II PZ 9/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II PZ 9/11

POSTANOWIENIE

Dnia 24 maja 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Romualda Spyt (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa A. B.

przeciwko W. P. Spółce Akcyjnej z siedzibą we W.

o zadośćuczynienie i rentę uzupełniającą,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 24 maja 2011 r.,

zażalenia powódki na postanowienia Sądu Apelacyjnego

zawarte w pkt II i III wyroku z dnia 24 sierpnia 2010 r;

1) odrzuca zażalenie na postanowienie zawarte w pkt II

wyroku;

2) oddala zażalenie na postanowienie zawarte w pkt III

wyroku;

3) zasądza od Skarbu Państwa (Sądu Okręgowego we W.) na

rzecz adwokata D. D. kwotę 337,50 zł (trzysta trzydzieści siedem

50/100 złotych) podwyższoną o obowiązującą stawkę podatku od

towarów

i

usług

tytułem

nieopłaconej

pomocy

prawnej

udzielonej powódce z urzędu w postępowaniu zażaleniowym.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, oddalając

wyrokiem z dnia 24 sierpnia 2010 r. apelację powódki A. B. od wyroku Sądu

Okręgowego we W. z 22 kwietnia 2010 r., oddalającego jej powództwo o

zasądzenie od pozwanej W. P. S.A. we W. kwoty 138.000 zł tytułem

zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę oraz kwot po 1.000 zł

miesięcznie tytułem renty uzupełniającej, uwzględnił częściowo zażalenie pozwanej

na rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji o odstąpieniu od obciążania powódki

kosztami zastępstwa procesowego strony pozwanej w ten sposób, że zmienił wyrok

Sądu Okręgowego w tym zakresie i zasądził od powódki na rzecz pozwanej kwotę

1.000 zł tytułem zwrotu tych kosztów poniesionych w pierwszej instancji, oddalając

dalej idące żądanie oraz zasądził od powódki na rzecz pozwanej kwotę 1.000 zł

tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym,

oddalając dalej idące żądanie.

W uzasadnieniu orzeczenia o kosztach procesu Sąd odwoławczy podniósł,

że żądanie pozwanej o zasądzenie od powódki kosztów procesu w pełnej

wysokości nie mogło być uwzględnione, albowiem z uwagi na jej obecną sytuację

finansową byłoby to zbyt dużym obciążeniem. Zachodziły zatem podstawy do

zastosowania art. 102 k.p.c., z tym, że w ocenie Sądu Apelacyjnego, brak było

przesłanek do całkowitego odstąpienia od obciążania powódki tymi kosztami z

uwagi na to, że korzystając z fachowej pomocy prawnej i posiadając w związku z

tym „pełną wiedzę na temat toczącego się procesu oraz możliwości jego

rozstrzygnięcia, musiała liczyć się z ryzykiem przegranej”, biorąc pod uwagę treść

opinii kolejnych biegłych, a mimo to „nie zweryfikowała swoich roszczeń”.

Powódka złożyła zażalenia na oba postanowienia odnoszące się do kosztów

procesu, tj. zarówno co do postępowania w pierwszej instancji, jak i postępowania

apelacyjnego, zarzucając nieprawidłowe zastosowanie przepisu art. 102 k.p.c. i

obciążenie powódki zwrotem kosztów procesu na rzecz pozwanego, podczas gdy

sytuacja majątkowa, zdrowotna i rodzinna powódki, utrzymującej siebie i małoletnią

córkę z renty, uzasadniała nieobciążanie jej w ogóle kosztami procesu na rzecz

pozwanego.

Żaląca wniosła o zmianę postanowień zawartych w pkt II I III wyroku Sądu

Apelacyjnego i nieobciążanie powódki kosztami procesu, a także o zasądzenie

wynagrodzenia

na

rzecz

adwokata

reprezentującego

ją

w

postępowaniu

zażaleniowym z urzędu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnośnie do postanowienia Sądu odwoławczego dotyczącego rozliczenia

kosztów procesu w postępowaniu przed Sądem Okręgowym podnieść należy, że

rozstrzygnięcie o kosztach procesu przed Sądem pierwszej instancji, w następstwie

wydania orzeczenie reformatoryjnego, nie jest orzeczeniem co do kosztów procesu,

które nie były przedmiotem rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji, a zatem - ze

względu na treść art. 3941 § 1 pkt 2 k.p.c. - nie podlega ono kontroli Sądu

Najwyższego. W judykaturze zwraca się słusznie uwagę, że sądem pierwszej

instancji rozstrzygającym o kosztach procesu jest ten sąd, do którego kognicji

należy orzekanie po raz pierwszy o zwrocie tych kosztów. Zażalenie do Sądu

Najwyższego służy zatem tylko na postanowienie sądu drugiej instancji co do

kosztów procesu i to w takim zakresie, w jakim mogło być ono wydane przez ten

sąd w orzeczeniu kończącym postępowanie apelacyjne. W konsekwencji zażalenie

do Sądu Najwyższego na podstawie art. 3941 § 1 pkt 2 k.p.c. przysługuje na

postanowienie sądu drugiej instancji o kosztach postępowania apelacyjnego, a

także o kosztach postępowania kasacyjnego w przypadku uprzedniego uchylenia

przez Sąd Najwyższy wyroku sądu drugiej instancji i przekazania sprawy temu

sądowi do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego (art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c., por. postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2010 roku, II CZ 45/10 i z dnia 24 września

2010 r., IV CZ 60/10; niepublikowane). Orzeczenia o kosztach postępowania przed

Sądem pierwszej instancji, wydanego w konsekwencji reformatoryjnego orzeczenia

przez Sąd drugiej instancji, nie można zatem uznać za orzeczenie tego sądu co do

kosztów procesu, które nie były przedmiotem rozstrzygnięcia przez sąd pierwszej

instancji, a tym samym za orzeczenie, na które, zgodnie z art. 394 1 § 1 pkt 2 k.p.c.,

przysługuje zażalenie do Sądu Najwyższego. Sąd odwoławczy rozstrzygając

bowiem o kosztach procesu przed Sądem pierwszej instancji rozstrzyga w istocie o

kosztach procesu, które były uprzednio przedmiotem rozstrzygnięcia przez Sąd

pierwszej instancji.

Wniesione przez powódkę zażalenie w części dotyczącej rozstrzygnięcia o

kosztach procesu w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji (pkt II sentencji

wyroku Sądu Apelacyjnego) podlegało zatem jako niedopuszczalne odrzuceniu na

podstawie art. 3941 § 3 związku z art. 39821 i art. 373 k.p.c.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy postanowił jak w pkt 1 sentencji.

Odnosząc

się

natomiast

do

zażalenia

na

orzeczenie

o

kosztach

postępowania apelacyjnego, wskazać należy, że zgodnie z art. 102 k.p.c. w

wypadkach

szczególnie

uzasadnionych

sąd

może

zasądzić

od

strony

przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej w ogóle kosztami.

Przepis ten stanowi zatem wyjątek od zasady obciążania kosztami postępowania

stronę przegrywającą proces (art. 98 k.p.c.). Na osobie oczekującej zwolnienia z

poniesienia kosztów ciąży obowiązek wykazania, że spełniła przesłanki wskazane

w art. 102 k.p.c.

Skarżąca była zwolniona od ponoszenia kosztów sądowych w całości w toku

procesu, ale jak zgodnie twierdzi się w orzecznictwie i doktrynie nie stanowi to

automatycznie

o

wystąpieniu

szczególnie

uzasadnionego

wypadku,

który

pociągałby za sobą zastosowanie przez sąd art. 102 k.p.c. (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 2010 r., I CZ 112/09, LEX nr 564753). Poza

tym okoliczności uprawniające do zastosowania powołanego przepisu ocenia sąd

i następuje to niezależnie od przyznanego zwolnienia od kosztów sądowych (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 2010 r., II CZ 88/09, LEX nr

578136). Z tego wynika, że strona ubiegająca się o zwolnienie od kosztów powinna

dowieść, iż zachodzą przesłanki uprawniające sąd do zastosowania art. 102 k.p.c.,

czyli „uzasadnione okoliczności”, które mają być ponadto „szczególne”, a więc

wyjątkowe, w takim właśnie znaczeniu zasługujące na uwzględnienie, skoro strona

postępowania, na korzyść której zapadło rozstrzygnięcie, ma nie otrzymać zwrotu

poniesionych przez siebie kosztów. Konieczne jest zatem odrębne uzasadnienie

zastosowania art. 102 k.p.c., nie tożsame z okolicznościami zwolnienia strony od

kosztów sądowych; to zwolnienie nie stanowi jednoczesnego powodu do

nieobciążania

kosztami

związanego

z

wynikiem

postępowania

sądowego.

Odwołanie się tylko, jak w niniejszej sprawie, do sytuacji życiowej i majątkowej

skarżącej, co ogólnie stanowiło przyczynę wcześniejszego zwolnienia od kosztów

sądowych, nie stanowi samo przez się, jak by to miało wynikać z zażalenia, o

wypadku szczególnie uzasadnionym, uprawniającym sąd do zastosowania art. 102

k.p.c.

Szczególne znaczenie dla możliwości jego zastosowania ma ocena

zachowania się stron z punktu widzenia zasad współżycia społecznego. Podstawą

do takiej oceny może być zachowanie się strony w procesie, jak i jej sytuacja

pozaprocesowa. Trzeba mieć również na uwadze, że zakres zastosowania

unormowania z art. 102 k.p.c. ogranicza wykładnia funkcjonalna, nakazująca go

stosować wyjątkowo, w szczególnie uzasadnionych przypadkach, które nie są

ustawowo zdefiniowane i ocenia je sąd orzekający w okolicznościach konkretnej

sprawy. W istocie więc sąd ma tu dużą swobodę decyzyjną, podlegającą

ograniczonej kontroli instancyjnej. Szczególnie wówczas, gdy kontroli takiej

dokonuje Sąd Najwyższy, działający przede wszystkim w interesie publicznym i

korygujący

zaskarżone

orzeczenie

–

w

wypadku

naruszenia

interesu

jednostkowego – tylko przy oczywistym naruszenia prawa (por. art. 3989 § 1 k.p.c.).

W rozpoznawanej sprawie Sąd Apelacyjny uzasadnił swoje stanowisko o

odstąpieniu od obciążania powódki zwrotem kosztów przeciwnikowi jedynie w

części w nawiązaniu do treści art. 102 k.p.c., uwzględniając zarówno okoliczności

dotyczące sytuacji materialnej powódki, jak i – czego żaląca zdaje się nie zauważać

- okoliczności związane z przebiegiem procesu

W takiej sytuacji nie wystąpiły uzasadnione podstawy do zakwestionowania

zaskarżonego orzeczenia, wobec czego należało postanowić jak w pkt 2 sentencji

(art. 3941 § 3 w związku z art. 39814 k.p.c.).