II PZ 67/06 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 21 grudnia 2006 r.

II PZ 67/06

Odrzucenie apelacji sporządzonej przez profesjonalnego pełnomocnika

bez wzywania do usunięcia jej braków(art. 3701 k.p.c.) może mieć miejsce

wtedy, gdy określone w art. 368 § 1 pkt 1-3 i 5 k.p.c. wymagania konstrukcyjne

nie zostały spełnione w sposób, uniemożliwiający identyfikację przedmiotu

apelacji, granic zaskarżenia, zarzutów i wniosków apelacyjnych.

Przewodniczący SSN Beata Gudowska, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera

(sprawozdawca), Roman Kuczyński.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 21 grudnia

2006 r. sprawy z powództwa Tadeusza G. przeciwko Samodzielnemu Publicznemu

Zakładowi Opieki Zdrowotnej w C. o dodatkowe wynagrodzenie roczne, na skutek

zażalenia strony pozwanej na postanowienie Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Słupsku z dnia 7 sierpnia 2006 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Postanowieniem z 7 sierpnia 2006 r. [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Słupsku odrzucił apelację pozwanego Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej w C. od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w

Człuchowie z 9 czerwca 2006 r. [...], zasądzającego od pozwanego na rzecz powoda

Tadeusza G. kwotę 12.803,72 zł z ustawowymi odsetkami z tytułu dodatkowego wynagrodzenia rocznego. Apelacja została sporządzona przez pełnomocnika procesowego będącego adwokatem. W uzasadnieniu postanowienia o odrzuceniu apelacji

Sąd drugiej instancji podniósł, że zgodnie z art. 368 § 1 k.p.c. apelacja powinna czynić zadość wymaganiom przewidzianym dla pisma procesowego, a ponadto zawierać: 1) oznaczenie wyroku, od którego jest wniesiona ze wskazaniem, czy jest on

zaskarżony w całości, czy w części; 2) zwięzłe przedstawienie zarzutów; 3) uzasad-

nienie zarzutów; 4) powołanie, w razie potrzeby, nowych faktów i dowodów oraz wykazanie, że ich powołanie w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji nie było

możliwe albo że potrzeba powołania się na nie wynikła później; 5) wniosek o zmianę

lub uchylenie wyroku z zaznaczeniem zakresu zmiany lub uchylenia. Jednocześnie

Sąd zwrócił uwagę, że stosownie do treści art. 3701 k.p.c. apelację sporządzoną

przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego, niespełniającą wymagań określonych w art. 368 § 1 pkt 1-3 i pkt 5 k.p.c., sąd odrzuca bez wzywania do

usunięcia tych braków, zawiadamiając o tym właściwy organ samorządu zawodowego, do którego należy pełnomocnik. Według Sądu Okręgowego niespełnienie wymagań apelacji wskazanych powyżej nie może być traktowane jako brak formalny apelacji, lecz jako jej wada konstrukcyjna, i nie może być uzupełnione, jeżeli apelacja

została sporządzona przez profesjonalnego pełnomocnika.

Zdaniem Sądu Okręgowego, treści normatywnej art. 3701 k.p.c. nie można rozumieć w ten sposób, że przepis ten ma zastosowanie tylko w sytuacji, gdy apelacja

wniesiona przez profesjonalnego pełnomocnika w ogóle nie zawiera elementów

przewidzianych w art. 368 § 1 pkt 1-3 i 5 k.p.c.; ma on zastosowanie również wtedy,

gdy apelacja nie spełnia tych wymagań z powodu nieprawidłowego sformułowania

ich w apelacji. Zmiany przepisów wprowadzone ustawą z dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr

172, poz. 1804) miały na celu zdyscyplinowanie uczestników postępowania i przyspieszenie procedur, szczególnie w sytuacji, gdy strona reprezentowana jest przez

profesjonalnego pełnomocnika, stąd też należy zwrócić uwagę na podniesienie wymagań co do oznaczenia zakresu zaskarżenia orzeczenia oraz zakresu żądanej

zmiany lub uchylenia wyroku w ramach zgłoszonych wniosków apelacji. Jeżeli fachowy pełnomocnik pozwanego, sporządzając apelację, tak sformułował jej treść, że

można rozumieć, iż zaskarżono całość wyroku, albo też rozumieć, że zaskarżenie

obejmuje jedynie jego część wynikającą z podanej wartości przedmiotu zaskarżenia,

to oznacza to, że nie powiodło się oznaczenie zakresu zaskarżenia wymagane w art.

368 § 1 pkt 1 k.p.c. W zależności od przyjęcia, czy wyrok zaskarżony jest w całości,

czy też w części, można również stwierdzić braki wniosków apelacyjnych.

W ocenie Sądu Okręgowego, apelacja sporządzona przez pełnomocnika pozwanego zawiera wprawdzie oznaczenie wyroku, od którego jest wniesiona, tym

niemniej błędnie określa zakres jego zaskarżenia, jak również zakres żądanej

zmiany. Pełnomocnik pozwanego stwierdził, że zaskarża wyrok w całości, jednak nie

złożył żadnego wniosku co do oddalonej części powództwa. W ocenie Sądu oznacza

to, że apelacja nie spełnia wymagań określonych w art. 368 § 1 pkt 1 i 5 k.p.c. Sąd

odwoławczy jest związany granicami środka odwoławczego i jego działanie jest uzależnione od woli skarżącego, która powinna być wyartykułowana poprzez prawidłowe

wypełnienie dyspozycji art. 368 § 1 pkt 1-5 k.p.c. Błędne oznaczenie w apelacji zakresu zaskarżenia wyroku, jak również zakresu jego zmiany, jest wprawdzie brakiem

formalnym, który może być uzupełniony w trybie przewidzianym w art. 130 k.p.c.,

jednakże tylko w sytuacji, gdy apelacja jest sporządzona przez inne osoby niż wymienione w art. 3701 k.p.c.

W zażaleniu na powyższe postanowienie pełnomocnik pozwanego zarzucił

zaskarżonemu postanowieniu naruszenie prawa procesowego, a w szczególności

naruszenie art. 3701 k.p.c. w związku z art. 368 § 1 pkt 1 k.p.c., przez błędną wykładnię prowadzącą do przyjęcia, że w przedmiotowej sprawie istnieje niepewność co do

zakresu zaskarżenia, upoważniająca Sąd drugiej instancji do odrzucenia wniesionego środka odwoławczego. Pełnomocnik pozwanego stwierdził, że Sąd Okręgowy w

Słupsku zastosował niedopuszczalną wykładnię rozszerzającą art. 370 1 k.p.c. w

związku z art. 368 § 1 pkt 1 k.p.c. Prawidłowa interpretacja tych przepisów nakazuje

przyjąć, że możliwość odrzucenia apelacji bez wzywania do usunięcia braków formalnych istnieje tylko wówczas, gdy apelacja w ogóle nie posiada któregoś z elementów wymienionych w art. 368 § 1 pkt 1-3 i 5 k.p.c. Zdaniem pełnomocnika pozwanego, „brak elementu, o którym mowa w pkt 1-3 i 5 § art. 368 k.p.c.”, należy interpretować ściśle, przy zastosowaniu wykładni literalnej, jako opuszczenie go w

ogóle w apelacji, lukę w tym zakresie, nieistnienie, nieobecność tego elementu.

Skarżący podkreślił, że profesjonalny pełnomocnik nie może ponosić ciężaru odpowiedzialności za skutek niejednoznacznych rezultatów interpretacyjnych norm wynikających z art. 3701 k.p.c. w związku z art. 368 § 1 pkt 1 k.p.c., będących konsekwencją zastosowania przez Sąd Okręgowy w Słupsku wykładni rozszerzającej. Intencją ustawodawcy ustanawiającego art. 3701 k.p.c. było umożliwienie sądowi odrzucenia apelacji w sytuacji, gdy zawiera ona braki opisane w punktach 1-3 i 5 § 1

art. 368 k.p.c. Skutek taki nie może jednak dotyczyć „sugerowanej przez Sąd Okręgowy w Słupsku rzekomej oraz pozornej nieścisłości w zakresie wskazania zakresu

zaskarżenia” z uwagi na to, że treść apelacji w powyższym zakresie - przy zastosowaniu prostego zabiegu interpretacyjnego, uwzględniającego zasady racjonalnego

myślenia - nie pozostawia wątpliwości w tym przedmiocie. Według pełnomocnika

pozwanego, apelacja mogła otrzymać prawidłowy bieg, albowiem wątpliwości co do

zakresu zaskarżenia nie istniały. Skarżący podkreślił, że wartość przedmiotu zaskarżenia została podana przez stronę pozwaną w sposób niebudzący wątpliwości. Stanowisko skarżącego znajduje potwierdzenie w czynnościach Sądu pierwszej instancji, który mając uprawnienia do odrzucenia apelacji a limine na podstawie art. 3701

k.p.c. w związku z art. 368 § 1 k.p.c. z drogi takiej nie skorzystał, co oznacza, że nie

miał zastrzeżeń do zakresu zaskarżenia wskazanego przez stronę pozwaną. Wnoszący zażalenie ponownie podkreślił, że pełnomocnik działający w imieniu pozwanego zaskarżył wyrok Sądu Rejonowego w Człuchowie z 9 czerwca 2006 r. w całości.

W związku z tym należało przyjąć dorozumiane założenie, że wyrok został zaskarżony na korzyść pozwanego. Według pełnomocnika pozwanego, biorąc pod uwagę:

wskazany kierunek apelacji (na korzyść pozwanego), treść zaskarżonego wyroku,

który w części oddalał roszczenia powoda, i fakt wskazania przez pełnomocnika

wartości przedmiotu zaskarżenia korelującej z wynikiem odejmowania wartości

przedmiotu sporu od wartości oddalonego przez Sąd pierwszej instancji roszczenia

powoda - należało przyjąć, że nie ma wątpliwości co do zakresu zaskarżenia, który w

przedmiotowej sprawie wynosił 12.803,72 zł. Odmienna interpretacja byłaby, w ocenie skarżącego, sprzeczna z zasadami racjonalnego myślenia i prowadziłaby do

błędnej konstatacji, że pozwany zaskarża wyrok Sądu pierwszej instancji na swoją

niekorzyść.

Zdaniem skarżącego, wskazana w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia

przyczyna odrzucenia apelacji - sugerowana przez Sąd Okręgowy w Słupsku niepewność co do zakresu zaskarżenia apelacją - nie mieści się w żadnym z przywołanych w art. 3701 k.p.c. punktów § 1 art. 368 k.p.c. Powyższe stanowisko potwierdza

wykładnia funkcjonalna art. 3701 k.p.c. Przepis ten ma bowiem przeciwdziałać

wszczynaniu przez Sąd drugiej instancji postępowania w celu uzupełnienia braków

apelacji sporządzonej przez profesjonalnego pełnomocnika. W rozpoznawanej sprawie takiej potrzeby nie było, gdyż zakres zaskarżenia apelacją, przy zastosowaniu

całościowej analizy treści środka odwoławczego, był niewątpliwy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie zasługuje na uwzględnienie, chociaż należy w pełni podzielić stanowisko Sądu Okręgowego, że granice zaskarżenia zostały określone przez pełnomoc-

nika pozwanego w sposób niestaranny, a treść uzasadnienia zażalenia zdaje się

wskazywać, że pełnomocnik dalej nie dostrzega tej niestaranności, a nawet zaprzecza jej istnieniu.

Rozważania należy rozpocząć od treści rozstrzygnięcia zawartego w wyroku

Sądu Rejonowego. Sąd ten zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda kwotę

12.803,72 zł z ustawowymi odsetkami tytułem dodatkowego wynagrodzenia rocznego (pkt 1 wyroku). Jednocześnie, „w pozostałym zakresie” oddalił powództwo (pkt 2

wyroku). Ponadto, orzekł o rygorze natychmiastowej wykonalności (pkt 3 wyroku).

Zaskarżając apelacją powyższy wyrok pełnomocnik strony pozwanej zawarł w

apelacji stwierdzenie, że wyrok ten zaskarża „w całości”, co dosłownie odczytane

oznacza, że apelacja strony pozwanej dotyczy także tej części wyroku, w której oddalono powództwo (punkt 2). Tymczasem podana wartość przedmiotu zaskarżenia

zdaje się sugerować, że zaskarżenie dotyczy tylko tej części wyroku, w której powództwo zostało uwzględnione (punkt 1), i - ewentualnie, bo nie wynika to jasno z

treści apelacji - tej części, w której wyrokowi nadano rygor natychmiastowej wykonalności (punkt 3). Jednocześnie, formułując wnioski apelacji, pełnomocnik wniósł o

„zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie powództwa w całości”, ewentualnie

„o zmianę zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi pierwszej instancji”, co też nie jest staranne, ponieważ ten ostatni wniosek

stanowi niezrozumiałą kompilację wniosków apelacyjnych dotyczących wydania

orzeczenia reformatoryjnego (zmieniającego zaskarżone orzeczenie sądu pierwszej

instancji) oraz orzeczenia kasacyjnego (uchylającego zaskarżone orzeczenie i przekazującego sprawę do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji).

Rozstrzygnięcia wymagało zatem, czy oczywista nieścisłość co do określenia granic

zaskarżenia uniemożliwiała nadanie biegu apelacji wniesionej przez profesjonalnego

pełnomocnika.

Należy zwrócić uwagę, że ustawodawca systematycznie zwiększa wymagania

stawiane adwokatom, radcom prawnym i rzecznikom patentowym. Osoby te są specjalnie kwalifikowanymi pełnomocnikami procesowymi (art. 87 § 1 in pricipio oraz art.

871 k.p.c.), co pozwala oczekiwać od nich spełniania wysokich standardów zawodowych, wśród których - jako zupełnie podstawowe - wymienić należy prawidłowe sporządzanie pism procesowych i środków odwoławczych (środków zaskarżenia), terminowe zgłaszanie twierdzeń, zarzutów i dowodów, uiszczanie należnych opłat, itp.

Jest oczywiste, że dokonywanym w ostatnich latach zmianom ustawowym przyświe-

ca zamiar usprawnienia i przyspieszenia postępowania sądowego, a nie samo tylko

zwiększanie formalizmu procesowego, w tym wypadku formalizmu stanowionego ze

względu na profesjonalizm podmiotów czynności procesowych.

Jednym z przepisów zaostrzających wymagania i rygory w stosunku do adwokatów, radców prawnych i rzeczników patentowych jest art. 3701 k.p.c., wprowadzony

do Kodeksu ustawą z dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania

cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 172, poz. 1804). Zgodnie z tym

przepisem, apelacja sporządzona przez wymienionych pełnomocników, niespełniająca wymagań określonych w art. 368 § 1 pkt 1-3 i pkt 5 k.p.c., podlega odrzuceniu

przez sąd pierwszej instancji bez wzywania do usunięcia tych braków. Jeżeli apelacji

nie odrzuci sąd pierwszej instancji, może to uczynić również sąd drugiej instancji (tak

się stało w rozpoznawanej sprawie). Treść art. 3701 k.p.c. oznacza, że prawidłowe od strony formalnej - sporządzenie apelacji jest uznawane za elementarne zadanie

warsztatowe zawodowego pełnomocnika, w związku z czym, zdaniem ustawodawcy,

nie ma uzasadnionych powodów, aby - w przeciwieństwie do apelacji wnoszonych

przez same strony lub pełnomocników nieprofesjonalnych (por. art. 370 k.p.c.) - tolerować brak fachowości albo zwykłą niesumienność i wdrażać działania naprawcze,

prowadzące zwykle do przewleczenia postępowania (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 27 października 2005 r., III CZ 78/05, Biuletyn SN 2006 nr 2, poz. 9, LEX

nr 172099).

Zgodnie z art. 368 § 1 k.p.c., apelacja powinna czynić zadość wymaganiom

przewidzianym dla pisma procesowego, a ponadto zawierać (między innymi): oznaczenie wyroku, od którego jest wniesiona, ze wskazaniem, czy jest on zaskarżony w

całości czy w części (pkt 1), oraz wniosek o zmianę lub o uchylenie wyroku z zaznaczeniem zakresu żądanej zmiany lub uchylenia (pkt 5). W sytuacji gdy apelację

składa sama strona, braki tego pisma, dotyczące jego elementów konstrukcyjnych,

podlegają uzupełnieniu na wezwanie przewodniczącego (pod rygorem odrzucenia

apelacji), natomiast w sytuacji, gdy wymagania te nie są spełnione w apelacji sporządzonej przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego (profesjonalnego pełnomocnika), sąd odrzuca środek odwoławczy bez wzywania do usunięcia

tych braków (art. 3701 k.p.c.). Wymagania konstrukcyjne, jakim powinna odpowiadać

apelacja, nie są wymaganiami niemożliwymi do spełnienia, a nałożenie na profesjonalnych pełnomocników obowiązków dotyczących ich respektowania niewątpliwie

zmierza do usprawnienia postępowania apelacyjnego. Wymagania te nie powinny

być jednak traktowane w sposób nazbyt formalistyczny, uniemożliwiający w istocie

przystąpienie przez sąd do merytorycznego rozpoznania sprawy. Dokonując wykładni art. 3701 k.p.c. należy mieć na względzie nie tylko przedstawiony powyżej cel

nałożenia na profesjonalnych pełnomocników określonych obowiązków i rygorów co

do czynności procesowych, ale także art. 176 ust. 1 Konstytucji, wyrażający zasadę

co najmniej dwuinstancyjnego postępowania sądowego. Należy także mieć na

względzie, że ewentualne niedokładności dotyczące zarówno granic zaskarżenia

(art. 368 § 1 pkt 1 k.p.c.) , jak i wniosków skarżącego (art. 368 § 1 pkt 5 k.p.c.), mogą

zostać wyjaśnione w toku rozprawy apelacyjnej, w trakcie której przedstawiany jest

stan sprawy, w tym granice zaskarżenia i wnioski apelującego (art. 377 k.p.c.). Innymi słowy, odrzucenie apelacji sporządzonej przez profesjonalnego pełnomocnika

może mieć miejsce tylko wtedy, gdy określone w art. 368 § 1 pkt 1-3 i 5 k.p.c. wymagania konstrukcyjne nie zostały spełnione w taki sposób, który w istocie uniemożliwia

identyfikację przedmiotu apelacji, granic zaskarżenia, zarzutów i wniosków apelacyjnych. Apelacja jest zwykłym środkiem odwoławczym, a więc jej rygoryzm jest niewątpliwie mniejszy niż rygoryzm skargi kasacyjnej, co nie może pozostać bez wpływu

także na wykładnię przepisów dotyczących jej wymagań konstrukcyjnych (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z 19 kwietnia 2006 r., II PZP 1/06, OSNP 2006

nr 17-18, poz. 260). Chociaż odrzucenie apelacji sporządzonej przez adwokata,

radcę prawnego lub rzecznika patentowego, niespełniającej wymagań określonych w

art. 368 § 1 pkt 1-3 i pkt 5 k.p.c., nie narusza prawa do sądu (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z 27 października 2005 r., III CZ 78/05, Biuletyn SN 2006 nr 2,

poz. 9, LEX nr 172099), to przy wykładni tego przepisu należy mieć na uwadze, aby

nadmierny rygoryzm nie niweczył ratio legis regulacji wynikającej z art. 3701 k.p.c.

Rację ma zatem skarżący wywodząc, że art. 3701 k.p.c. nie może być prawidłowo zastosowany w sytuacji, gdy nieścisłość we wskazaniu zakresu zaskarżenia

apelacją (niewątpliwie występująca w rozpoznawanej sprawie) może być usunięta na

skutek - niewymagającej nakładu pracy i czasu - interpretacji treści całej apelacji.

Należy podkreślić, że wymagania apelacji przewidziane w art. 368 § 1 pkt 1-3 i pkt 5

k.p.c. są spełnione, jeżeli wynikają z jakiegokolwiek jej elementu (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z 7 lipca 2006 r., I CZ 31/06, niepublikowane).

Mając na uwadze powyższe wywody należy uznać za trafne stanowisko pełnomocnika strony pozwanej (wnoszącego zażalenie), że przy uwzględnieniu zasad

logicznego rozumowania można było przyjąć założenie co do zaskarżenia wyroku na

korzyść strony pozwanej jako strony wnoszącej apelację, a zatem jedynie w części

uwzględniającej powództwo. Biorąc pod uwagę kierunek apelacji (na korzyść pozwanego), treść zaskarżonego wyroku, który w części oddalał roszczenia powoda (czyli

w tej części był korzystny dla strony pozwanej i nie został przez nią zakwestionowany

żadnymi zarzutami zgłoszonymi w apelacji) oraz fakt określenia przez pełnomocnika

strony pozwanej wartości przedmiotu zaskarżenia (odpowiadającej wartości zasądzonego świadczenia), można było przyjąć, że ewentualne wątpliwości co do zakresu zaskarżenia, wynikające z niestaranności pełnomocnika strony skarżącej, przemawiają za mającym silne podstawy domniemaniem co do zaskarżenia wyroku Sądu

pierwszej instancji jedynie w części uwzględniającej powództwo. Sam pełnomocnik

żalącego się zwrócił uwagę w uzasadnieniu zażalenia, że odmienna interpretacja

rzeczywistego zakresu zaskarżenia byłaby sprzeczna z zasadami racjonalnego myślenia i prowadziłaby do błędnej konstatacji, że pozwany zaskarża wyrok Sądu

pierwszej instancji na swoją niekorzyść. Apelacja mogła otrzymać prawidłowy bieg,

albowiem wątpliwości co do zakresu zaskarżenia dały się usunąć w wyniku prostych

zabiegów interpretacyjnych.

Można zatem przyjąć, że wskazanie w apelacji, iż wyrok został zaskarżony w

całości, a nie w części, stanowi oczywistą niedokładność, wynikającą z braku staranności pełnomocnika, której nie powinno się traktować jako przeszkody do nadania

biegu apelacji (art. 130 § 1 zdanie drugie k.p.c.). Nie zmienia to poglądu Sądu Najwyższego co do oczywistej niestaranności pełnomocnika skarżącego w formułowaniu

wniosków apelacji i określaniu granic zaskarżenia.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1 zdanie

pierwsze w związku z art. 3941 § 3 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie.