, nie od chwili dowiedzenia się o szkodzie,

lecz od chwili zdarzenia wyrządzającego szkodę. Oba te przepisy zawierają ścisłe

określenie początku biegu terminu przedawnienia, nie zastrzegając jakiegokolwiek

odstępstwa od tej zasady. Przepis art. 442 KC przewidujący 10 letni termin

przedawnienia jest tak kategoryczny i jednoznaczny w swym brzmieniu, iż nie pozwala

na wykładnię odmienną (taki pogląd wyrażony został m.in. w nie publikowanym wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 22 czerwca 1977 r., III PR 64/77). W nie publikowanym

wyroku z dnia 11 czerwca 1970 r. (II PR 159/70) Sąd Najwyższy przyjął też, że

roszczenie powoda uległo 10 letniemu przedawnieniu w myśl art. 442 KC w związku z

art. XXXV przepisów wprowadzających Kodeks cywilny, albowiem czyn wyrządzający

powodowi szkodę popełniony został w 1951 r., gdy zaprzestał on pracy w warunkach

powodujących chorobę zawodową - krzemicę płuc. Od tego momentu należy liczyć bieg

10 letniego terminu przedawnienia. Okoliczności związane z dowiedzeniem się przez

powoda o szkodzie, jak wynika z cytowanego przepisu, pozostają bez wpływu na

początek biegu terminu przedawnienia. Podobnie w tezie nie publikowanego wyroku z 6

sierpnia 1967 r. (II PR 268/67) Sąd Najwyższy podkreślił, że 10 letnie przedawnienie

roszczeń odszkodowawczych w sprawie z czynu niedozwolonego polegającego na tym,

że pozwany zakład pracy zaniechał stosowania środków zabezpieczających przed

czynnikami szkodliwymi w miejscu pracy lub dopuścił do pracy w szkodliwych

warunkach dla zdrowia, rozpoczyna swój bieg nie później niż w dniu, w którym

poszkodowany przestał stykać się ze szkodliwymi dla zdrowia warunkami. Dzień ten nie

musi być identyczny z dniem, w którym stosunek pracy został rozwiązany. Za

niemożliwy do przyjęcia uznał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu tego wyroku pogląd,

jakoby początkowy termin 10 letniego przedawnienia należało liczyć od dnia ujawnienia

szkody (stwierdzenia choroby zawodowej). Ponadto w orzecznictwie i w doktrynie

zgodnie przyjmowano, że przepisy art. 442 § 1 i 2 KC dotyczące początku biegu

terminu przedawnienia roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej czynem

niedozwolonym są przepisami szczególnymi w stosunku do art. 120 KC.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejsze zagadnienie prawne podziela dotychczasowe stanowisko doktryny i orzecznictwa, że o rozpoczęciu biegu 10letniego terminu przedawnienia decyduje w każdym wypadku zdarzenie wyrządzające

szkodę, którym w odniesieniu do choroby zawodowej jest zaprzestanie zatrudnienia w

warunkach narażających na jej powstanie. Odmienny pogląd byłby sprzeczny nie tylko z

wykładnią językową przepisu art. 442 § 1 zdanie drugie KC, z dotychczasową doktryną i

orzecznictwem, ale prowadziłby do uznania, że zdarzeniem wyrządzającym szkodę

(narażającym na powstanie choroby zawodowej), od którego liczy się 10 letni termin

przedawnienia, jest dzień derogacji art. 40 ustawy wypadkowej, tj. 1 stycznia 1990 r.

Nawiązując do specyfiki chorób zawodowych, które ujawniają się niejednokrotnie

po upływie wielu lat od ustania zatrudnienia narażającego na ich powstanie, warto z

jednej strony przypomnieć uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

12 lutego 1969 r., której nadano moc zasady prawnej (III CZP 43/68, OSNCP 1969 z. 9

poz. 150), zgodnie z którą początek 10 letniego terminu przedawnienia jest niezależny

od wymagalności roszczenia. Z drugiej jednak strony nie można przejść do porządku

nad tym, że restrykcyjność omawianego przepisu może w przypadku szkód powstałych

wskutek chorób zawodowych prowadzić do naruszenia zasad współżycia społecznego.

Dlatego też Sąd Najwyższy zwrócił w sentencji uchwały uwagę na to, że skorzystanie z

zarzutu przedawnienia może być uznane za sprzeczne z zasadami współżycia

społecznego (art. 5 KC).