Civil court composition change does not invalidate proceedings if new composition remains legally competent.

Sygn. akt II PZP 11/09

POSTANOWIENIE

Dnia 5 listopada 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

Protokolant Wanda Cabaj

w sprawie z powództwa Izabeli Januszewskiej

przeciwko M. K. prowadzącemu działalność gospodarczą pod nazwą "M." w S. o

wynagrodzenie za pracę, oraz ekwiwalent za niewykorzystany urlop wypoczynkowy

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 5 listopada 2009 r.,

zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Okręgowego - Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G.

z dnia 7 sierpnia 2009 r.,

Czy

zachodzi

nieważność

postępowania

w

sytuacji

gdy

pierwotnie Sąd prowadził sprawy w składzie 1 sędziego i 2

ławników (art. 47 § 2 pkt 1 lit a kpc) o dochodzenie w jednym

postępowaniu (art. 191 i 193 § 1 kpc roszczenie ze stosunku

pracy,

a

następnie

wyłączył

do

odrębnego

rozpoznania

roszczenia, co do których według generalnej zasady (art. 47 § 1

kpc) w I instancji właściwym jest Sąd w składzie 1 sędziego i to

postępowanie w dalszym ciągu prowadził i wydał wyrok w

składzie 1 sędziego?

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Przytoczone w sentencji uchwały zagadnienie prawne wyłoniło się przy

rozpoznawaniu apelacji powódki I. J. od wyroku Sądu Rejonowego – Sądu Pracy w

S. z dnia 30 kwietnia 2009 r., w sprawie przeciwko M. K., prowadzącemu działalność

gospodarczą pod nazwą „M”., którym zasądzono na jej rzecz od pozwanego kwoty:

609,08 zł z odsetkami tytułem zaległej części wynagrodzenia za pracę za maj 2008

r. oraz 408,60 zł z odsetkami tytułem zaległej części ekwiwalentu za urlop

wypoczynkowy, oddalając powództwo w pozostałym zakresie.

W stanie faktycznym sprawy, powódka I. J. pozwem z dnia 10 czerwca 2008

r. wniosła o zasądzenie na jej rzecz następujących kwot: 6.000 zł tytułem

odszkodowania za niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o pracę bez

wypowiedzenia,

11.544

zł

tytułem

wynagrodzenia

za

pracę

w

godzinach

nadliczbowych, 1.150 zł tytułem wynagrodzenia za pracę, 2000 zł tytułem ekwiwalentu

za niewykorzystany urlop wypoczynkowy, 4.500 zł tytułem dodatkowego umówionego

wynagrodzenia tj. 10 % wartości sprzedanych koni.

Sąd Rejonowy - Sąd Pracy rozpoczął rozpoznawanie sprawy w składzie

jednego sędziego jako przewodniczącego i dwóch ławników i prowadził ją pod

sygnaturą akt IV P 1../08. W takim składzie Sąd procedował na trzech rozprawach

w dniach 30 czerwca 2008 r., 22 września 2008 r. oraz 17 listopada 2008 r.

Postanowieniem z dnia 24 listopada 2008 r. wydanym na posiedzeniu niejawnym w

składzie jednego sędziego – z powołaniem się na art. 218 k.p.c. - Sąd ten wyłączył

do odrębnego rozpoznania i rozstrzygnięcia ze sprawy IV P 1…/08 żądania

powódki dotyczące zaległego wynagrodzenia za pracę, wynagrodzenia za pracę w

godzinach nadliczbowych, ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy oraz dodatkowego

wynagrodzenia i postanowił prowadzić je pod oddzielnym numerem repertorium w

składzie sędziowskim jednoosobowym. Sprawę zarejestrowano pod sygnaturą akt

IV P 3../08. Sąd w tym składzie (jednoosobowym) procedował w niej na dwóch

rozprawach w dniu 20 marca 2009 r. i 20 kwietnia 2009 r. , a w dniu 30 kwietnia

2009 r. ogłosił w niej wyrok, z uzasadnienia którego wynika, że stan faktyczny

został ustalony także na podstawie zeznań świadków przesłuchiwanych na

rozprawach sprzed wyłączenia do osobnego rozpoznania wymienionych wyżej

roszczeń, a więc na podstawie zeznań świadków przesłuchiwanych w składzie

trzyosobowym.

Rozpatrując apelację powódki od tego wyroku Sąd Okręgowy powziął

wątpliwość wskazaną w pytaniu skierowanym do Sądu Najwyższego.

Zdaniem Sądu Okręgowego, wyjaśnienie przedstawionej wątpliwości ma istotne

znaczenie dla rozpoznania sprawy, bowiem ma wpływ na ocenę, czy Sąd pierwszej

instancji rozpoznał sprawę w składzie właściwym. Sąd Rejonowy prowadził bowiem

sprawę w składzie jednego sędziego jako przewodniczącego i dwóch ławników, a

następnie po zarządzeniu oddzielnej rozprawy co do roszczeń o wynagrodzenie za

pracę

w

godzinach

nadliczbowych,

ekwiwalent

za

niewykorzystany urlop

wypoczynkowy i zapłatę wyrokował w składzie jednego sędziego. Zgodnie z art. 379

pkt 4 k.p.c. w sytuacji, gdy skład sądu był sprzeczny z przepisami prawa, zachodzi

nieważność postępowania, którą sąd drugiej instancji ma obowiązek wziąć pod

uwagę z urzędu (art. 378 § 1 k.p.c.).

W uzasadnieniu pytania prawnego Sąd Okręgowy wskazał, że powódka w

pozwie skumulowała roszczenia o odszkodowanie z tytułu niezgodnego z prawem

rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia, wynagrodzenie za pracę w

godzinach nadliczbowych, wynagrodzenie za pracę, ekwiwalent pieniężny za

niewykorzystany urlop i o dodatkowe wynagrodzenie, w sytuacji gdy do rozpoznania

poszczególnych żądań był właściwy, zgodnie z art. 47 § 1 i 2 k.p.c., sąd w różnym

składzie. Sąd Okręgowy powołał się na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego

2009 r. w sprawie II PZP 14/08 (dotąd niepublikowaną), w której dopuszczono

kumulację roszczeń z zakresu prawa pracy, gdy do rozpatrzenia poszczególnych

roszczeń jest właściwy, zgodnie z art. 47 § 1 i 2 k.p.c. sąd w różnym składzie. Sąd

Najwyższy przyjął w niej, że jeżeli wśród roszczeń podlegających kumulacji

znajduje się roszczenie, do rozpoznania którego jest właściwy sąd w składzie

jednego sędziego jako przewodniczącego i dwóch ławników, to skład właściwy do

rozpoznania skumulowanych roszczeń musi zapewniać realizację tego wyjątku. W

konsekwencji sąd w składzie jednego sędziego i dwóch ławników należy uznać za

właściwy do rozpoznania wszystkich skumulowanych roszczeń. Sąd Okręgowy

podniósł, że zgodnie z prezentowaną zasadą, Sąd Rejonowy prowadził sprawę

obejmującą wszystkie skumulowane roszczenia w składzie jednego sędziego jako

przewodniczącego i dwóch ławników. Zdaniem Sądu Okręgowego, wątpliwość co do

właściwego składu sądu zrodziła się w sytuacji gdy Sąd Rejonowy zarządzeniem z

dnia 24 listopada 2008 r. (z akt sprawy wynika, że było to postanowienie) na

podstawie art. 218 k.p.c. wyłączył do odrębnego rozpoznania i rozstrzygnięcia

żądania powódki, do których zgodnie z art. 47 § 1 k.p.c., właściwy jest sąd w

składzie jednego sędziego i w takim też składzie Sąd pierwszej instancji prowadził

postępowanie w dalszej części, a także wyrokował.

W ocenie Sądu Okręgowego w opisywanej sytuacji procesowej możliwe są

do przyjęcia dwa stanowiska. Pierwsze opowiadające się za nieważnością

postępowania (art. 379 pkt 4 k.p.c.) w zakresie, w którym Sąd Rejonowy orzekał co do

części skumulowanych roszczeń w składzie jednego sędziego, drugie dopuszczające

możliwość wydania wyroku przez Sąd w składzie wynikającym z art. 47 § 1 k.p.c.

Sąd Okręgowy przychylił się do pierwszego stanowiska. Wskazał, iż stosownie do

treści art. 218 k.p.c. sąd może zarządzić oddzielną rozprawę co do pozwu

głównego i wzajemnego, jako też co do jednego z kilku roszczeń połączonych w

jednym pozwie, bądź to głównym, bądź wzajemnym, albo w stosunku do

poszczególnych współuczestników. Brzmienie zaprezentowanego przepisu prowadzi

do wniosku, że wydanie zarządzenia co do oddzielnej rozprawy pozostawione jest

uznaniu sądu i może dotyczyć: pozwu głównego i wzajemnego, poszczególnych

współuczestników i wreszcie jednego lub kilku roszczeń połączonych w jednym

pozwie. Powołując się na postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 stycznia 1970 r.

(w sprawie I CZ 138/70) Sąd Okręgowy wskazał, że zarządzenie przewidziane w

art. 218 k.p.c. jest zarządzeniem o charakterze technicznym, sąd nie jest nim

związany, może je w toku sprawy zmienić, jego następstwem może być wydanie w

sprawie wyroku częściowego. Sąd Okręgowy wskazał także na orzeczenie z dnia 5

marca 1970 r. (w sprawie II CR 268/70, OSPiKA 1972, z. 9, poz. 175), w którym Sąd

Wojewódzki dla m. Łodzi wskazał, iż oddzielna rozprawa nie prowadzi do podziału

sprawy, lecz jedynie do oddzielnego rozpatrywania jej części. Techniczny charakter

zarządzenia wynikającego z art. 218 k.p.c. przejawia się przede wszystkim w braku

związania nim sądu, który w każdym czasie (nawet wielokrotnie) może zmienić swoją

decyzję. O tym, że sprawa, w wyniku zarządzenia oddzielnej rozprawy co do

niektórych roszczeń objętych pozwem, nie zostaje podzielona na osobne, niezależne

sprawy decyduje zaś konieczność wydania wyroku częściowego (art. 317 k.p.c.) i

ostatecznie końcowego. Wyrok częściowy Sądu pierwszej instancji jest co prawda

wyrokiem samoistnym i podlega zaskarżeniu na ogólnych zasadach apelacją, nie

kończy jednak sporu. Skoro zatem, w wyniku dokonania przez powódkę

dopuszczalnej kumulacji roszczeń z zakresu prawa pracy do rozpoznania wszystkich

skumulowanych roszczeń właściwy był Sąd w składzie jednego sędziego jako

przewodniczącego i dwóch ławników (art. 47 § 2 pkt 1 lit. a), to również po wydaniu

technicznego w swej istocie, zarządzenia o wyłączeniu roszczeń o wynagrodzenie,

ekwiwalent za urlop i zapłatę właściwy pozostał Sąd w tym samym składzie.

Stanowisko odmienne prowadziłby do sytuacji, w której w wyroku częściowym i

końcowym skład sądu byłby różny.

Sąd Okręgowy wskazał jednak także argumenty przemawiające za

słusznością drugiego z prezentowanych stanowisk. Sąd wskazał, że przepisy

normujące nieważność postępowania powinny być wykładane ściśle. Zgodnie z

brzmieniem art. 379 pkt 4 k.p.c. nieważność postępowania zachodzi jeżeli skład sądu

orzekającego był sprzeczny z przepisami prawa albo jeżeli w rozpoznaniu sprawy

brał udział sędzia wyłączony z mocy ustawy. Co do zasady bezwzględnie

obowiązującym przepisem prawa, który normuje skład Sądu w sprawach z zakresu

prawa pracy dotyczących wynagrodzenia za pracę, ekwiwalentu za niewykorzystany

urlop i zapłaty jest zaś art. 47 § 1 k.p.c. wskazujący, iż takie sprawy powinny być

rozpoznawane w składzie jednego sędziego. Sąd Okręgowy podkreślił, że aktualne

brzmienie art. 47 § 1 i 2 k.p.c. stanowi przejaw tendencji do ograniczania udziału

czynnika

społecznego

w

sprawowaniu

wymiaru

sprawiedliwości.

Kolejne

nowelizacje łącznie z ustawą z dnia 15 marca 2007 r. o zmianie ustawy - Kodeks

postępowania karnego oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 112, poz.

766), mocą której zmieniono treść art. 47 k.p.c., wynikały z przekonania o potrzebie

zminimalizowania instytucji sądów ławniczych na rzecz sądownictwa zawodowego,

wysoko kwalifikowanego. W części uzasadnienia projektu nowelizacji odnoszącej się

do spraw z zakresu prawa pracy wskazano, że doświadczenie w tej dziedzinie

prawa, jest trudne do uzyskania, a pomoc ławnika przy rozstrzyganiu konkretnej

sprawy nieznaczna. Sąd zajmuje się bowiem ścisłą interpretacją skomplikowanych

przepisów prawa pracy. Argumentowano, że skład ławniczy powinien rozpoznawać

jedynie sprawy, w których ocena danego przypadku

z punktu widzenia

doświadczenia życiowego czy sprawiedliwości społecznej może okazać się przydatna.

Tę kategorię spraw odzwierciedla właśnie obecny kształt art. 47 § 2 pkt 1 lit. a, b oraz

c k.p.c. (uzasadnienie rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy - Kodeks

postępowania cywilnego, ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz o zmianie

niektórych innych ustaw -druk nr 639). Uwzględniając zatem wolę ustawodawcy

wyrażającą się w sukcesywnym ograniczaniu rodzaju spraw poddanych rozpoznaniu

przez Sąd w składzie jednego sędziego jako przewodniczącego i dwóch ławników,

zdaniem Sądu Okręgowego należy przyjąć, iż rozpoznawanie spraw we

wskazanym składzie stanowi wyjątek od zasady, że w pierwszej instancji sąd

rozpoznaje

sprawę

w

składzie

jednego

sędziego,

który

nie

może

być

interpretowany rozszerzająco. Wskazać również należy, iż Kodeks postępowania

cywilnego nie zawiera regulacji dotyczącej „utrwalenia składu sądu" tak jak to czyni

np. art. 15 k.p.c. w stosunku do właściwości sądu (perpetuatio fori). Postępowanie

sądu w wypadku dochodzenia przez powoda kilku roszczeń charakteryzuje się tym, że

w grę wchodzi wspólna rozprawa, jedno postępowanie dowodowe. Jednak każde z

dochodzonych roszczeń zachowuje samodzielność procesową z tym skutkiem, że w

wyroku sąd orzeka o każdym z nich osobno. Oceniając zatem zaskarżony wyrok z

perspektywy art. 379 pkt 4 k.p.c. i art. 47 § 1 k.p.c. dojść można do wniosku, iż skład

sądu był właściwy i w sprawie nie zachodzi nieważność postępowania.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Wstępnie należy zauważyć, że podjęcie uchwały rozstrzygającej zagadnienie

prawne przedstawione przez sąd odwoławczy, ze względu na wiążący jej charakter

(art. 390 § 2 k.p.c.), stanowi wyjątek od zasady samodzielnego rozstrzygania całej

sprawy przez sąd właściwy. Dlatego przesłanka stosowania art. 390 k.p.c. winna

być wykładana ściśle. W taki też sposób tłumaczone winno być ograniczenie

wymagające istnienia związku między przedstawionym zagadnieniem prawnym a

rozstrzygnięciem środka odwoławczego. Nie wszystkie bowiem wątpliwości prawne

wyłaniające się w sprawie usprawiedliwiają podejmowanie uchwały na podstawie

art. 390 k.p.c., lecz tylko takie, które kształtowałyby podstawę prawną

rozstrzygnięcia,

a

zagadnienie

prawne

budzące

poważne

wątpliwości

przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia nie może sprowadzać się

do

pytania

o

sposób

rozstrzygnięcia

sprawy

(por.

Najwyższego z dnia 22 lutego 2007 r., II CZP 163/06,

postanowienia

Sądu

LEX nr 260397, z dnia

10 maja 2007 r., II UZP 1/07 - OSNP 2008/3-4/49 oraz z dnia 9 kwietnia 2008 r., II

PZP 5/08 - OSNP 2009/15-16/203).

Tym wymogom przedstawione zagadnienie nie odpowiada, z jego treści

bowiem, (nota bene zagadnienie zostało zredagowane bardzo nieprecyzyjnie w

oderwaniu od jego uzasadnienia), nie można jednoznacznie wywieść, jakiej części

postępowania wątpliwości Sądu w zakresie nieważności postępowania dotyczą. Ze

sformułowania pytania pośrednio tylko wynika, że powód dochodził w jednym

pozwie łącznie takich roszczeń, co do których nie ma wątpliwości, że gdyby były

dochodzone oddzielnie, to do rozpoznania ich właściwy byłby sąd w różnych

składach – składzie jednego sędziego jako przewodniczącego i dwóch ławników

albo w składzie jednego sędziego. Sąd w pytaniu ujawnił swoje wątpliwości, czy w

takim stanie rzeczy, w sytuacji, gdy Sąd pierwotnie prowadził sprawę w składzie

jednego sędziego jako przewodniczącego i dwóch ławników, następnie zaś

wyłączył do odrębnego rozpoznania roszczenia, co do których według generalnej

zasady (art. 47 § 1 k.p.c.) właściwy jest sąd w składzie jednego sędziego i to

postępowanie w dalszym ciągu prowadził i wydał wyrok w składzie jednego

sędziego, zachodzi nieważność postępowania. Nie jest jednak jasne, czy chodzi tu

o tę część postępowania (art. 396 § 2 k.p.c.), w której sąd procedował co do

wszystkich roszczeń w składzie jednego sędziego i dwóch ławników, czy też o tę

część postępowania, w której co do wyłączonych do odrębnego rozpoznania

roszczeń dalej procedował w składzie jednego sędziego i w tym składzie wydał

wyrok, czy też chodzi o całość postępowania (przed i po wyodrębnieniu do

osobnego rozpoznania) w zakresie roszczeń, co do których według generalnej

zasady właściwy jest sąd w składzie jednego sędziego.

Tak z uzasadnienia pytania prawnego, jak i z analizy akt sprawy wynika, że

Sąd Rejonowy wyłączył do odrębnego prowadzenia i rozpoznania część roszczeń

dochodzonych w pozwie (takiego sformułowania użył w zarządzeniu z dnia 24

listopada 2008 r. – nadając mu błędnie formę postanowienia), zarządził wobec nich

oddzielną rozprawę – art. 218 k.p.c. i wydał co do nich wyrok, który nie był

wyrokiem

częściowym

roszczeniach

(art.

skierowanych

k.p.c.)

(wyłączonych)

skoro

rozstrzygnął

do

odrębnego

o

wszystkich

prowadzenia

i

wyrokowania. Za Sądem Okręgowym trzeba zauważyć, że zgodnie z art. 218 k.p.c.

sąd może m.in. zarządzić oddzielną rozprawę co do jednego z kilku roszczeń

połączonych w jednym pozwie. Wydanie zarządzenia regulowanego tym przepisem

pozostawione jest uznaniu sądu i może dotyczyć: pozwu głównego i wzajemnego,

poszczególnych

współuczestników i wreszcie

jednego

lub kilku

roszczeń

połączonych w jednym pozwie. Zarządzenie takie ma charakter techniczny, sąd nie

jest nim związany, może je w toku sprawy zmienić, a jego następstwem może być

wydanie w sprawie wyroku częściowego, w sytuacji gdy zarządzono jedynie

odrębne prowadzenie spraw (a więc gdy sprawa nie zostaje podzielona na osobne,

niezależne sprawy). Techniczny charakter zarządzenia wynikającego z art. 218

k.p.c. przejawia się przede wszystkim w braku związania nim sądu, który w każdym

czasie (nawet wielokrotnie) może zmienić swoją decyzję (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 12 stycznia 1970 r., I CZ 138/70. W sensie prawnym o

wyłączeniu do odrębnego rozpoznania można mówić wówczas, gdy pozew

obejmuje żądania, które nie mogą być dochodzone w jednym postępowaniu i

dochodzi do

rozdzielenia

niewłaściwie

połączonych

spraw i odpowiednio

rozpoznania ich – jako spraw odrębnych – w sądzie, do którego wpłynęły (jeżeli jest

dla nich właściwy) lub też przekazania ich do sądu (sądów) dla nich właściwego.

Gdy zaś w sprawie zachodzi dopuszczalna przedmiotowa kumulacja roszczeń (tak

jak w rozpoznawanej sprawie), sąd powinien rozpoznać i rozstrzygnąć o nich

łącznie. Nie ulega wątpliwości, że skoro Sądowi pierwszej instancji chodziło o

wyłączenie do odrębnego rozpoznania części dochodzonych w pozwie roszczeń,

(co powinno mieć miejsce w przypadku niedozwolonej ich kumulacji), to Sąd

powinien to uczynić na wstępie postępowania, a nie po tym, jak w zakresie

wszystkich skumulowanych roszczeń procedował na trzech rozprawach.

Z uzasadnienia pytania prawnego wydaje się wynikać, że wątpliwości Sądu

Okręgowego dotyczą nieważności postępowania wyłącznie w tym jego zakresie, w

którym Sąd Rejonowy procedował i orzekał co do części skumulowanych roszczeń

w składzie jednego sędziego. Jak się wydaje, Sądowi Okręgowemu w istocie zależy

na odpowiedzi na pytanie, czy w sytuacji, gdy w jednym postępowaniu dochodzone

są łącznie takie roszczenia z zakresu prawa pracy (art. 191 i 193 § 1 k.p.c.), które

dochodzone oddzielnie powinny być rozpoznane w pierwszej instancji w różnych

składach – w składzie jednego sędziego jako przewodniczącego i dwóch ławników

(art. 47 § 2 pkt 1 lit. a k.p.c.) albo w składzie jednego sędziego (art. 47 § 1 k.p.c.) –

zachodzi nieważność postępowania w tej części, w której sąd pierwszej instancji

uprzednio rozpoznając te wszystkie roszczenia w składzie jednego sędziego jako

przewodniczącego i dwóch ławników, po zarządzeniu oddzielnych rozpraw,

rozpoznawał i wyrokował w składzie jednego sędziego co do tych roszczeń, które

powinny być rozpoznane w tym składzie, gdyby były dochodzone w oddzielnym

postępowaniu. W zakresie tak postawionego pytania należy zważyć, iż w sytuacji

procesowej, która ujawniła się w przedmiotowej sprawie, w świetle rozstrzygnięć

Sądu Najwyższego zawartych w uchwale z dnia 4 lutego 2009 r., II PZP 14/08

(OSNP 2009 nr 17-18, poz. 218) oraz w uchwale z dnia 20 marca 2009 r. I PZP

8/08 (OSNP 2009 nr 17-18, poz. 219) i ich uzasadnień nie ma wątpliwości, iż nie

zachodzi nieważność przedmiotowego postępowania w zakresie, w którym sąd

rozpoznawał wszystkie dochodzone roszczenia w składzie jednego sędziego jako

przewodniczącego i dwóch ławników. W uchwale z dnia 4 lutego 2009 r. Sąd

Najwyższy przyjął, że w przypadku, gdy wśród roszczeń z zakresu prawa pracy

dochodzonych w jednym postępowaniu (art. 191 i 193 § 1 k.p.c.) znajduje się

roszczenie, do rozpoznania którego w pierwszej instancji właściwy jest sąd w

składzie jednego sędziego jako przewodniczącego i dwóch ławników (art. 47 § 2

pkt 1 lit. a k.p.c.), sąd w takim samym składzie właściwy jest także do rozpoznania

pozostałych roszczeń. Zgodnie zaś z uchwałą z dnia 20 marca 2009 r., w sprawie z

zakresu prawa pracy w pierwszej instancji sąd w składzie jednego sędziego jako

przewodniczącego i dwóch ławników (art. 47 § 1 pkt 1 lit. a k.p.c.) może rozpoznać

kilka roszczeń łącznie dochodzonych przez powoda w jednym postępowaniu (art.

191 i 193 § 1 k.p.c.), jeżeli wśród nich znajduje się choćby jedno, którego

rozpoznanie powinno nastąpić w takim składzie. Jak już wskazano wyżej

wątpliwość dotyczy tej części postępowania, w której Sąd po „wyłączeniu do

odrębnego rozpoznania”, rozpoznawał i wydał wyrok w składzie jednego sędziego

co do tych roszczeń, które powinny być rozpoznane w tym składzie, gdyby były

dochodzone w oddzielnym postępowaniu. Problem ten nie został jeszcze w

orzecznictwie rozstrzygnięty i w związku z tym zasługuje na wyjaśnienie. Swoista

hybryda w tym zakresie powstała w przedmiotowej sprawie, w której Sąd rozdzielił

dochodzone roszczenia do osobnych postępowań, i tę „rozdzieloną część

postępowania” prowadził w składzie jednoosobowym. Odpowiedzi na to, czy

dotknięta nieważnością jest ta część postępowania, która była prowadzona w

składzie jednego sędziego nie można wyprowadzić z uchwały z dnia 4 lutego 2009

r. Pomimo bowiem jej sformułowania, z uzasadnienia wynika, że Sąd Najwyższy

nie tyle jest zdania, że w przypadku, gdy wśród roszczeń z zakresu prawa pracy

dochodzonych w jednym postępowaniu znajduje się roszczenie, do rozpoznania

którego w pierwszej instancji właściwy jest sąd w składzie ławniczym (art. 47 § 2

pkt 1 lit. a k.p.c.), sąd wyłącznie w takim samym składzie właściwy jest także do

rozpoznania pozostałych roszczeń, ale że w uchwale tej w istocie rozstrzygnięto,

czy dopuszczalna jest przedmiotowa kumulacja roszczeń w sytuacji, gdy do

rozpoznania poszczególnych roszczeń jest właściwy, zgodnie z art. 47 § 1 i § 2

k.p.c. sąd w różnym składzie. Kwestii tej nie przesądziła także uchwała z dnia 20

marca 2009 r., w której Sąd Najwyższy, jak wynika z uzasadnienia, w pełni podzielił

rozważania Sądu Najwyższego zawarte w uchwale z dnia 4 lutego 2009 r.

Przechodząc do istoty sprawy należy w pierwszym rzędzie podkreślić, iż prawo do

dopuszczalnej przedmiotowej kumulacji roszczeń jest procesowym uprawnieniem

powoda, i co do zasady jest wyrazem dążenia do ułatwienie zarówno rozstrzygania

spraw, jak i dochodzenia roszczeń oraz obrony swoich praw w procesie przez

strony postępowania (dzięki temu strony, ich pełnomocnicy i świadkowie unikają

niedogodności związanych z równoległym stawianiem się w kilku sprawach,

ograniczone zostają koszty sądowe i koszty zastępstwa prawnego). Sąd decydując

się na zarządzenie oddzielnej rozprawy i oddzielnego wyrokowania co do części

skumulowanych zgodnie z prawem przez powoda roszczeń (czyli w sytuacji, gdy

taka kumulacja była dopuszczalna w myśl przepisów procesowych) – art. 218

k.p.c., musi mieć zatem po temu istotne z punktu widzenia rozpoznawanej sprawy

powody, należy bowiem przyjąć, że zabieg taki w istocie mija się z szeroko

pojmowaną zasadą dyspozycyjności sądu w procesie cywilnym. W praktyce będzie

się to ograniczało głównie do takich sytuacji, gdy dochodzone roszczenia w ogóle

nie są z sobą powiązane i w żadnym zakresie nie wymagają przeprowadzenia

wspólnego postępowania dowodowego (co w sprawach z zakresu prawa pracy

należy uznać za sytuację wyjątkową). Taka zaś sytuacja nie miała miejsca w

przedmiotowej sprawie. Należy również podkreślić, że z punktu widzenia

przedmiotowej sprawy nie może być uznany za wystarczający powód zarządzenia

oddzielnych rozpraw i wydania oddzielnego wyroku, ewentualna obawa Sądu przed

nieważnością postępowania, bowiem prowadziłoby to do sprzeczności. Skoro

bowiem Sąd uważał, że powinien rozpoznać sprawę w zakresie wyodrębnionych

roszczeń w składzie jednego sędziego, aby uniknąć zarzutu nieważności, to

niezrozumiałe jest to, że na początku na trzech rozprawach prowadził w tym

zakresie sprawę w składzie ławniczym i przeprowadzone przed tym składem

dowody przedstawił jako podstawę ustaleń faktycznych wyroku wydanego w

składzie jednoosobowym. Reasumując należy zatem uznać, iż w rozpoznawanej

sprawie Sąd postąpił wadliwie, co nie oznacza jednak, że tym samym doprowadziło

to do nieważności postępowania ze względu na sprzeczny z przepisami prawa

skład sądu orzekającego (art. 379 pkt 4 k.p.c.). Sedno zagadnienia sprowadza się

bowiem do tego, że w zakresie roszczeń wyodrębnionych w przedmiotowej sprawie

do (dalszego) procedowania i wyrokowania na oddzielnych rozprawach w składzie

jednego sędziego, zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania cywilnego

właściwe są dwa różne składy. Roszczenia takie mogą być bowiem rozpoznane w

składzie jednego sędziego (art. 47 § 1 k.p.c.), mogą być jednak rozpoznane także

przez skład jednego sędziego jako przewodniczącego i dwóch ławników (art. 47 § 2

pkt 1 lit. a k.p.c.). Decydujące znaczenie należy tu bowiem przypisać przedmiotowi

orzekania a nie temu, czy dane roszczenia są dochodzone łącznie w jednym

pozwie. Do nieważności postępowania nie doszło także z tego powodu, że Sąd w

rozpoznawanej sprawie częściowo rozpoznał przedmiotowe roszczenia w składzie

ławniczym, częściowo zaś w składzie jednoosobowym, gdyż – jak słusznie

zauważył Sąd Okręgowy – w przepisach kodeksu postępowania cywilnego nie

została zawarta zasada niezmienności (utrwalenia) składu sądu, jak to czyni w

odniesieniu do postępowania karnego art. 402 § 2 k.p.k. Poszczególne czynności

mogą być zatem podjęte przez sąd w zmienionym składzie, byleby ten skład

pozostał składem właściwym w rozumieniu przepisów Kodeksu postępowania

cywilnego do rozpoznania danej sprawy. Zmiana składu sądu nie prowadząca do

zmiany na skład niewłaściwy nie jest także wymieniona w art. 379 i art. 1099 § 2

k.p.c. wskazujących na przyczyny nieważności postępowania cywilnego. W stanie

faktycznym sprawy (jak trafnie wskazuje Sąd Okręgowy),

faktycznie został

dokonany jej podział w sensie prawnym, mimo że sprawa była jedna.

Tak więc nie zachodzi nieważność postępowania (art. 379 pkt 4 k.p.c.), gdy

pozew obejmował łącznie roszczenia z zakresu prawa pracy (art. 191 i 193 § 1

k.p.c.), które dochodzone oddzielnie powinny być rozpoznane w pierwszej instancji

w różnych składach a sąd pierwszej instancji początkowo rozpoznawał te wszystkie

roszczenia w składzie jednego sędziego jako przewodniczącego i dwóch ławników,

a po zarządzeniu oddzielnych rozpraw, rozpoznawał i wyrokował w składzie

jednego sędziego co do tych roszczeń, które dochodzone oddzielnie powinny być

rozpoznane w tym właśnie składzie.

Z tych względów orzeczono jak w postanowieniu.