II PZP 2/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II PZP 2/10

POSTANOWIENIE

Dnia 18 marca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Romualda Spyt (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn (sprawozdawca)

SSN Halina Kiryło

w sprawie z powództwa Wojewódzkiego Inspektoratu Transportu Drogowego w G.

przeciwko Bogdanowi C.

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 18 marca 2010 r.,

zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Okręgowego - Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 20 listopada 2009 r.,

"Czy przepis art. 76 ust. 2 ustawy z dnia 24 sierpnia 2006 roku o

służbie cywilnej (Dz. U. 2006, Nr 170, poz. 1218 ze zm.) dopuszczał

możliwość zawarcia z kandydatem na inspektora Inspekcji Transportu

Drogowego, o którym mowa w par. 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra

Infrastruktury z dnia 5 stycznia 2002 r. w sprawie szczegółowych

warunków

odbywania

praktyki,

sposobu

organizacji

kursów

specjalistycznych i przeprowadzania egzaminów kwalifikacyjnych dla

kandydatów na inspektorów Inspekcji Transportu Drogowego (Dz. U.

2002 r., Nr 5, poz. 50 ze zm.) zatrudnionym na stanowisku urzędniczym

w służbie cywilnej umowy określającej prawa i obowiązki stron

związane z uczestnictwem kandydata w kursie specjalistycznym (tzw.

umowy o

szkolenie),

w

której

strony

ustanawiają

obowiązek

pracownika zwrotu kosztów szkolenia na wypadek rozwiązania przez

pracownika umowy o pracę przed upływem oznaczonego w umowie

okresu pracy ?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Okoliczności faktyczne sprawy, w której wyłoniło się

rozpoznawane

zagadnienie prawne przedstawiają się następująco. 26 września 2007 r. pozwany

Bogdan C. i powód Wojewódzki Inspektorat Transportu Drogowego w G. zawarli

umowę o pracę na czas określony od 30 września 2007 r. do 15 kwietnia 2008 r.

Pozwany został zatrudniony na stanowisku referenta na terenie województwa X. w

pełnym wymiarze czasu pracy. Było to stanowisko wspomagające w służbie

cywilnej. W umowie wskazano, że w sprawach w niej nieuregulowanych

zastosowanie mają przepisy ustawy z dnia 24 sierpnia 2006 r. o służbie cywilnej

(Dz. U. Nr 170, poz. 1218, z późn. zm.) oraz ustawy kodeks pracy. Tego samego

dnia strony podpisały umowę o szkolenie, na

podstawie której pracodawca

skierował pozwanego na szkolenie przewidziane w art. 76 ust. 2 ustawy z dnia 6

września 2001 r. o transporcie drogowym (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 125,

poz. 874 ze zm.) i zobowiązał się pokryć koszty zakwaterowania i wyżywienia

według okresowych rozliczeń przedstawianych przez organizatora szkolenia, a

także koszty przejazdu na rozpoczęcie i zakończenie szkolenia, na praktyki

zawodowe odbywane w Wojewódzkim Inspektoracie, na codwutygodniowe powroty

z miejsca delegowania do miejsca zamieszkania. W umowie wskazano, że koszty

organizacyjne

szkolenia,

obejmujące

koszty

poniesione

na

wynajem

sal

wykładowych oraz wynagrodzenia wykładowców pokryje Główny Inspektorat

Transportu Drogowego. Pracownik zobowiązał się do ukończenia szkolenia i

złożenia egzaminu kwalifikacyjnego z wynikiem pozytywnym, przepracowania w

zakładzie pracy 3 lat, począwszy od dnia złożenia egzaminu kwalifikacyjnego.

Ponadto pracownik (pozwany) zobowiązał się w przypadku przerwania szkolenia

lub niezaliczenia egzaminu kwalifikacyjnego do zwrotu w całości wszystkich

kosztów wymienionych w § 1 ust. 1 i 2 umowy, w przypadku wcześniejszego niż

przed upływem okresu 3 lat rozwiązania umowy o pracę zobowiązał się zwrócić

pracodawcy koszty, o których mowa w § 1 ust. 1 i Głównemu Inspektoratowi

Transportu Drogowego koszty, o których mowa w § 1 ust. 2. Koszty podlegające

zwrotowi podlegają proporcjonalnemu zmniejszeniu w stosunku do okresu

przepracowanego po złożeniu egzaminu kwalifikacyjnego według określonego w

umowie wzoru. W treści umowy wskazano, że obowiązuje ona od 1 października

2007 r. do dnia zakończenia szkolenia, zaś w zakresie nieuregulowanym w umowie

zastosowanie mają przepisy ustawy z 6 września 2001 r. o transporcie drogowym,

rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej oraz Ministra Pracy i Polityki Socjalnej

z dnia 12 października 1993 r. w sprawie zasad i warunków podnoszenia

kwalifikacji zawodowych i wykształcenia ogólnego dorosłych, kodeksu cywilnego

(Dz.U. z 1993 r. Nr 103, poz. 472 ze zm.). Pozwany ukończył szkolenie z wynikiem

pozytywnym. Dlatego też 29 marca 2008 r. strony zawarły umowę o pracę na czas

określony od 29 marca 2008 r. do 28 marca 2011 r. Pozwany został zatrudniony na

stanowisku młodszego inspektora transportu drogowego w C. w pełnym wymiarze

czasu pracy. Stanowisko to zostało zaliczone do grupy stanowisk specjalistycznych

w służbie cywilnej. W dniu 24 września 2008 r. pozwany złożył oświadczenie o

wypowiedzeniu umowy o pracę. Wobec tego powód wniósł do Sądu Rejonowego

pozew o zasądzenie od pozwanego Bogdana C. 4 886,95 zł z tytułu zwrotu

kosztów szkolenia na podstawie umowy o szkolenie z 26 września 2007 r. W

odpowiedzi na pozew Bogdan C. wniósł o oddalenie powództwa.

Wyrokiem z 30 czerwca 2009 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo.

Rozpoznając apelację powoda od tego wyroku Sąd Okręgowy wskazał, że

zgodnie z art. 76 ust. 2 ustawy z dnia 24 sierpnia 2006 r. o służbie cywilnej członek

korpusu służby cywilnej nie ponosi opłat z tytułu uczestnictwa w szkoleniach

przewidzianych dla służby cywilnej. W ocenie Sądu możliwe są dwie interpretacje

tego przepisu. Po pierwsze, jego literalna wykładnia prowadzić może do wniosku, iż

członek korpusu służby cywilnej jedynie tak długo nie ponosi kosztów szkoleń

przewidzianych dla członków korpusu służby cywilnej, jak długo piastuje stanowisko

w służbie cywilnej. Możliwy jest zatem wniosek, że hipoteza tego przepisu obejmuje

wyłącznie okres od rozpoczęcia pracy na stanowisku należącym do korpusu służby

cywilnej do zakończenia piastowania takiego stanowiska. W tym okresie nie można

żądać od pracownika - członka korpusu służby cywilnej - zwrotu kosztów szkoleń, w

których brał on udział. W konsekwencji, skoro rozważany przepis nie reguluje

(pozytywnie ani negatywnie) sytuacji po ustaniu stosunku pracy, to strony mogą

zawrzeć umowę określającą ich prawa i obowiązki (umowę o szkolenie), w której

ustanawiają obowiązek pracownika zwrotu kosztów szkolenia na wypadek

rozwiązania przez niego umowy o pracę przed upływem oznaczonego w umowie

okresu pracy. Miałaby wówczas zastosowanie zasada, iż pracownik ma obowiązek

zwrócić koszty szkolenia, gdy wynika to z uzgodnienia stron stosunku pracy (wyrok

Sądu Najwyższego z 14 maja 1998 r., I PKN 110/98, OSNP 1999 nr 10, poz. 338).

Po drugie, możliwe jest interpretacja, według której art. 76 ust. 2 statuuje dla

pracowników będących członkami korpusu służby cywilnej zasadę nieodpłatności

szkoleń. Z ustępu pierwszego tego artykułu wynika, iż uczestnictwo członka

korpusu służby cywilnej w szkoleniach przewidzianych dla służby cywilnej jest

traktowane na równi z wykonywaniem przez niego obowiązków służbowych. Po

stronie pracodawcy powstaje

więc

obowiązek poniesienia opłat

z tytułu

uczestnictwa pracownika w szkoleniach przewidzianych dla służby cywilnej (w tym

szkoleniach specjalistycznych). W takiej sytuacji ten obowiązek pracodawcy - i

odpowiadające mu uprawnienie pracownika - stają się obligatoryjnym składnikiem

umowy o pracę, którego treść nie może być przez strony uregulowana mniej

korzystnie niż przewidują to odpowiednie przepisy, a to ze względu na zasadę

wyrażoną w art. 18 § 1 k.p. Skoro więc ustawodawca nie przewidział możliwości

żądania od pracownika zwrotu kosztów odbytych szkoleń w przypadku rozwiązania

stosunku pracy przed upływem określonego okresu zatrudnienia, to brak jest

podstaw do zmiany tej zasady przez zawarcie umowy, na podstawie której w

przypadku rozwiązania umowy o pracę przez upływem określonego czasu,

pracownik zobowiązany będzie do zwrotu kosztów szkoleń. Wobec tego obciążanie

pracownika zatrudnionego na stanowisku urzędniczym w służbie cywilnej takimi

kosztami stałoby w sprzeczności z ustawą o służbie cywilnej. W rezultacie, można

by przyjąć, że zawarta przez strony umowa w zakresie obowiązku zwrotu kosztów

szkolenia - jako sprzeczna z ustawą — jest dotknięta nieważnością (art. 58 k.c.).

Zdaniem Sądu Okręgowego przedstawione rozważania wskazują na to, że w

sprawie powstało zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, które

powinno być przedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. W

przekonaniu Sądu wątpliwości te dotyczą wykładni art. 76 ust. 2 ustawy z 24

sierpnia 2006 r. o służbie cywilnej, mającego zastosowanie w ustalonym stanie

faktycznym sprawy, a rozstrzygnięcie zagadnienia ma istotne znaczenie dla

rozstrzygnięcia sprawy, bowiem przedstawione wykładnie tego przepisu mogą

doprowadzić do przeciwstawnych rozstrzygnięć.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedmiotem przedstawionego Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia

zagadnienia prawnego może być jedynie kwestia budząca poważne wątpliwości

prawne, na którą odpowiedź jest niezbędna do rozstrzygnięcia sprawy. Konieczne

jest zatem istnienie związku przyczynowego między przedstawionym zagadnieniem

prawnym (i ewentualną uchwałą Sądu Najwyższego) a podjęciem przez sąd

odwoławczy decyzji jurysdykcyjnej co do istoty sprawy. Z tej przyczyny sąd drugiej

instancji, przedstawiając Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie

prawne, jest obowiązany wykazać, dlaczego rozstrzygnięcie tego zagadnienia jest

niezbędne do rozpoznania środka odwoławczego (zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z 12 sierpnia 2009 r., II PZP 8/09, LEX nr 529760 i tam powołane

wcześniejsze

orzecznictwo).

Dlatego

Sąd

Najwyższy

odmówił

udzielania

odpowiedzi na rozpatrywane pytanie prawne, uznając że Sąd Okręgowy nie

wykazał, że odpowiedź ta jest konieczna w takim rozumieniu.

Przed

uzasadnieniem

powyższego

stwierdzenia

z

odwołaniem

się

do

postanowienia Sądu Okręgowego, konieczne jest przypomnienie, że postępowanie

określone w art. 390 § 1 k.p.c. jest w zakresie, w jakim toczy się przed Sądem

drugiej instancji elementem postępowania apelacyjnego. W szczególności oznacza

to, że zgodnie z art. 378 § 1 k.p.c. sąd drugiej instancji „rozpoznaje sprawę w

granicach apelacji”, co z jednej strony oznacza przysługiwanie temu sądowi pełnej

swobody jurysdykcyjnej, ograniczonej jedynie granicami zaskarżenia, z drugiej zaś

obowiązek rozważenia wszystkich zarzutów i wniosków podniesionych w apelacji

oraz zgłoszonych w pismach procesowych składanych w toku postępowania

apelacyjnego. Obowiązek rozpoznania sprawy w granicach apelacji oznacza

zarówno bezwzględny zakaz wykraczania przez Sąd drugiej instancji poza te

granice, jak też nakaz wzięcia pod uwagę i rozważenia wszystkich podniesionych w

apelacji zarzutów i wniosków (postanowienie Sądu Najwyższego z 21 sierpnia 2003

r., III CKN 392/01, OSNC 2004, nr 10, poz. 161, wyroki Sądu Najwyższego z: 6

czerwca 2007 r., II PK 318/06, 5 grudnia 2007 r., II PK 122/07, niepubl., 2 lipca

2008 r., II PK 7/08, niepubl.). Zamiar wystąpienia do Sądu Najwyższego z pytaniem

prawnym w trybie art. 390 k.p.c. nie zwalnia sądu drugiej instancji od wynikającego

z art. 378 § 1 k.p.c. obowiązku uprzedniego rozważenia podniesionych w

postępowaniu apelacyjnym zarzutów i wniosków. Przeciwnie, decyzja o wystąpieniu

z pytaniem powinna być rezultatem takiego rozważenia. Dopiero wtedy sąd może

bowiem

uzyskać

pewność,

że

przedstawienie

zagadnienia

prawnego

do

rozważenia Sądowi Najwyższemu jest konieczne do rozstrzygnięcia sprawy.

Pytanie Sądu dotyczy art. 76 ust. 2 ustawy z 24 sierpnia 2006 r. o służbie

cywilnej, według którego członek korpusu służby cywilnej nie ponosi opłat z tytułu

uczestnictwa w szkoleniach przewidzianych dla służby cywilnej. Formułując to

pytanie Sąd nie rozważył w uzasadnieniu postanowienia zarzutów apelacyjnych

(nie przedstawił w ogóle apelacji powoda), których uwzględnienie mogłoby

prowadzić do wniosku o bezprzedmiotowości rozpatrywanego zagadnienia

prawnego. Dotyczy to zwłaszcza zarzutu niewłaściwego zastosowania art. 76 ust. 2

ustawy z 24 sierpnia 2006 r. o służbie cywilnej, przez uznanie, że w pojęciu szkoleń

przewidzianych dla służby cywilnej mieści się kurs specjalistyczny na inspektora

Inspekcji Transportu Drogowego, o którym stanowi art. 76 ust. 2 ustawy z 6

września 2001 r. o transporcie drogowym i który był przedmiotem umowy o

szkolenie leżącej u podłoża rozpatrywanego sporu. Zdaniem powoda szkolenie,

które odbywa kandydat na inspektora ruchu drogowego nie jest szkoleniem

przewidzianym dla służby cywilnej. Gdyby tak było, to rozstrzyganie przez Sąd

Najwyższy

zagadnienie

prawnego

będącego

przedmiotem

niniejszego

postępowania byłoby z oczywistych powodów zbędne. Jak wyżej wskazano,

rozważenie tego rodzaju zarzutów apelacyjnych w celu wykazania, że pomimo ich

sformułowania w apelacji rozstrzygnięcie przedstawionego przez Sąd zagadnienia

jest

konieczne

dla

rozstrzygnięcia

sprawy,

jest

obowiązkiem

sądu

przedstawiającego zagadnienie prawne. Jeśli Sąd pytający tego nie robi, to Sąd

Najwyższy, aby odpowiedzieć na pytanie musiałby sam rozważać trafność

zarzutów apelacji mających wstępne znaczenie dla oceny celowości pytania

prawnego. Oczywiście nie mieści się to w roli Sądu Najwyższego określonej w art.

390 k.p.c.

Sąd Okręgowy zaniechał również wyjaśnienia (choćby w formie ustosunkowania

się do ustaleń Sądu pierwszej instancji) okoliczności faktycznych, których

jednoznaczne ustalenie ma decydujące znaczenie dla stwierdzenia, czy udzielenie

odpowiedzi na przedstawione pytanie prawne ma znaczenie dla rozstrzygnięcia

sprawy. Na przykład, Sąd nie wyjaśnił podnoszonej przez pozwanego kwestii

okresu obowiązywania umowy o szkolenie, a szczególnie, jak należy rozumieć jej §

4, według którego „umowa obowiązuje od dnia 01 października 2007 r. do dnia

zakończenia szkolenia.” Zdaniem pozwanego oznacza to, że także postanowienie

umowy

nakładające

na

niego

obowiązek

zwrotu

kosztów

w

przypadku

wcześniejszego rozwiązania umowy obowiązywało w tym zamkniętym okresie.

Gdyby tak było, to rozstrzyganie sformułowanego przez Sąd Okręgowy zagadnienia

prawnego mijałby się z celem.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 61 § 1 ustawy z dnia

23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 z późn. zm.)

postanowił jak w sentencji.