II PZ 6/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II PZ 6/09

POSTANOWIENIE

Dnia 5 sierpnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Roman Kuczyński (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Katarzyna Gonera (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Jerzego Ż.

przeciwko P. – G. Spółce Akcyjnej z siedzibą w N. Oddział w T.

o ustalenie wypadku przy pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 5 sierpnia 2009 r.,

zażalenia powoda na postanowienie Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w G. z dnia 24 marca 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Powód Jerzy Ż. w pozwie skierowanym przeciwko pozwanej „P.-G.” S.A.

wniósł o ustalenie, że zdarzenie z 16 października 2006 r., w wyniku którego doznał

w pracy urazu kręgosłupa, było wypadkiem przy pracy. Powód nie oznaczył w

pozwie wartości przedmiotu sporu, a Sąd Rejonowy w G., przed którym toczyło się

postępowanie, nie zobowiązał go do oznaczenia tej wartości.

Wyrokiem z 30 czerwca 2008 r., Sąd Rejonowy w G. - Sąd Pracy w ustalił,

że „zdarzenie którego doznał powód u strony pozwanej w dniu 16 października

2006 r. było wypadkiem przy pracy”.

Apelację od wyroku Sądu Rejonowego złożyła pozwana. Ponieważ w

apelacji nie została oznaczona wartość przedmiotu zaskarżenia, pełnomocnik

strony pozwanej został wezwany do uzupełnienia braków formalnych apelacji przez

wskazanie wartości przedmiotu zaskarżenia (k. 240). W odpowiedzi na to wezwanie

pełnomocnik strony pozwanej podał, że wartość przedmiotu zaskarżenia wynosi

5.000 zł (k. 242)

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G. uwzględnił

apelację strony pozwanej i wyrokiem z 16 grudnia 2008 r. zmienił wyrok Sądu

Rejonowego i oddalił powództwo.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego wniósł w imieniu powoda

jego pełnomocnik. W skardze kasacyjnej nie oznaczono wartości przedmiotu

zaskarżenia.

Postanowieniem z 24 marca 2009 r. Sąd Okręgowy odrzucił skargę

kasacyjną na podstawie art. 3986 § 2 k.p.c. uznając ją za niedopuszczalną z dwóch

przyczyn.

Przede wszystkim Sąd Okręgowy podkreślił, że zgodnie z art. 398 2 § 1 k.p.c.

skarga kasacyjna jest niedopuszczalna w sprawach o prawa majątkowe, w których

wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż pięćdziesiąt tysięcy złotych, w

sprawach gospodarczych - niższa niż siedemdziesiąt pięć tysięcy złotych, a w

sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych - niższa niż dziesięć

tysięcy złotych. Sąd drugiej instancji przyjał, że wartość przedmiotu zaskarżenia w

niniejszej sprawie została określona na 5.000 zł, a zatem skarga kasacyjna nie

przysługuje.

Sąd Okręgowy stwierdził ponadto, „na marginesie” rozważań o wartości

przedmiotu zaskarżenia, że skarga kasacyjna wniesiona w imieniu powoda nie

spełnia wymagań konstrukcyjnych określonych w art. 398 4 k.p.c. Zgodnie z

utrwalonym orzecznictwem, określone w art. 398 4 § 1 k.p.c. wymagania skargi

kasacyjnej mają charakter nieusuwalnych wad i powodują odrzucenie skargi

a limine (na podstawie art. 3986 § 2 k.p.c.). Spełnienie wymagania przytoczenia

podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia polega na tym, że skarżący powinien

wskazać, na jakiej z przewidzianych w art. 3983 § 1 k.p.c. podstaw kasacyjnych

opiera skargę kasacyjną, przytoczyć naruszone przepisy prawa i wyjaśnić, na czym

ich naruszenie polega, oraz wykazać, że naruszenie przepisów postępowania

mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania musi ściśle nawiązywać do przesłanek skargi wskazanych w art. 398 9

§ 1 k.p.c., a uzasadnienie wniosku wymaga wykazania, że istnieje potrzeba

wykładni

przepisów

budzących

poważne

wątpliwości

lub

wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, że określony przepis prawa, mimo że budzi

poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni bądź niejednolita wykładnia

wywołuje rozbieżności w orzecznictwie. Przytoczona przez skarżącego w skardze

kasacyjnej podstawa kasacyjna i wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania nie

zostały uzasadnione, bowiem łączne uzasadnienie obu wniosków sprowadza się

jedynie do polemiki z wybranymi ustaleniami opisanymi w uzasadnieniu wyroku

Sądu

Okręgowego,

nie

zawiera

uzasadniających przytoczoną podstawę

profesjonalnych

wywodów

prawnych

skargi kasacyjnej ani jurydycznego

wywodu uzasadniającego wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Zażalenie na postanowienie Sądu Okręgowego złożył w imieniu powoda

jego pełnomocnik, zarzucając naruszenie art. 3982 § 1 k.p.c. poprzez uznanie, że

powództwo o ustalenie wypadku przy pracy jest sprawą o prawo majątkowe, w

przypadku której konieczne jest podanie wartości przedmiotu sprawy - zaskarżenia.

Wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i nadanie skardze kasacyjnej biegu.

W uzasadnieniu zażalenia pełnomocnik skarżącego podniósł, że wartość

przedmiotu zaskarżenia określiła na 5.000 zł strona pozwana w piśmie z 2

października 2008 r., nie podając tej sumy w apelacji. Skarżący zwrócił uwagę, że o

takich ustaleniach nie był w ogóle powiadomiony. Zdaniem pełnomocnika

skarżącego, uprzednie uznanie przez sąd, że doznał on wypadku przy pracy,

spowodowałoby dopiero ustalenie procentu uszczerbku na zdrowiu i wyliczenie

należnego odszkodowania, czyli ustalenie wartości przedmiotu sporu. Skarżący

podniósł, że podawanie wartości tego roszczenia na początku procesu „byłoby

przedwczesne i dowolne”. Powód w pozwie żądał „tylko”, żeby Sąd ustalił, że

zdarzenie, jakie miało miejsce w czasie jego pracy w dniu 16 października 2006 r.,

miało charakter wypadku przy pracy. Wysokość należnego odszkodowania będzie

dopiero skutkiem stosownych badań lekarskich i wyliczeń finansowych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie jest uzasadnione, choć nie wszystkie podniesione w nim

argumenty mają oparcie w prawie.

Przede

wszystkim nietrafny jest pogląd

pełnomocnika powoda,

że

„podawanie wartości roszczenia na początku procesu byłoby przedwczesne i

dowolne”. Sprawa o ustalenie wypadku przy pracy (ustalenie, że konkretne

zdarzenie było wypadkiem przy pracy) jest niewątpliwie sprawą o prawa

majątkowe, a w takiej sprawie powód ma obowiązek oznaczyć wartość przedmiotu

sporu (art. 1261 § 1 k.p.c., art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c.), zaś przewodniczący w sądzie

pierwszej instancji ma obowiązek wyegzekwować od powoda tę wartość pod

rygorem zwrotu pozwu (art. 130 § 1 i 2 k.p.c. w związku z art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c. i

art. 1261 § 1 k.p.c.).

W sprawie z zakresu prawa pracy o prawa majątkowe

uzupełnienie braku formalnego pozwu, polegającego na nieoznaczeniu wartości

przedmiotu

sporu,

może

być

ewentualnie

dokonane

w

toku

czynności

wyjaśniających (art. 467 i 468 k.p.c.).

Zgodnie z art. 1261 § 1 k.p.c., w każdym piśmie należy podać wartość

przedmiotu sporu lub wartość przedmiotu zaskarżenia, jeżeli od tej wartości zależy

właściwość rzeczowa

sądu,

wysokość opłaty lub dopuszczalność środka

odwoławczego, a przedmiotem sprawy nie jest oznaczona kwota pieniężna. W

sprawie o ustalenie wypadku przy pracy (o ustalenie, że zdarzenie miało charakter

wypadku przy pracy) od wartości przedmiotu sporu zależy właściwość rzeczowa

sądu (albo rejonowego - art. 16, albo okręgowego - art. 17 pkt 4 k.p.c.), a także

wysokość opłat sądowych (art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych) i choćby z

tych przyczyn ustalenie wartości

przedmiotu sporu jest niezbędne. Podkreślenia wymaga, że oznaczenie wartości

przedmiotu sporu należy do powoda (a nie do pozwanego), bo to wartość interesów

majątkowych powoda domagającego się ochrony wyznacza wartość przedmiotu

sporu. Dlatego art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c. wymaga, aby powód w pozwie dokładnie

określił żądanie, a w sprawach o prawa majątkowe także oznaczył wartość

przedmiotu sporu, chyba że przedmiotem sprawy jest oznaczona kwota pieniężna.

Pełnomocnik powoda zdaje się utożsamiać sprawę o prawa majątkowe z

roszczeniem pieniężnym, prezentując w uzasadnieniu zażalenia pogląd, że powód

nie miał obowiązku oznaczyć w pozwie wartości przedmiotu sporu, skoro domagał

się „tylko” ustalenia, że zdarzenie miało charakter wypadku przy pracy, a wysokość

należnego odszkodowania „będzie dopiero skutkiem stosownych badań lekarskich i

wyliczeń finansowych”. Jest to pogląd błędny. Roszczenie majątkowe nie musi

mieć charakteru pieniężnego. Żądanie - a tym samym sprawa, w której to żądanie

jest rozpoznawane - ma charakter majątkowy wówczas, gdy zmierza do realizacji

prawa lub uprawnienia mającego bezpośredni wpływ na stosunki majątkowe stron,

przy czym takimi sprawami mogą być zarówno sprawy o świadczenie, jak i o

ustalenie albo o ukształtowanie prawa lub stosunku prawnego (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z 11 lipca 2001 r., IV CZ 108/01, LexPolonica nr 355374; por.

też postanowienia z 28 lutego 2001 r., I CZ 152/00, LexPolonica nr 1543382; z 28

listopada 2001 r., II UZ 81/01, OSNAPiUS 2003 nr 18, poz. 450; z 3 grudnia 2001 r.,

I PZ 95/01, OSNAPiUS 2003 nr 23, poz. 572 oraz z dnia 23 lutego 2004 r., I PZ

132/03, OSNP 2004 nr 24, poz. 423, a ostatnio z 14 maja 2009 r., I PZ 5/09,

niepublikowane).

Jeżeli oczekiwania powoda co do rozstrzygnięcia sądu skierowane są

bezpośrednio na zaspokojenie interesu ekonomicznego, to sprawa dotyczy praw

majątkowych, jeżeli zaś zamiarem powoda jest ukształtowanie stosunków

osobistych (np. rodzinnych, dotyczących dóbr osobistych), to roszczenie ma

charakter niemajątkowy, bo nie zmierza do bezpośredniego skutku ekonomicznego

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z 3 grudnia 2002 r., I CZ 163/02, OSP 2004

nr 5, poz. 60 z glosą S. Sołtysińskiego). O majątkowym bądź niemajątkowym

charakterze prawa, którego dotyczy roszczenie, decyduje zatem majątkowy bądź

niemajątkowy charakter dobra, którego naruszenia powód upatruje i którego

ochrony się domaga. Wobec tego należy uznać, że prawami majątkowymi są

wszelkie

prawa

wywodzące

się

bezpośrednio

ze

stosunków

prawnych

obejmujących ekonomiczne interesy stron. Niemajątkowe są natomiast np. prawa

służące

ochronie

dóbr

osobistych

małżonkami, krewnymi, powinowatymi.

oraz

stosunków

rodzinnych

pomiędzy

W dotychczasowym orzecznictwie Sąd Najwyższy konsekwentnie przyjmuje,

że do kategorii spraw o prawa majątkowe należą sprawy o sprostowanie protokołu

powypadkowego (por. postanowienie z 27 marca 2003 r., II UZ 3/03, OSNP 2004 nr

7, poz. 130; Monitor Prawa Pracy 2004 nr 7, s. 19 z glosą A. Świątkowskiego) oraz

o ustalenie, że dane zdarzenie jest wypadkiem przy pracy (postanowienia z 4

kwietnia 2006 r., I UZ 4/06, oraz z 14 maja 2009 r., I PZ 5/09, niepublikowane). W

tych sprawach o ustalenie (art. 189 k.p.c.) roszczenie procesowe zmierza bowiem

bezpośrednio do realizacji prawa lub uprawnienia mającego wpływ na stosunki

majątkowe stron (powoda). Przede wszystkim chodzi w nich o możliwość uzyskania

świadczeń z ubezpieczenia społecznego z tytułu wypadku przy pracy (jednorazowe

odszkodowanie, renta z tytułu niezdolności do pracy, zasiłek chorobowy), a także

ewentualnie o świadczenia przysługujące od pracodawcy (odszkodowanie za utratę

lub uszkodzenie w związku z wypadkiem przedmiotów osobistego użytku oraz

przedmiotów niezbędnych do wykonywania pracy - art. 2371 § 2 k.p.,

odszkodowawcze świadczenia uzupełniające dochodzone na podstawie Kodeksu

cywilnego - art. 444, 445, 446 i 447 k.c.), ewentualnie o zapobieżenie

przedawnieniu roszczeń majątkowych. Sąd Najwyższy przyjmuje, że powództwo o

ustalenie, iż konkretne zdarzenie było wypadkiem przy pracy w rozumieniu

przepisów o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób

zawodowych, jest dopuszczalne na podstawie art. 189 k.p.c. (por. uchwała z 29

marca 2006 r., II PZP 14/05, OSNP 2006 nr 15-16, poz. 228; Przegląd Sądowy

2008 nr 2, s. 91 z glosą Ł. Kozłowskiego; wyroki z 16 marca 1999 r., II UKN 510/98,

OSNAPiUS 2000 nr 9, poz. 366 oraz z 5 czerwca 2007 r., I UK 8/07, OSNP 2008 nr

15-16, poz. 228; poprzednio uchwała z 11 maja 1994 r., I PZP 1/94, OSNAPiUS

1994 r. nr 6, poz. 97 oraz postanowienie z 15 lutego 1995 r., II PZP 1/95,

OSNAPiUS 1995 nr 15, poz. 188). W uzasadnieniu uchwały z 29 marca 2006 r., II

PZP 14/05, Sąd Najwyższy wywiódł istnienie interesu prawnego (art. 189 k.p.c.)

przede wszystkim z bezpośredniego oddziaływania wyroku w sprawie o ustalenie

wypadku na interesy majątkowe powoda (możliwość dochodzenia świadczeń z

ubezpieczenia społecznego, przewidzianych w ustawie z 30 października 2002 r. o

ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych,

oraz

roszczeń

odszkodowawczych

przewidzianych

w

prawie

cywilnym).

Podstawowym (głównym) i bezpośrednim przedmiotem ochrony, którego dotyczy

powództwo o ustalenie wypadku przy pracy, jest interes ekonomiczny powoda, a

więc jest to sprawa o prawo majątkowe.

Spór pomiędzy stronami w rozpoznawanej sprawie dotyczył zatem

niewątpliwie roszczenia o charakterze majątkowym. Dlatego obowiązkiem powoda

było oznaczenie wartości przedmiotu sporu, a obowiązkiem Sądu pierwszej

instancji skuteczne wyegzekwowanie od powoda tego obowiązku, czego jednak

Sąd Rejonowy nie uczynił. Doprowadziło to do sytuacji, w której powód został

zaskoczony ustaloną przez Sąd Okręgowy – jedynie na podstawie twierdzeń strony

pozwanej - wartością przedmiotu zaskarżenia. Słusznie w związku z tym podnosi

w zażaleniu pełnomocnik powoda

-

i jest to jedyna przyczyna uwzględnienia

zażalenia - że Sąd Okręgowy odrzucając skargę kasacyjną powoda z powodu jej

niedopuszczalności (wyprowadzonej z treści art. 398 2 § 1 k.p.c.) oparł się na

wartości przedmiotu zaskarżenia oznaczonej przez stronę pozwaną, po wezwaniu

jej pełnomocnika do usunięcia braków formalnych apelacji, a nie na twierdzeniach

powoda co do jego oceny wartości jego interesów majątkowych stanowiących

przedmiot roszczeń zgłoszonych przez niego w procesie. Wartości przedmiotu

sporu nie mogą wyznaczać arbitralne twierdzenia strony pozwanej, niepoparte

jakąkolwiek argumentacją faktyczną lub prawną dotycząca podstaw wyliczenia tej

wartości.

Brak oznaczenia w skardze kasacyjnej wniesionej w imieniu powoda

wartości przedmiotu zaskarżenia powinien był skłonić przewodniczącego w Sądzie

Okręgowym do wezwania pełnomocnika powoda o uzupełnienie tego - usuwalnego

(art. 3984 § 3 k.p.c.) - braku formalnego skargi przez oznaczenie tej wartości (art.

3986 § 1 k.p.c.). Słuszny jest w związku z tym zarzut naruszenia zaskarżonym

postanowieniem art. 3982 § 1 k.p.c., ponieważ do tej pory nie została w prawidłowy

sposób ustalona wartość przedmiotu zaskarżenia kasacyjnego, pozwalająca na

ocenę dopuszczalności skargi kasacyjnej ze względu na tę wartość.

W sprawie o ustalenie wypadku przy pracy z reguły jest możliwe (choćby w

przybliżeniu, co jest wystarczające) ustalenie wartości przedmiotu sporu w

odniesieniu do ewentualnego roszczenia o jednorazowe odszkodowanie, nawet bez

orzeczenia lekarza orzecznika ZUS. Zgodnie z art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 30

października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i

chorób

zawodowych

(Dz.U.

Nr

199,

poz.

1673

ze

zm.),

jednorazowe

odszkodowanie przysługuje bowiem w wysokości 20% przeciętnego wynagrodzenia

za każdy procent stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu. Stopień stałego

lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu według oceny procentowej w odniesieniu

do poszczególnych uszkodzeń czynności organu, narządu lub układu oraz

towarzyszących powikłań jest natomiast określony w załączniku do rozporządzenia

Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 18 grudnia 2002 r. w sprawie

szczegółowych zasad orzekania o stałym lub długotrwałym uszczerbku na zdrowiu,

trybu postępowania przy ustalaniu tego uszczerbku oraz postępowania o wypłatę

jednorazowego odszkodowania (Dz.U. Nr 234, poz. 1974). Strona reprezentowana

przez profesjonalnego pełnomocnika jest w stanie oznaczyć wartość przedmiotu

sporu lub zaskarżenia w sprawie o ustalenie wypadku przy pracy (art. 19 § 2

k.p.c.).

Powyższe okoliczności stanowiły wystarczającą podstawę do uchylenia

przez Sąd Najwyższy zaskarżonego postanowienia na podstawie art. 394 1 § 3

k.p.c. w związku z art. 39815 § 1 k.p.c. Uchylenie postanowienia o odrzuceniu skargi

kasacyjnej nie oznacza, że skardze może być w tej chwili nadany bieg, a jedynie,

że jej braki powinny zostać uzupełnione w odpowiednim trybie.

Należy odnieść się także do przyczyny odrzucenia skargi kasacyjnej

wspomnianej „na marginesie” przez Sąd Okręgowy. Co prawda Sąd Najwyższy,

rozpoznając zażalenie (art. 3941 k.p.c.), jest związany przedstawionymi w nim

zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa procesowego (art. 378 § 1 w związku z

art. 39821 oraz w związku z art. 3941 § 3 k.p.c.; por. uchwałę składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., zasadę prawną, III CZP

49/07, OSNC 2008 nr 6, poz. 55; por. też postanowienie z dnia 11 stycznia 2007 r.,

II CZ 114/06, LEX nr 258549), a w zażaleniu nie podniesiono zarzutu naruszenia

art. 3984 § 1 i 2 k.p.c., tym niemniej Sąd Najwyższy uznał za celowe odniesienie się

(„na marginesie”) do wywodów Sądu Okręgowego dotyczących nieusuwalnych

braków konstrukcyjnych skargi kasacyjnej.

Należy przypomnieć, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 1 lipca 2008 r.,

SK 40/07, OTK-A 2008 nr 6, poz. 101, orzekł, że art. 398 6 § 2 i 3 k.p.c. w związku z

art. 3984 § 1 pkt 3 k.p.c., w zakresie, w jakim przewiduje odrzucenie - bez

wezwania do usunięcia braków - skargi kasacyjnej niespełniającej wymagań

określonych w art. 3984 § 1 pkt 3 k.p.c., jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z

art. 31 ust. 3 i art. 2 Konstytucji RP. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego został

ogłoszony 8 lipca 2008 r. (Dz.U. z 2008 r. Nr 120, poz. 779). Od tej chwili był

wiążący dla wszystkich sądów. Zaskarżone postanowienie Sądu Okręgowego o

odrzuceniu skargi kasacyjnej zostało wydane 24 marca 2009 r. Sąd Okręgowy był

związany treścią wyroku Trybunału Konstytucyjnego, z którego wynikało, że

Trybunał nadał wymaganiu dotyczącemu przedstawienia wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania i jego uzasadnienia charakter jedynie usuwalnego braku

formalnego. Jeżeli zatem po ogłoszeniu wyroku w sprawie SK 40/07 Sąd Okręgowy

dostrzegł brak formalny skargi kasacyjnej polegający na nieprzedstawieniu wniosku

o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania oraz uzasadnienia tego wniosku, to

powinien był wezwać profesjonalnego pełnomocnika powoda do usunięcia tego

braku, czego również nie uczynił.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy uwzględnił zażalenie na

podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. w związku z art. 3941 § 3 k.p.c.