II PZP 1/10 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 18 marca 2010 r.

II PZP 1/10

Przewodniczący SSN Romualda Spyt, Sędziowie SN: Zbigniew Hajn, Halina

Kiryło (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 marca 2010 r. sprawy

z powództwa Krystyny B.-M. przeciwko Polskiemu Związkowi Motorowemu Okręgowemu Zespołowi Działalności Gospodarczej Spółce z o.o. z siedzibą w B. o odprawę

emerytalną, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu

Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bydgoszczy z dnia 10 listopada 2009 r. [...]

„Czy nabycie przez pracownicę prawa do odprawy rentowej i pobranie tej odprawy u jednego pracodawcy wyłącza możliwość nabycia przez tę pracownicę prawa

do odprawy uzupełniającej w związku z przejściem przez nią u innego pracodawcy

na emeryturę, w sytuacji, w której obowiązujące u tych pracodawców akty prawa

wewnątrzzakładowego (regulamin wynagradzania i porozumienie płacowe) przewidują odmienne zasady obliczania odpraw ?”

p o d j ą ł uchwałę:

Otrzymanie przez pracownika odprawy z tytułu przejścia na rentę z powodu niezdolności do pracy wyklucza nabycie przez tego pracownika prawa do

kolejnej odprawy z tytułu przejścia na emeryturę lub prawa do odprawy uzupełniającej, stanowiącej różnicę wysokości odprawy emerytalnej i wysokości

otrzymanej odprawy rentowej (art. 921 § 2 k.p.).

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art. 390

§1 k.p.c. zagadnienie prawne powstało w następującym stanie sprawy. Powódka

Krystyna B.-M. wniosła o zasądzenie na jej rzecz od pozwanego Polskiego Związku

Motorowego Okręgowego Zespołu Działalności Gospodarczej Spółki z o.o. z siedzibą w B. tytułem uzupełniającej odprawy emerytalnej kwoty 18.276,80 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 1 stycznia 2007 r. i kosztami procesu. W uzasadnieniu żądania podała, że dochodzone roszczenie stanowi należną powódce część odprawy

emerytalnej, do której nabyła prawo u pozwanego po rozwiązaniu łączącej strony

umowy o pracę w związku z przejściem na emeryturę. Jako podstawę prawną swoich

pretensji wskazała postanowienia obowiązującego u pracodawcy Porozumienia płacowego z dnia 11 grudnia 2001 r., a nadto przytoczyła poglądy judykatury, w świetle

których pracownikowi, który pobrał odprawę emerytalną, a następnie podjął zatrudnienie u kolejnego pracodawcy i rozwiązał stosunek pracy w związku z ponownym

przejściem na emeryturę, przysługuje odprawa emerytalna w ograniczonym zakresie.

Strona pozwana w odpowiedzi na pozew domagała się oddalenia powództwa.

Motywując swoje stanowisko w sporze zarzuciła, że zgodnie z §14 ust. 6 wspomnianego Porozumienia płacowego z dnia 11 grudnia 2001 r. przedmiotowa odprawa

emerytalna lub rentowa ma jednorazowy charakter.

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Bydgoszczy wyrokiem z dnia 5 sierpnia 2009 r.

zasądził od pozwanego Polskiego Związku Motorowego Okręgowego Zespołu Działalności Gospodarczej Spółki z o.o. z siedzibą w B. na rzecz powódki Krystyny B.-M.

kwotę 3.575 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 1 stycznia 2001 r. i oddalił powództwo w pozostałym zakresie oraz orzekł o kosztach sądowych i kosztach zastępstwa

procesowego stosownie do wyniku sporu. Sąd pierwszej instancji ustalił, że powódka

będąc zatrudniona w Centrali Techniczno-Handlowej Elektroniki „U.- S.” w B. otrzymała w 1990 r. odprawę rentową, która w myśl art. 21 obowiązującego w zakładzie

regulaminu wynagradzania odpowiadała, w przypadku osoby legitymującej się ponaddwudziestoletnim stażem pracy, dwukrotnemu najniższemu wynagrodzeniu, tj.

kwocie 736.000 zł (przed denominacją). Natomiast zgodnie z § 14 ust. 2 lit. b stosowanego w Polskim Związku Motorowym Okręgowym Zespole Działalności Gospodarczej Spółce z o.o. z siedzibą w B. Porozumienia płacowego z dnia 11 grudnia

2001 r. pracownikowi zaliczanemu do tej samej grupy co powódka przysługiwała odprawa emerytalna lub rentowa w wysokości 300% płacy zasadniczej, przy czym

świadczenie podlegało zwiększeniu o 5% podstawy wymiaru za każdy rok pracy u

pozwanego. Zdaniem Sądu Rejonowego kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia

sporu ma stanowisko zaprezentowane w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 2 października 1990 r., I PR 285/90, zgodnie z którym uwzględnienie z jednej strony po-

stulatu objęcia uprawnieniami do odprawy emerytalnej także emerytów ponownie

zatrudnionych, z drugiej zaś strony - jednorazowego charakteru tego świadczenia,

wydaje się możliwe przyznanie odprawy uzupełniającej w wysokości zróżnicowanej

w zależności od okresu zatrudnienia pracownika. Analizując obowiązujące u obydwu

pracodawców powódki unormowania dotyczące odprawy emerytalnej lub rentowej

Sąd pierwszej instancji zauważył, iż różnią się one nie tylko co do sposobu ustalania

wysokości świadczenia (wielokrotność najniższego wynagrodzenia w pierwszym

przypadku i wielokrotność wynagrodzenia zasadniczego w drugim), ale przede

wszystkim tym, że wysokość odprawy emerytalno-rentowej należnej pracownikom

pozwanego, zatrudnionym u tego pracodawcy przed dniem 1 stycznia 1996 r., którzy

nie wybrali poprzedniego systemu naliczania świadczenia według zakładowego stażu

pracy, nie została uzależniona od okresu pracy wyższego niż dwudziestoletni. Nie

można zatem przyjąć wspólnego mianownika dla obydwu odpraw i porównywać bazową część świadczenia przysługującego powódce u pozwanego, czyli 300% płacy

zasadniczej należnej wszystkim pracownikom zatrudnionym w zakładzie przed dniem

1 stycznia 1996r., którzy nie wybrali dotychczasowego systemu naliczania odprawy,

z wysokością świadczenia wypłaconego przez poprzedniego pracodawcę z związku

z przekroczeniem dwudziestoletniego stażu pracy. Jedynym racjonalnym sposobem

ustalenia wysokości uzupełniającej odprawy emerytalnej, uwzględniającej fakt przepracowania przez powódkę u pozwanego kolejnych 13 lat, jest zestawienie świadczenia, jakie otrzymałaby ona z tytułu 20 lat zatrudnienia w Polskim Związku Motorowym Okręgowym Zespole Działalności Gospodarczej Spółce z o.o. z siedzibą w B.

(przy założeniu, że powódka zaliczana jest do grupy pracowników wymienionych w §

14 ust. 2 lit. b Porozumienia płacowego z dnia 11 grudnia 2001 r.) z odprawą, którą

otrzymałaby z racji 33-letniego zakładowego stażu pracy. Różnica ta stanowi zaś

iloczyn 5% wynagrodzenia zasadniczego i 13 lat zatrudnienia u pozwanego i odpowiada kwocie 3.575 zł (13 razy 5% z 5.500 zł). Podzielenie argumentacji powódki i

obliczenie spornej odprawy emerytalnej poprzez pomniejszenie świadczenia przysługującego uprawnionej w myśl obowiązujących u pozwanego przepisów płacowych o

symboliczną (w relacji do dochodzonej) kwotę poprzednio pobranej odprawy byłoby

tożsame z przyznaniem kolejnej odprawy emerytalno-rentowej, co naruszałoby wynikającą z art. 92¹ § 2 k.p. oraz §14 ust. 6 Porozumienia płacowego z dnia 11 grudnia

2001 r. zasadę jednorazowości tego świadczenia.

Rozpoznając apelacje obydwu stron od wyroku pierwszoinstancyjnego Sąd

Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bydgoszczy uznał, iż w sprawie

występuje budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne dotyczące jednorazowego charakteru odprawy emerytalnej lub rentowej. Sąd drugiej instancji zauważył,

że zasada jednorazowości tego świadczenia wynika z art. 92¹ § 2 k.p. Analogiczne

unormowanie zawarte jest w § 14 ust. 6 obowiązującego u strony pozwanej Porozumienia płacowego z dnia 11 grudnia 2001 r. Podobna regulacja zamieszczona była w

art. 18 ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych

systemów wynagradzania (w brzmieniu nadanym ówczesnemu art. 21 tego aktu

przez art. 1 pkt 12 ustawy zmieniającej z dnia 19 lipca 1990 r. - Dz.U. Nr 55, poz.

319). W nauce prawa dostrzeżono jednak trudności interpretacyjne związane z wykładnią art. 92¹ § 2 k.p., sprowadzające się do pytania, czy nabycie prawa do odprawy z jednego tytułu (przejścia na rentę bądź przejścia na emeryturę) wyłącza możliwość przyznania tegoż świadczenia z drugiego tytułu (T. Romer: Prawo Pracy. Komentarz, Warszawa 2000, s. 373). Zdaniem części przedstawicieli doktryny pracownik nabywa prawo do jednej odprawy w tym sensie, że jeżeli uzyskał odprawę emerytalną, nie otrzyma odprawy rentowej i odwrotnie - pobranie odprawy rentowej wyłącza możliwość przyznania odprawy emerytalnej. Obojętne jest przy tym, czy prawo

do kolejnej odprawy powstało u tego samego czy innego pracodawcy (tak H.

Pawłucka: Odprawa emerytalna lub rentowa, w: Encyklopedii prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, pod redakcją L. Florka, Warszawa 1999). Natomiast według

innych komentatorów w rozdziale IIIa działu trzeciego Kodeksu pracy wyróżnia się

dwa świadczenia, tj. odprawę emerytalną i odprawę rentową, a nabycie prawa do

jednej odprawy nie może pozbawiać pracownika prawa do drugiej, przy braku odrębnego przepisu przewidującego rozłączność tych świadczeń. Odprawa rentowa jest

świadczeniem kompensującym pracownikowi rozwiązanie stosunku pracy z powodu

częściowej lub całkowitej utraty zdolności do pracy, natomiast odprawa emerytalna

przyznawana jest z racji zakończenia przez pracownika kariery zawodowej. W literaturze przedmiotu zwraca się uwagę na to, że w treści przepisu art. 92¹ § 1 k.p. posłużono się wyrazem „lub” zamiast wyrazem „albo”, co oznacza, że otrzymanie odprawy

z jednego tytułu nie wyklucza przyznania świadczenia z drugiego tytułu. Nie istnieje

wszak jedna kategoria odprawy emerytalno-rentowej. (P. Kucharski w glosach do

wyroków Sądu Najwyższego z dnia 6 marca 2006 r., II PK 215/05, OSP 2007 nr 9,

poz. 98 oraz z dnia 5 czerwca 2007 r., I PK 58/07, OSP 2008 nr 11, poz. 117).

Sąd Okręgowy przyznał, że w judykaturze nie kwestionuje się jednorazowości

odpraw emerytalno-rentowych, jednak dopuszcza się możliwość przyznania odprawy

uzupełniającej, która wyrównuje wysokość tego świadczenia w zakresie uzależnionym od dalszego zatrudnienia, co odpowiada zasadom współżycia społecznego,

które uwzględniają doniosłość prawną nabywania wyższych pracowniczych świadczeń pieniężnych z racji dłuższego stażu pracy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2

października 1990 r., I PR 285/90, LEX nr 14666; uchwała z dnia 20 lipca 1991 r., I

PZP 30/91, OSNCP 1992 nr 3, poz. 44; wyroki z dnia 6 marca 2006 r., II PK 215/05,

OSNP 2007 nr 5-6, poz.65 i z dnia 5 czerwca 2007 r., I PK 58/07, OSP 2008 nr 11,

poz. 117).

Podzielając powyższy pogląd judykatury odnośnie do jednorazowości omawianych świadczeń i dopuszczalności nabycia przez pracownika prawa do odprawy

uzupełniającej, Sąd Okręgowy zauważył, iż obowiązujące u obydwu pracodawców

powódki przepisy wewnątrzzakładowe przewidują tak odmienne zasady ustalania

wysokości odprawy emerytalnej lub rentowej, że pojawia się pytanie, czy przyznanie

powódce świadczenia uzupełniającego nie narusza owej zasady jednorazowości odprawy. Opisane odmienności w zakresie podstaw i metody wyliczania odpraw rentowej i emerytalnej nie powinny jednak stanowić decydującego kryterium przy ocenie

nabycia przez powódkę prawa do spornego świadczenia. Wszak to §14 ust. 1 obowiązującego u pozwanego Porozumienia płacowego z dnia 11 grudnia 2001 r. jest

podstawą nabywania przez pracowników tego zakładu odpraw emerytalnych lub

rentowych, zaś czysto przypadkowa rozbieżność w sposobie ustalania ich wysokości

u różnych pracodawców nie może prowadzić do wyłączenia słusznie nabytych praw.

Przepis § 14 ust. 6 cytowanego Porozumienia płacowego powinien być rozumiany

jako wyłączający prawo do ponownego otrzymania odprawy emerytalnej lub rentowej, ale tylko wtedy, gdy chodzi o to samo rodzajowo świadczenie, bądź też jako

niewyłączający prawa do odprawy uzupełniającej należnej pracownikowi w ograniczonym zakresie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istotą przedstawionego zagadnienia prawnego jest dokonanie wykładni art.

92¹ k.p. i ustalenie, czy w świetle unormowań §1 tegoż przepisu można przyjąć istnienie dwóch rodzajowo różnych odpraw, tj. odprawy emerytalnej i odprawy rentowej,

czy też jednego świadczenia należnego z tytułu rozwiązania stosunku pracy w

związku z wystąpieniem któregoś z wymienionych ryzyk ubezpieczeniowych oraz

wyjaśnienie, do którego z tych pojęć należy odnieść zawarty w § 2 artykułu zakaz

ponownego nabycia prawa do odprawy, zaś w razie stwierdzenia jednorodzajowego

charakteru świadczenia - czy dopuszczalna jest konstrukcja odprawy uzupełniającej

w przypadku pobrania przez pracownika w przeszłości tegoż świadczenia, a nadto,

czy wynikające z § 14 ust. 6 obowiązującego u pozwanego Porozumienia płacowego

z dnia 11 grudnia 2001 r. wyłączenie prawa do odprawy emerytalno-rentowej dla

pracowników ponownie zatrudnionych nie jest dalej idące od wyłączenia zawartego

w art. 92¹ § 2 k. p. i przez to jest (jako mniej korzystne dla pracowników) nieważne z

mocy art. 9 § 2 k.p.

Poszukując odpowiedzi na tak sformułowane pytania warto zauważyć, że odprawa emerytalna lub rentowa, chociaż podlega ochronie prawnej na równi z wynagrodzeniem za pracę (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2004 r., I PK

217/03, OSNP 2004 nr 24, poz. 419) nie jest wynagrodzeniem w ścisłym słowa tego

znaczeniu, lecz świadczeniem płacowym o podobnym do wynagrodzenia charakterze i funkcjach. W literaturze podkreśla się występujący w przedmiotowej odprawie

element socjalny, polegający na rekompensowaniu pracownikowi utraty zatrudnienia

w związku z zaistnieniem sytuacji życiowych objętych ryzykiem rentowym lub emerytalnym (M. Piankowski: Ochrona pracowniczych świadczeń majątkowych, Bydgoszcz 2001, s. 70).

Godzi się podkreślić, iż obecnie obowiązująca regulacja dotycząca systemu

prawnego kształtowania zasad wynagradzania za pracę i przyznawania innych

świadczeń związanych z pracą, w tym spornej odprawy emerytalnej lub rentowej, została wprowadzona do Kodeksu pracy ustawą zmieniającą z dnia 2 lutego 1996 r.

(Dz.U. Nr 24, poz. 110). Pierwotnie problematyka ta była przedmiotem unormowań

zamieszczonych w szeregu uchwał Rady Ministrów i zarządzeń ministra właściwego

do spraw pracy, wydawanych na podstawie art. 79 k.p. dla poszczególnych zakładów

pracy oraz w pragmatykach służbowych i aktach wykonawczych do nich. Sytuacja

uległa zmianie po wejściu w życie ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania (Dz.U. Nr 5, poz. 25), która wprowadziła w ograniczonym zakresie swobodę kształtowania wynagrodzeń na szczeblu

zakładowym w drodze zakładowych porozumień płacowych lub regulaminów wynagradzania. Zgodnie z art. 18 tej ustawy odprawa emerytalno-rentowa była świadcze-

niem, które musiało być ustanowione w wymienionych aktach zakładowego prawa

pracy, zaś ustawa szczegółowo regulowała zasady nabywania prawa do niego i

ustalania jego wysokości. W świetle powołanego przepisu odprawa miała jednorazowy charakter i przysługiwała pracownikom z tytułu rozwiązania stosunku pracy w

związku z przejściem na emeryturę lub rentę. Wysokość świadczenia była zróżnicowana w zależności od ogólnego stażu pracy pracownika, a podstawę jej wymiaru

stanowiło najniższe prawnie gwarantowane wynagrodzenie za pracę. W zakładowym

porozumieniu płacowym lub regulaminie wynagradzania można było przyznać pracownikom prawo do odprawy w wyższej wysokości za lata przepracowane u danego

pracodawcy (zakładowego stażu pracy). W jednolitym tekście ustawy, ogłoszonym

obwieszczeniem Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 sierpnia 1988 r. (Dz.U.

Nr 28, poz. 196), zmieniono numerację omawianego artykułu na art. 21. Aktem zmieniającym z dnia 19 lipca 1990 r. (Dz.U. Nr 55, poz. 319) nadano nowe brzmienie art.

21 ustawy, określając minimalną wysokość odprawy w kwocie najniższego prawnie

gwarantowanego wynagrodzenia pracowników, obowiązującego w dacie rozwiązania

stosunku pracy w związku z przejściem na emeryturę lub rentę. Tym samym uniezależniono wysokość świadczenia od stażu pracy pracownika. Jednocześnie wprowadzono przepis stanowiący, że emeryci i renciści ponownie zatrudnieni nie nabywają

prawa do odprawy. Ustawą z dnia 29 września 1994 r. o zmianie ustawy-Kodeks

pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 113, poz. 547) uchylono wprawdzie

ustawę o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania i znowelizowano dział XI Kodeksu pracy dotyczący układów zbiorowych pracy, lecz utrzymano

w mocy art. 79 k.p., który upoważniał ministra właściwego do spraw pracy do

określania zasad wynagradzania za pracę i przyznawania innych świadczeń związanych z pracą. Obowiązywały również akty wydane na podstawie tego artykułu, które

ograniczały swobodę kształtowania wynagrodzeń pracowników w układach zbiorowych pracy. Dopiero ustawa z dnia 2 lutego 1996 r. o zmianie ustawy-Kodeks pracy

oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 24, poz. 110) uchyliła art. 79 k.p. i

zgodnie z dodanym do Kodeksu pracy art. 77¹ uczyniła układy zbiorowe pracy głównym źródłem prawa płacowego, a nadto wprowadziła w art. 92¹ ustawową regulację

problematyki odpraw emerytalnych lub rentowych. Opisana ewolucja unormowań

prawnych dotyczących przedmiotowego świadczenia jest istotna o tyle, że to właśnie

na gruncie dawnych przepisów pojawiła się w orzecznictwie Sądu Najwyższego

koncepcja uzupełniającej odprawy emerytalnej lub rentowej.

Wracając do wspomnianego art. 92¹ k.p. wypada zauważyć, że w przepisie

tym został ustalony minimalny standard uprawnień płacowych pracownika z tytułu

rozwiązania stosunku pracy w związku z przejściem na emeryturę lub rentę. Odprawa emerytalna lub rentowa jest świadczeniem powszechnym, ustawowo gwarantowanym, a jej wysokość odpowiada jednomiesięcznemu wynagrodzeniu za pracę pracownika i jest niezależna od posiadanego przez uprawnionego stażu zatrudnienia.

Jest to świadczenie, które każdy pracownik powinien otrzymać raz w życiu, gdy traci

swój status pracowniczy w związku z przejściem na rentę lub emeryturę (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 6 maja 2003 r., I PK 223/02, Prokuratura i Prawo 2004 nr 1, s.

41).W układach zbiorowych pracy i regulaminach wynagradzania można jednak

ukształtować zasady nabywania prawa do tegoż świadczenia i ustalania jego wysokości w sposób korzystniejszy dla pracowników od wynikającego z powołanego przepisu.

Mimo istotnych zmian w zakresie źródeł regulacji prawa pracowników do odprawy emerytalnej lub rentowej oraz sposobu obliczania jej wysokości, w świetle

przytoczonych wyżej przepisów świadczenie to miało zawsze jednorazowy charakter,

co oznaczało, że osoba, która raz pobrała odprawę nie mogła ponownie nabyć prawa

do tegoż świadczenia. Jednorazowy charakter odprawy emerytalnej lub rentowej nie

był też kwestionowany w judykaturze (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 2 marca

1994 r., I PZP 4/94, OSNAPiUS 1994 nr 2, poz. 24 oraz wyroki z dnia: 25 czerwca

1993 r., I PR 5/93, niepublikowany; 17 listopada 1999 r., I PKN 359/99, OSNP 2001

nr 7 poz. 218; 1 grudnia 1999 r., I PKN 386/99, Prawo Pracy 2000 nr 5 s. 31; 17 lutego 2005 r., II PK 235/04, OSNP 2005 nr 18, poz. 287; 5 marca 2006 r., II PK 215/06,

OSNP 2007 nr 5-6, poz. 65; 5 czerwca 2007 r., I PK 58/07, OSP 2008 nr 11, poz.

117 i z 11 października 2007 r., III PK 40/07, LEX nr 338805). To właśnie przeświadczenie o jednorazowości odprawy emerytalno-rentowej skłoniło Sąd Najwyższy do

poszukiwania rozwiązania umożliwiającego pogodzenie tej zasady z postulatem zrekompensowania pracownikowi, który otrzymał tego rodzaju świadczenie, dalszego

stażu zatrudnienia poprzez wypłatę odprawy uzupełniającej.

W nauce prawa ścierają się natomiast dwie koncepcje dotyczące jedno- lub

dwurodzajowości odprawy, związane z faktem wskazania w art. 92¹ § 1 k.p. dwóch

ryzyk ubezpieczeniowych, powiązanych przyczynowo z ustaniem stosunku pracy w

ramach przesłanek nabycia uprawnień do przedmiotowego świadczenia. Zdaniem

jednych przedstawicieli doktryny wskazany przepis kreuje jeden rodzaj odprawy i po-

branie jej z tytułu rozwiązania stosunku pracy w związku z przejściem na którekolwiek z wymienionych świadczeń z ubezpieczenia społecznego (emeryturę lub rentę)

wyłącza ponowne uzyskanie prawa do niej (por. B. Wagner: Wynagrodzenie za

pracę, Warszawa 1997, s. 35; T. Liszcz: Prawo pracy, Warszawa, 2004, s. 287 i R.

Brol: Odpowiedzi na pytania dotyczące prawa pracy, Służba Pracownicza 1999 nr 2,

s. 4 oraz M. Nowak: Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2005 r., II

PK 235/04, OSP 2006 nr 1, poz. 9). Nie brakuje jednak zwolenników tezy, iż w kontekście art. 92¹ § 1 k. p. należy mówić o dwóch odprawach: emerytalnej i rentowej,

przyznawanych z racji zakończenia stosunku pracy w związku z zajściem jednego z

dwóch odmiennych ryzyk ubezpieczeniowych, jakimi są utrata zdolności do pracy

podyktowana względami zdrowotnymi i osiągnięcie wieku uzasadniającego zaprzestanie aktywności zawodowej. W konsekwencji takiego uregulowania kryteriów nabycia prawa do odprawy, zawarte w § 2 omawianego artykułu wyłączenie uprawnień do

spornego świadczenia oznacza, iż pobranie odprawy z uwagi na przejście na rentę z

tytułu niezdolności do pracy nie pozbawia pracownika prawa do odprawy w przypadku późniejszego przejścia na emeryturę i odwrotnie (por. M. T. Romer: Prawo pracy.

Komentarz, Warszawa 2000, s. 373 oraz P. Kucharski: Glosy do wyroków Sądu Najwyższego z dnia 6 marca 2006 r., II PK 215/05, OSP 2007 nr 9, poz. 98 i z dnia 5

czerwca 2007 r., I PK 58/07, OSP 2008 nr 11, poz. 117).

Ten ostatni pogląd nie znajduje jednak oparcia w systemowej i gramatycznej

wykładni omawianych uregulowań prawnych. Gdyby rzeczywiście w grę wchodziły

dwie odrębne odprawy przyznawane z racji rozwiązania stosunku pracy w związku z

przejściem pracownika na jedno ze świadczeń z ubezpieczenia społecznego, inaczej

brzmiałby tytuł rozdziału IIIa działu trzeciego Kodeksu pracy, inną też redakcję uzyskałyby kolejne paragrafy art. 92¹ k.p. i sam rozdział miałby więcej jednostek redakcyjnych, poświęconych poszczególnym rodzajom przedmiotowej odprawy. Tymczasem ustawodawca posługuje się tak w tytule rozdziału jak i w treści omawianego artykułu pojęciem „odprawa” w liczbie pojedynczej. Nie stosuje zatem terminu „odprawa emerytalna i rentowa” ani „odprawa rentowa albo emerytalna”, co mogłoby oznaczać alternatywę rozłączną, lecz termin „odprawa rentowa lub emerytalna”, a więc

oba człony nazwy świadczenia ujęte są w ramach alternatywy nierozłącznej. Gramatyczna wykładnia przepisu art. 92¹ § 1 k.p. prowadzi do wniosku, że w razie spełnienia przez pracownika dwóch przesłanek: ustania stosunku pracy i przejścia na

jedno z alternatywnie wymienionych (w ramach alternatywy nierozłącznej) świadczeń

ubezpieczeniowych (emeryturę lub rentę), związanych z odmiennymi ryzykami

(utratą zdolności do pracy z przyczyn zdrowotnych i osiągnięciem wieku postrzeganego jako zakończenie aktywności zawodowej), przysługuje jedna rodzajowo odprawa. Do tak jednorodzajowo rozumianej odprawy rentowej lub emerytalnej należy odnosić określony w § 2 tegoż artykułu zakaz ponownego nabycia prawa do świadczenia. Gdyby wyłączenie to miało dotyczyć odrębnie odprawy rentowej i odprawy emerytalnej ustawodawca dałby temu wyraz, akcentując w treści przepisu niemożność

ponownego otrzymania „tej samej” odprawy. Znaczenie tego ostatniego przepisu

sprowadza się do tego, że do objętego hipotezą normy zawartej w art. 92¹ § 1 k.p.

układu przesłanek (ustanie stosunku pracy i przejście na emeryturę lub rentę), implikującego określony dyspozycją tej normy skutek (nabycie prawa do odprawy), przepis § 2 wprowadza dodatkowe, negatywne kryterium, jakim jest uprzednie otrzymanie

odprawy (czy to z racji zakończenia stosunku pracy w związku z przejściem na emeryturę czy też zakończenia stosunku pracy w związku z przejściem na rentę z tytułu

niezdolności do pracy), które wyklucza wynikający z dyspozycji powyższej normy

skutek, czyli ponowne nabycie prawa do świadczenia. Regulacja art. 92¹ k.p. nie

uzasadnia również tezy o istnieniu po stronie pracownika, który pobrał odprawę rentową lub emerytalną w poprzednim zatrudnieniu, prawa do odprawy uzupełniającej w

razie ponownego ustania stosunku pracy w związku z przejściem na rentę lub emeryturę.

Koncepcja odprawy uzupełniającej pojawiła się w orzecznictwie Sądu Najwyższego w okresie obowiązywania dawnych przepisów normujących problematykę odprawy rentowej lub emerytalnej, które z jednej strony kreowały zasadę jednorazowości świadczenia, z drugiej zaś uzależniały jego wysokość od stażu pracy pracownika.

Przy takim sposobie obliczania odprawy, jednolitym dla pracodawców, można było

konstruować pojęcie świadczenia uzupełniającego, podwyższającego uprzednio

otrzymaną odprawę o kwotę adekwatną do dodatkowo przepracowanego przez

uprawnionego stażu zakładowego. Jak bardzo konstrukcja ta nie przystaje do obecnej rzeczywistości widać na niniejszym przykładzie. Daleko idąca odmienność zasad

ustalania wysokości odprawy w przepisach płacowych obowiązujących u poszczególnych pracodawców, często niezależnych od stażu pracy pracowników, prowadzi

do zupełnej dowolności w wyborze metody uwzględniania kwoty wcześniej pobranego świadczenia przy obliczaniu odprawy uzupełniającej. Odliczenie jedynie nominalnej kwoty uprzednio wypłaconego świadczenia prowadzi bowiem do przyznania ko-

lejnej odprawy w praktycznie pełnej wysokości, co narusza zasadę jednorazowości

świadczenia. Natomiast próby opracowania mechanizmu waloryzacji pobranej odprawy i zestawienia jej z aktualnie należną może oznaczać przyznanie świadczenia

uzupełniającego w symbolicznej wysokości, nieodzwierciedlającej znaczenia faktu

uzyskania przez pracownika dalszego stażu zatrudnienia.

Warto zauważyć, że u podstaw sformułowanej przez Sąd Najwyższy koncepcji

uzupełniającej odprawy rentowej lub emerytalnej nie legła gramatyczna wykładnia

obowiązujących wówczas przepisów, ale względy celowościowe. W uzasadnieniu

wyroku z dnia 2 października 1990 r., I PR 285/90 ( LEX nr 14666) podkreślono bowiem potrzebę objęcia uprawnieniami do odprawy także emerytów ponownie podejmujących zatrudnienie, (którzy stają się pracownikami ze wszystkimi tego konsekwencjami, a fakt występowania w podwójnej roli nie powinien działać na ich niekorzyść), z jednorazowym charakterem spornego świadczenia, który wyklucza wypłatę

więcej niż jednej odprawy. „Postulat uzgodnienia obu tych założeń wydaje się możliwy w ramach zróżnicowanej wysokości jednorazowej odprawy emerytalnej w zależności od okresu zatrudnienia. Jeżeli np. pracownikowi w chwili przechodzenia na

emeryturę przysługiwała jednorazowa odprawa w wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia odpowiadającego piętnastoletniemu okresowi pracy oraz jeżeli ten sam

pracownik w chwili ponownego przejścia na emeryturę wykazywał się już dwudziestoletnim okresem pracy, za który odprawa przysługuje w wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia, to przyznanie mu odprawy odpowiadającej różnicy między sześciomiesięcznym a trzymiesięcznym wynagrodzeniem stanowi uzupełnienie

tylko odprawy poprzedniej ze względu na spełnienie warunku wymaganego dla

otrzymania odprawy w wyższej wysokości. Takie rozwiązanie nie byłoby sprzeczne z

jednorazowym charakterem świadczenia oraz uwzględniałoby - jak się wydaje - interesy obu stron (pracownika i zakładu pracy)”. Zatem to nie literalne brzmienie przepisów, ale próba pogodzenia interesów obu stron stosunku pracy skłoniła Sąd Najwyższy do skonstruowania pojęcia uzupełniającej odprawy emerytalnej. Przy czym prezentując swoje stanowisko w tej kwestii Sąd Najwyższy użył trybu warunkowego,

uzasadniając tezę o nienaruszeniu w ten sposób zasady jednorazowości przedmiotowego świadczenia.

Koncepcja uzupełniającej odprawy rentowej lub emerytalnej opiera się na założeniu, że świadczenie to przysługuje pracownikowi tylko jeden raz, jednakże na

ostateczną wysokość odprawy składają się kolejne cząstkowe świadczenia przyzna-

wane w miarę wypracowywania przez pracownika stażu uprawniającego do odprawy

w wyższej wysokości. Mielibyśmy zatem do czynienia z przechodzeniem na emeryturę lub rentę jako pewnym procesem o charakterze ciągłym. Rzecz w tym, że owe

uzupełniające odprawy wypłacane są w przypadku zakończenia kolejnego stosunku

pracy w związku z ponownym przejściem pracownika na emeryturę lub rentę, a nie

samego tylko osiągnięcia dalszego stażu zatrudnienia . Taka jednak sytuacja (czyli

nabycie prawa do kolejnego świadczenia emerytalnego lub rentowego i rozwiązanie

w związku z tym stosunku pracy) jest nowym zdarzeniem, wypełniającym hipotezę

normy art. 92¹ § 1 k.p. i gdyby nie istniał przepis § 2 tego artykułu, pracownik uzyskałby prawo do następnej odprawy w pełnej wysokości. Właśnie takiemu skutkowi

opisanego stanu faktycznego ma zapobiec ten ostatni przepis. Skoro zatem art. 92¹ §

2 k. p. stanowi, iż w zaistniałej sytuacji pracownik nie nabywa ponownie prawa do

odprawy, to nie nabywa go w ogóle, tak w pełnej wysokości jak i w jej uzupełniającej

postaci.

Godzi się nadmienić, że koncepcja uzupełniającej odprawy rentowej lub emerytalnej była wprawdzie wzmiankowana w orzecznictwie Sądu Najwyższego z ostatnich lat (wyrok z dnia 17 lutego 2005 r., II PK 235/04, OSNP 2005 nr 18, poz. 286),

jednak nie analizowano jej w świetle aktualnie obowiązujących unormowań prawnych

regulujących zasady nabywania prawa i ustalania wysokości tego świadczenia. Nie

uzasadniają też tezy o podzielaniu przez Sąd Najwyższy powyższej konstrukcji wyroki z dnia 6 marca 2006 r., II PK 215/05 (OSNP 2007 nr 5-6, poz. 65) oraz z dnia 5

czerwca 2007 r., I PK 58/07 (OSP 2008 nr 11, poz. 117). Pierwszy z nich dotyczył

bowiem prawa do odprawy emerytalnej unormowanej w ustawie z dnia 18 grudnia

1998 r. o służbie cywilnej (Dz.U. z 1999 r. Nr 49, poz. 483 ze zm.) i nie może być

powoływany przy okazji interpretacji art. 92¹ k.p. oraz postanowień układów zbiorowych pracy i regulaminów wynagradzania, a to z uwagi na daleko idącą odmienność

regulacji prawa do spornego świadczenia we wspomnianej pragmatyce służbowej, co

zresztą podkreślono w uzasadnieniu wskazanego orzeczenia. Z kolei w drugim z powołanych wyroków nie wykluczono co prawda możliwości nabycia przez pracownika

prawa do odprawy z tytułu ustania stosunku pracy w związku z przejściem na emeryturę w sytuacji, gdy wcześniej otrzymał on odprawę z racji czasowego ustania stosunku pracy w związku z przejściem na rentę chorobową, jednakże powodem takiego rozstrzygnięcia było uznanie przez Sąd Najwyższy, że okresowa renta chorobowa

nie jest pojęciem tożsamym z rentą inwalidzką czy rentą z tytułu niezdolności do

pracy, zatem odprawa przyznana z racji rozwiązania stosunku pracy i przejścia na

rentę chorobową nie jest odprawą rentową w rozumieniu art. 92¹ § 1 k.p., a jej pobranie nie wyczerpuje hipotezy normy § 2 tego artykułu. Przytoczone orzeczenia nie są

zatem miarodajne dla oceny aktualności omawianej konstrukcji uzupełniającej odprawy emerytalnej lub rentowej.

Mając powyższe okoliczności na uwadze, Sąd Najwyższy z mocy art. 390

k.p.c. rozstrzygnął jak w sentencji przekazane zagadnienie prawne.