II PZ 3/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II PZ 3/10

POSTANOWIENIE

Dnia 25 lutego 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Romualda Spyt

w sprawie z powództwa Aleksandera P.

przeciwko Politechnice w W.

z udziałem Ogólnopolskiego Akademickiego Związku Zawodowego w W.

o przywrócenie do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 25 lutego 2010 r.,

zażalenia Ogólnopolskiego Akademickiego Związku Zawodowego w W. na

postanowienie Sądu Okręgowego

z dnia 17 sierpnia 2009 r.,

oddala zażalenie.

Uzasadnienie

Ogólnopolski Akademicki Związek Zawodowy - Organizacja Zakładowa przy

Politechnice W. wystąpiła z pozwem na rzecz Aleksandra P., który później wstąpił

do sprawy jako powód. Sąd Rejonowy wyrokiem z 28 kwietnia 2006 r. nie

uwzględnił żądania przywrócenia do pracy i zasądził odszkodowanie od pozwanej

Politechniki. Sąd Okręgowy wyrokiem z 26 kwietnia 2007 r. zmienił wyrok pierwszej

instancji i przywrócił powoda do pracy. Sąd Najwyższy wyrokiem z 9 maja 2008 r.

(II PK 316/07) uchylił wyrok Sądu Okręgowego i sprawę przekazał do ponownego

rozpoznania. Sąd Okręgowy wyrokiem z 15 stycznia 2009 r.: odrzucił apelację

Ogólnopolskiego Akademickiego Związku Zawodowego w W. - Organizacji

Zakładowej przy Politechnice W. od wyroku Sądu Rejonowego z 28 kwietnia 2006

r. (pkt I); odrzucił pozew Ogólnopolskiego Akademickiego Związku Zawodowego w

W. Organizacji Zakładowej przy Politechnice W. (pkt II); zmienił zaskarżony wyrok

Sądu Rejonowego z 28 kwietnia 2006 r. i oddalił powództwo (pkt III); orzekł zwrot

przez Aleksandra P. na rzecz Politechniki W.

kwoty 48.889,42 zł (pkt IV); nie

obciążył powoda kosztami procesu (pkt V).

Odpis wyroku z 15 stycznia 2009 r. z uzasadnieniem doręczono 13 marca

2009 r. uczestnikowi postępowania Ogólnopolskiemu Akademickiemu Związkowi

Zawodowemu w W., który 8 kwietnia 2009 r. wniósł apelację od orzeczenia z pkt IV

wyroku, a 29 kwietnia 2009 r. skargę kasacyjną zaskarżając orzeczenia wyroku z

punktów II, III i IV.

Sąd Najwyższy postanowieniem z 2 lipca 2009 r. (II PZ 5/09) oddalił

zażalenie uczestnika na postanowienie o odrzuceniu apelacji (pkt I wyroku).

Sąd Okręgowy postanowieniem z 17 sierpnia 2009 r. odrzucił apelację od

orzeczenia z punktu IV wyroku jako spóźnioną, gdyż termin do wniesienia apelacji

upłynął 27 marca 2009 r. (art. 370 k.p.c. w związku z art. 369 § 1 k.p.c.).

Niezależnie uznał, że apelacja nie jest dopuszczalna od wyroku sądu drugiej

instancji. Od orzeczenia o zwrocie świadczenia bądź o oddaleniu wniosku

restytucyjnego służy apelacja albo skarga kasacyjna, w zależności który sąd

orzekał w tym przedmiocie. W niniejszej sprawie przysługiwała skarga kasacyjna a

nie apelacja. Uczestnik postępowania wniósł skargę kasacyjną i zaskarżył nią

również orzeczenie z punktu IV wyroku z 15 stycznia 2009 r.

Zażalenia o tej samej treści na postanowienie z 17 sierpnia 2009 r. wnieśli

powód i uczestnik postępowania. Zarzucono, iż odrzucenie apelacji narusza art. 78

Konstytucji RP; względnie jej art. 31 ust. 3 oraz art. 32 ust. 1, gdyż błędnie

przyjmuje,

że

orzeczenie

Sądu

Okręgowego

o

zwrocie

spełnionego

lub

wyegzekwowanego świadczenia jest orzeczeniem wydanym w drugiej instancji,

skoro jest orzeczeniem wydanym po raz pierwszy. Orzeczenie o zwrocie

świadczenia w trybie art. 338 § 1 k.p.c. powinno być zaskarżalne dla stron

niezależnie od tego czy w sprawie jest dopuszczalna skarga kasacyjna. Dlatego

winna być dopuszczalna apelacja, dla realizacji konstytucyjnego prawa do

zaskarżania orzeczenia wydanego w pierwszej instancji. Skarga kasacyjna nie

obejmuje takiego orzeczenia, różni się też od apelacji. Zażalenie zawiera wniosek o

wystąpienie do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym co do zgodności z

Konstytucją art. 3981 § 1 k.p.c. - wobec „multiplikowanej niekonstytucyjności” (art.

78, 31 ust. 3, 32 ust. 1 Konstytucji) takiego stanu rzeczy, w którym wydane po raz

pierwszy przez sąd na podstawie art. 338 § 1 k.p.c. orzeczenie o zwrocie

spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia nie było zaskarżalne środkiem

odwoławczym takim jak apelacja. Żalący wnieśli o uchylenie zaskarżonego

postanowienia.

Sąd Okręgowy postanowieniem z 22 września 2009 r. odrzucił zażalenie

powoda jako niedopuszczalne, gdyż wniósł je do Sądu Apelacyjnego w sytuacji,

gdy właściwym do jego rozpoznania jest Sąd Najwyższy i osobiście bez

wymaganego zastępstwa przez profesjonalnego pełnomocnika (art. 87 1 § 1 k.p.c.,

art. 370 k.p.c. w związku z art. 397 § 2 k.p.c.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie uczestnika nie jest zasadne.

Skarżący domaga się środka odwoławczego, którego nie ma w procedurze,

czyli apelacji od wyroku sądu drugiej instancji orzekającego o zwrocie świadczenia

na podstawie art. 338 § 1 k.p.c. Uważa takie rozwiązanie za nieprawidłowe, gdyż

apelacja w tej sytuacji winna być dopuszczalna niezależne od tego czy sprawa

podlega zaskarżeniu skargą kasacyjną. W istocie żąda kontroli orzeczenia

restytucyjnego w drugiej instancji, mimo że wydał je sąd drugiej instancji. Żąda

zatem środka odwoławczego, który nie jest przewidziany w ustawie i który w tej

sprawie jest sprzeczny z jednoczesnym wniesieniem skargi kasacyjnej. Prócz

apelacji skarżący wniósł też skargę kasacyjną i objął nią również orzeczenie

restytucyjne. Skarga kasacyjna zastała przyjęta do rozpoznania. Powstała więc

sytuacja w której wniesiono dwa środki zaskarżenia kierowane do tego samego

orzeczenia. Procedura cywilna nie przewiduje takiej sytuacji, wręcz przeciwnie

ściśle określa środki odwoławcze oraz ich przedmiot. Należy więc stwierdzić, że

skoro nie są dopuszczalne dwa różne środki zaskarżenia od tego samego

orzeczenia, to jeden jest niedopuszczalny i musi być odrzucony. Brak jest podstaw

do kwestionowania, iżby skarga kasacyjna nie była właściwym środkiem

zaskarżenia orzeczenia drugiej instancji o restytucji, wszak została przyjęta do

rozpoznania. Tym samym wykluczona jest dopuszczalność apelacji od tego

samego orzeczenia.

Wskazaną

niedopuszczalność

dwóch

środków

zaskarżenia

ujawnia

pośrednio sam skarżący skoro oparcia dla dopuszczalności apelacji poszukuje w

przepisach Konstytucji. Jednakże nie twierdzi, że którykolwiek przepis procedury

cywilnej jest niezgodny z ustawą zasadniczą, a jedynie iż odrzucenie apelacji

naruszało jej art. 78, względnie art. 31 ust. 3. Skarżący zakłada, że poszukiwany

model środka odwoławczego, czyli apelacji od orzeczenia drugiej instancji o

restytucji, niezależnej od skargi kasacyjnej, wynika z wskazanych przepisów

Konstytucji. Nie jest to uprawnione, gdyż przepis art. 78 Konstytucji ze względu na

przedmiot i treść regulacji, jest przepisem szczególnym do jej art. 31 ust. 3. Nie

chodzi w nim wcale o ograniczanie wolności człowiek (art. 31 ust. 3), lecz tylko o

prawo zaskarżania orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji. Przepis ten

miałaby zastosowanie, gdyby objęte apelacją orzeczenie wydano w pierwszej

instancji. Wydanie orzeczenia po raz pierwszy przez sąd drugiej instancji nie

oznacza, że orzeczenie wydano w pierwszej instancji. Ważne jest zwrócenie uwagi

na zdanie drugie art. 78 Konstytucji, zgodnie z którym wyjątki od zasady

zaskarżania

orzeczeń

wydanych

w

pierwszej

instancji

określa

ustawa.

Jednocześnie trzeba dostrzec podstawowy w tej sprawie art. 176 Konstytucji - który

skarżący pominął - stanowiący, że postępowanie sądowe jest co najmniej

dwuinstancyjne (ust. 1), a ustrój i właściwość sądów oraz postępowanie przed

sądami określają ustawy (ust. 2). Te dwa szczególne przepisy ustawy zasadniczej

(art. 176 ust. 2 i art. 78 zdanie drugie) uprawniają tezę, że to ustawa zwykła ma

realizować konstytucyjną zasadę co najmniej dwuinstancyjnego postępowania. W

pierwszej kolejności to na jej podstawie należy weryfikować założenie o apelacji

jako środku zaskarżenia orzeczenia restytucyjnego wydanego przez sąd drugiej

instancji.

Dowolne jest twierdzenie, że skarżone orzeczenie restytucyjne jest

orzeczeniem wydanym w pierwszej instancji, gdyż nie może to wynikać tylko z

faktu, że jest orzeczeniem wydanym po raz pierwszy przez sąd drugiej instancji.

Apelacja przysługuje tylko od wyroku sądu pierwszej instancji (art. 367 § 1 k.p.c.).

Apelację od wyroku sądu rejonowego rozpoznaje sąd okręgowy, a od wyroku sądu

okręgowego jako pierwszej instancji - sąd apelacyjny (art. 367 § 2 k.p.c.). Skoro w

tym systemie nie ma apelacji od wyroku sądu drugiej instancji, to nie jest również

dopuszczalna apelacja od orzeczenia restytucyjnego zawartego w tym wyroku. W

tej sprawie Sąd Okręgowy rozpoznał apelację od wyroku pierwszej instancji i

orzekał jako sąd drugiej instancji.

Na pytanie czy orzeczenie restytucyjne podjęte przez sąd drugiej instancji

może być kontrolowane apelacją w odrębnym dwuinstancyjnym postępowaniu

odpowiedź jest negatywna. W obecnym stanie prawnym, nie przysługuje apelacja

od orzeczenia drugiej instancji o zwrocie świadczenie na podstawie art. 338 § 1

k.p.c.

Zasadnie przyjmuje się w literaturze, że rozstrzygnięcie o zwrocie

świadczenia lub przywróceniu stanu poprzedniego ma charakter wyroku, albowiem

jest orzeczeniem co do istoty sprawy oraz to, że środkiem zaskarżenia orzeczenia

restytucyjnego jest apelacja (K. Zawiślak - Orzekanie o zwrocie spełnionego lub

wyegzekwowanego świadczenia na tle zmian w systemie zaskarżenia orzeczeń

sądowych wprowadzonych nowelą z 1 marca 1996 r., Palestra 1999 nr 5-6; M.

Ludwik, M. Quoos - Wniosek restytucyjny przed sądem drugiej instancji oraz

Sądem Najwyższym, PS 2003 nr 11-12). Również wcześniej przyjmowano, że

orzeczenie

sądu

pierwszej

instancji

rozstrzygające

o

żądaniu

wniosku

restytucyjnego podlega zaskarżeniu rewizją, a gdy rozstrzygnięcie wniosku

restytucyjnego należy do sądu rewizyjnego, to orzeczenie tego sądu nie podlega

zaskarżeniu zwykłym środkiem odwoławczym.

Wniosek restytucyjny nie powoduje wszczęcia nowego postępowania

(sprawy). Osadzony jest wszak mocno w postępowaniu głównym, gdyż tylko w

zakresie tego wniosku odwracają się role procesowe, natomiast proces (sprawa)

główny jest kontynuowany. Dopiero rozstrzygnięcie tego procesu stanowi podstawę

do orzeczenia o restytucji. Innymi słowy restytucję warunkuje orzeczenie

zasadnicze, czyli że powód nie ma prawa do świadczenia przyznanego mu

wcześniejszym orzeczeniem sądowym, które okazało się nieprawidłowe i dlatego

winien je zwrócić. Co do tego ostatniego obowiązku nie jest więc konieczny

odrębny proces. Ustawodawca przyjmuje, że orzeczenie o zwrocie spełnionego

świadczenia nie zawsze wymaga odrębnego postępowania (procesu). Instytucja ta

ma zastosowanie również w orzekaniu po rozpoznaniu skargi o wznowienie

postępowania (art. 415 k.p.c.), a także przy uwzględnieniu skargi kasacyjnej (art.

39815 § 1 k.p.c. i art. 39816 k.p.c.). Potwierdza to, że orzeczenie o restytucji nie

zawsze podlega zaskarżeniu i nie chodzi tu tylko o sytuacje, gdy o orzeka o niej

najwyższa instancja.

Obecnie orzeczenia drugiej instancji są prawomocne z chwilą ich wydania.

Prowadzi to do wniosku, że sąd drugiej nie powinien zaniechać orzeczenia o

restytucji, tylko dlatego, że w sprawie dopuszczalna jest skarga kasacyjna i Sąd

Najwyższy może samodzielnie orzec o restytucji. Skarga kasacyjna nie jest jednak

zwykłym środkiem odwoławczym. Odejście od kasacji i wprowadzenie skargi

kasacyjnej od prawomocnego wyroku nie łączyło się ze zmianą instytucji restytucji.

Nie wprowadzono odrębnego środka oddawczego tylko od orzeczenia drugiej

instancji o restytucji, nawet gdy w sprawie nie przysługuje skarga kasacyjna.

Oznacza to, że ustawodawca aprobuje model istniejący uprzednio, który nie

dopuszcza odrębnego (samodzielnego) środka odwoławczego od orzeczenia sądu

drugiej

instancji

orzekającego

zwrot

spełnionego

lub

wyegzekwowanego

świadczenia. Nie jest to sytuacja wyjątkowa, gdyż zwykle w dwuinstancyjnym

postępowaniu są orzeczenia, które nakładają na stronę określony obowiązek i

wydawane są po raz pierwszy przez sąd drugiej instancji (np. gdy uwzględnia

apelację i zasądza żądanie oddalone w pierwszej instancji). Jest to argument (a

maiori ad minus) przemawiający przeciwko wnioskowaniu, że wadliwy jest system

środków odwoławczych (kontrolnych), który nie zapewnia odwołania (apelacji) od

orzeczenia o zwrocie świadczenia wydanego po raz pierwszy przez sąd drugiej

instancji. Nie każde orzeczenie drugiej instancji podlega zaskarżeniu skarga

kasacyjną, pomijając i to, że jej funkcja zasadniczo nie polega już na

rozpoznawaniu indywidualnych spraw (art. 3989 § 1 k.p.c.). Nie ma więc podstaw

aby przyjąć, że obowiązujący system odwoławczej kontroli powinien przewidywać

wyjątkowy środek odwoławczy dla weryfikacji orzeczenia restytucyjnego z art. 338

§ 1 k.p.c.. Poza tym i co równie ważne, to proponowana kontrola (apelacją)

miałaby się odnosić tylko do zastosowania przepisu procesowego art. 338 § 1 k.p.c.

(art. 415 k.p.c.). Nie obejmowałaby zatem prawa materialnego i z tej przyczyny

stałaby w kolizji z podstawą prawną rozstrzygnięcia głównego, od którego

orzeczenie restytucyjne jest pochodne. Wprawdzie orzeczenie o restytucji może

opierać się na dalszych samodzielnych ustaleniach co do świadczenia spełnionego

lub przywróconego, to jednak apelacja tylko od orzeczenia restytucyjnego miałby tę

zasadniczą słabość, że nie obejmowałby orzeczenia głównego. Tymczasem cała

istota orzeczenia restytucyjnego na podstawie art. 338 § 1 k.p.c. jest ściśle

związana i warunkowana orzeczeniem co do żądania głównego (powództwa).

Oczywiście nie byłoby tu uprawnione zażalenie, gdyż dotyczy orzeczenia

procesowego a orzeczenie restytucyjne do tego się nie ogranicza. Wówczas

można by jedynie dodać, że zażalenie na orzeczenie drugiej instancji dopuszczalne

jest jedynie wyjątkowo i rozpoznaje je Sąd Najwyższy (art. 394 1 k.p.c.). Ostatnia

zmiana polegająca na dodaniu przepisu art. 394 1 § 1 pkt 2 k.p.c. pokazuje

(przykładowo), że każdorazowe rozszerzenie przedmiotu zaskarżeniu wymaga woli

ustawodawcy.

Zawarty w zażaleniu wniosek o wystąpienie do Trybunału Konstytucyjnego z

pytaniem prawnym nie podlega uwzględnieniu. Przede wszystkim ze względu na

racje wynikające z wykładni wyżej przedstawionej. Treść i uzasadnienie wniosku

wskazuje, że nie został oparty na szerszej analizie prawa. Pomija inne przepisy, w

tym choćby jak wyżej wskazano art. 176 Konstytucji. Opiera się na założeniu, że

nieprawidłowa jest procedura, która nie przewiduje możliwości zaskarżenia

orzeczenia wydanego po raz pierwszy przez sąd drugiej instancji. Wcześniej jednak

zwrócono już uwagę, że ustawa procesowa cywilna w zakresie zaskarżalności

orzeczeń

nie

stanowi

systemu

zamkniętego

(zob.

postanowienie

Sądu

Najwyższego z 8 lipca 2008 r., II PZ 12/08, OSNP 2009 nr 21-22, poz. 228; także

powołane tam orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego). Jednak w tej sprawie nie

ma naruszonego prawa do sądu i wymogu dwuinstancyjnego postępowania, gdyż

orzeczenie restytucyjne nie jest sprawą główną lecz zależną od rozstrzygnięcia

kończącego sprawę. Skoro takie rozstrzygnięcia nie podlegają dalszemu

zaskarżeniu, to zważając na wskazaną zależność nie jest konieczne aby samo

tylko

orzeczenie

restytucyjne

podlegało

dalszemu

zaskarżeniu.

Trybunał

Konstytucyjny ocenił również, że określony w ustawie system dwuinstancyjnego

postępowania sądowego ma swe granice. Stwierdził wszak, że konstytucyjny nakaz

zapewnienia efektywnego prawa do zaskarżania orzeczeń sądowych nie oznacza,

że orzeczenia sądu drugiej instancji, które odrzucają środek zaskarżenia z przyczyn

formalnych lub też prowadzą de facto do zamknięcia drogi merytorycznego

rozpoznania środka zaskarżenia, muszą podlegać dalszej kontroli instancyjnej.

Przyjęcie odmiennych założeń w tym zakresie wykraczałoby poza wymogi

wynikające z konstytucyjnego modelu dwuinstancyjnego postępowania sądowego

(por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 31 marca 2009 r., SK 19/08, OTK-A 2009

nr 3, poz. 29).

W tej sprawie zaskarżenie orzeczenia restytucyjnego zawarto także w

skardze kasacyjnej, która została przyjęta do rozpoznania i realizuje prawo

skarżącego do sądu a zarazem kontrolę orzeczenia drugiej instancji o zwrocie

świadczenia.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 398 14 w

związku z art. 3941 § 3 k.p.c.