II PZ 21/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II PZ 21/10

POSTANOWIENIE

Dnia 11 sierpnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło (sprawozdawca)

SSN Jerzy Kwaśniewski

w sprawie z powództwa T. G.

przeciwko Samodzielnemu Publicznemu Zakładowi Opieki Zdrowotnej Wojewódzki

Szpital B.

o wynagrodzenie i odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 11 sierpnia 2010 r.,

zażalenia powódki na postanowienie zawarte w punkcie 2 wyroku Sądu

Okręgowego z dnia 18 stycznia 2010 r.,

1. oddala zażalenie;

2. nie

obciąża

powódki

kosztami

postępowania

zażaleniowego na rzecz pozwanego.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 26 stycznia 2009 r. zasądził od

pozwanego

Samodzielnego

Publicznego

Zakładu

Opieki

Zdrowotnej

Wojewódzkiego Szpitala B. na rzecz powódki T. G. wynagrodzenie w wysokości po

203 złote miesięcznie za okres od 1 stycznia 2001r. do 31 grudnia 2001r. i po 313

złotych miesięcznie za okres od 1 stycznia 2002 r. do 31 marca 2005 r. oraz oddalił

powództwo w części dotyczącej odszkodowania za niezawarcie ugody w wysokości

12.665,51 złotych i zasądził od powódki na rzecz pozwanego kwotę 1.700 złotych

tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 18 stycznia 2010 . oddalił apelację powódki

od powyższego orzeczenia i zasądził od niej na rzecz pozwanego kwotę 850

złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w instancji odwoławczej.

Uzasadniając orzeczenie w części dotyczącej rozstrzygnięcia o kosztach

zastępstwa procesowego w postępowaniu pierwszoinstancyjnym, Sąd Okręgowy

uznał za prawidłowe zastosowanie w tym zakresie normy art. 100 k.p.c. Nie

podzielił natomiast zarzutu apelującej odnośnie do naruszenia przez Sąd Rejonowy

przepisu

art.

k.p.c.

Za

takim

stanowiskiem

przemawia

wysokość

dochodzonego pozwem roszczenia o wynagrodzenia (20.603 złote), ograniczonego

na rozprawie do należności za okres do dnia 31 marca 2005 r., następnie

rozszerzenie powództwa o odszkodowanie w kwocie 12.665,51 złotych oraz relacja

wysokości uwzględnionych roszczeń i oddalonego powództwa. Sąd drugiej instancji

miał również na uwadze to, że mimo wskazanego przez pełnomocnika powódki

niekorzystnego stosunku

jej wynagrodzenia za pracę do zasądzonych kosztów

zastępstwa procesowego, apelująca posiadała środki finansowe na ustanowienie

pełnomocnika w osobie adwokata, a po wypowiedzeniu mu umowy – kolejnego

fachowego pełnomocnika. Nigdy też nie zwracała się do sądu o ustanowienie dla

niej pełnomocnika z urzędu z racji trudnej sytuacji materialnej.

Oddalając apelację, Sąd Okręgowy orzekł o kosztach procesowych w

instancji odwoławczej w myśl art. 98 k.p.c. oraz §12 ust. 1 pkt1 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej

udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz.

1349 ze zm.).

Zażalenie na zawarte w wyroku Sądu Okręgowego orzeczenie o kosztach

zastępstwa procesowego w postępowaniu odwoławczym złożyła powódka,

zarzucając naruszenie przepisów postępowania w postaci art. 102 k.p.c. i wnosząc

o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez nieobciążanie żalącej się wspomnianymi

kosztami.

W motywach zażalenia

wypadkach

szczególnie

wskazała, że zgodnie z art. 102 k.p.c., w

uzasadnionych,

sąd

może

zasądzić

od

strony

przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej w ogóle kosztami. Przepis

ten urzeczywistnia zasadę słuszności, ale nie konkretyzuje pojęcia „wypadków

szczególnie uzasadnionych”. Ich kwalifikacja należy zatem do sądu. Do kręgu

okoliczności branych pod uwagę przy ocenie przesłanek z art. 102 k.p.c. należą

zarówno fakty związane z samym przebiegiem procesu, jak i będące na zewnątrz

procesu, zwłaszcza

dotyczące stanu majątkowego i sytuacji życiowej strony.

Okoliczności te powinny być analizowane w świetle zasad współżycia społecznego.

W rozpoznawanej sprawie sytuacja majątkowa powódki, w tym wysokość jej

zarobków, uzasadniają zwolnienie od ponoszenia kosztów procesu, zwłaszcza na

rzecz pracodawcy, który był w sporze stroną silniejszą. Obowiązek zapłaty kwoty

850 złotych nie pozostanie bez wpływu na konieczne utrzymanie powódki i jej

rodziny. Tym bardziej, że musi ona uiścić również koszty zastępstwa procesowego

za pierwszą instancję sądową.

Strona pozwana w odpowiedzi na zażalenie wniosła o jego oddalenie i

zasądzenie od powódki kosztów postępowania zażaleniowego, w tym kosztów

zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Analizę prawidłowości zaskarżonego orzeczenia rozpocząć wypada od

przytoczenia treści art. 102 k.p.c., zgodnie z którym w przypadkach szczególnie

uzasadnionych sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów

albo nie obciążać jej w ogóle kosztami. Przepis ten ustanawia zasadę słuszności,

będącą odstępstwem od wyrażonej w art. 98 §1 k.p.c. zasady odpowiedzialności za

wynik procesu. W odróżnieniu od regulacji art. 101 k.p.c. cytowany przepis nie

stwarza możliwości zasądzenia na rzecz strony przegrywającej proces zwrotu

kosztów postępowania, lecz umożliwia jedynie nieobciążenie jej kosztami

przeciwnika procesowego. Komentowany przepis jest szczególnym rozwiązaniem,

niepodlegającym wykładni rozszerzającej, wykluczającym stosowanie wszelkich

uogólnień, wymagającym do swego zastosowania wystąpienia wyjątkowych

okoliczności (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 13 października 1976 r., IV

PZ 61/76, LEX nr 7856 i z dnia 16 lutego 1981 r., IV PZ 11/81, LEX nr 8307).

Art.

102 k.p.c. nie

konkretyzuje

pojęcia

„wypadków szczególnie

uzasadnionych”, pozostawiając ich kwalifikację, przy uwzględnieniu całokształtu

okoliczności sprawy, sądowi. Ocena ta następuje niezależnie od ewentualnego

wcześniejszego zwolnienia strony od kosztów sądowych i ustanowienia dla niej

adwokata lub radcy prawnego ( postanowienia Sadu Najwyższego z dnia 26

stycznia 2007 r., V CSK 292/06, LEX nr 232807 i z dnia 11 lutego 2010 r., I CZ

112/09, LEX nr 564753).

Do okoliczności branych pod uwagę przez sąd przy

ocenie przesłanek zastosowania omawianego przepisu można zaliczyć nie tylko te

związane z przedmiotem sporu (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11

września 1973 r., I CZ 122/73, OSNC 1974, nr 5, poz. 98) , a zwłaszcza jego

precedensowym charakterem (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 sierpnia 1973 r.,

I PR 188/73, PUG 1973, nr 12, s. 413)

oraz samym przebiegiem procesu, w

szczególności gdy przegrywający spór prowadzi proces w sposób nielojalny, dążąc

do przewlekłości postępowania i zwiększenia jego kosztów (postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 20 grudnia 1973 r., II CZ 210/73, LEX nr 7366),ale także

dotyczące stanu majątkowego i sytuacji życiowej strony. W doktrynie wyrażany jest

przy tym pogląd, że sama sytuacja ekonomiczna strony przegrywającej, nawet tak

niekorzystna, iż strona bez uszczerbku dla utrzymania własnego i członków rodziny

nie byłaby w stanie ponieść kosztów, nie stanowi podstawy zwolnienia z mocy art.

102 k.p.c. od obowiązku zwrotu kosztów przeciwnikowi, chyba że na rzecz tej

strony przemawiają dalsze szczególne okoliczności, które same mogłyby być

niewystarczające, ale łącznie ze wspomnianą

wyczerpują

znamiona

wypadku

szczególnie

trudną sytuacją finansową

uzasadnionego

w

rozumieniu

powołanego przepisu (J. Bodio, J. Domendecki, A. Jakubecki, O. Marcewicz, P.

Telenga, M.P.Wójcik: Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Oficyna, 2008,

wyd. III). Warto zauważyć, że nie jest obowiązkiem sądu odstępowanie od zasady

zwrotu kosztów z mocy z art. 102 k.p.c., jeśli nie dopatrzy się w sprawie przesłanek

zastosowania tego przepisu. Sposób skorzystania z cytowanej normy prawnej jest

bowiem suwerennym uprawnieniem jurysdykcyjnym sądu orzekającego i od jego

oceny należy przesądzenie, czy wystąpił szczególnie uzasadniony wypadek, który

przemawia za odstąpieniem, a jeśli tak, to w jakim zakresie, od reguły obciążania

kosztami procesu strony przegrywającej spór (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8

listopada 2001 r., II UKN 581/00, LEX nr 567859 i z dnia 19 maja 2006 r., III CK

221/05, LEX nr 439151).

Przenosząc powyższe rozważania na płaszczyznę niniejszego sporu

należy stwierdzić, że wszystkie wskazane okoliczności sprawy, dotyczące

przedmiotu i sposobu prowadzenia postępowania oraz jego wyniku, jak również

sytuacji życiowej i majątkowej powódki,

znalazły się w polu widzenia Sądu

Okręgowego przy rozstrzyganiu o kosztach procesu.

Godzi się podkreślić, że spór o wynagrodzenie wynikające z art. 4a ust. 1

ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu

przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz o zmianie niektórych innych

ustaw (…..) nie ma charakteru precedensowego. Przeciwnie: unormowanie to było

przedmiotem obszernej wykładni Sądu Najwyższego i sądów powszechnych. Sąd

drugiej instancji miał przy tym na uwadze okoliczności, w jakich doszło do

ponownego wytoczenia przez T. G. powództwa o to samo roszczenie po uprzednim

cofnięciu pozwu i nieudanych rokowaniach zmierzających do ugodowego

zakończenia sporu. Słusznie też wyeksponowano w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku dużą dysproporcję pomiędzy wysokością dochodzonych i ostatecznie

uwzględnionych pretensji pozwu, z których główne dotyczą odszkodowania za

niezawarcie przez strony ugody na warunkach, jakich powódka pierwotnie nie

akceptowała. W sprawie nie występują zatem żadne szczególne okoliczności

związane z przebiegiem procesu, które uzasadniałyby odstąpienie od zasady

odpowiedzialności żalącej się za jego wynik.

Powódka nie wykazała również jakichkolwiek nadzwyczajnych względów

natury osobistej i majątkowej, które przemawiałyby za zastosowaniem normy art.

102 k.p.c. Jedyną powoływaną przez nią okolicznością jest relacja pomiędzy

zasądzonymi kosztami procesu a wynagrodzeniem za pracę skarżącej. Wytaczając

po raz drugi powództwo płacowe i prowadząc przez wiele miesięcy spór w dwóch

instancjach, żaląca się powinna liczyć się z ewentualnymi kosztami przegranego

procesu i zgromadzić środki finansowe na ten cel. Koszty postępowania,

odpowiadające miesięcznemu wynagrodzeniu za pracę powódki, trudno zaś uznać

za wygórowane i niemożliwe do uiszczenia bez uszczerbku utrzymania strony.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy z mocy art. 398¹4 w związku

z art. 398²¹ oraz art. 394¹ § 3 k.p.c. orzekł o oddaleniu zażalenia powódki.

Biorąc pod uwagę fakt, iż sprawa na etapie postępowania zażaleniowego

nie należała do skomplikowanych, a rola pełnomocnika pozwanego sprowadzała

się do złożenia krótkiej, niewymagającej znacznego nakładu pracy odpowiedzi na

wniesiony przez powódkę środek odwoławczy, Sąd Najwyższy uznał, że w tej fazie

procesu zachodzi szczególny wypadek przemawiający za nieobciążaniem strony

przegrywającej spór w instancji kosztami postępowania stosownie do art. 102 k.p.c.

Podobny pogląd wyrażony został w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 21 maja

1999 r., I PKN 59/99 (OSNP 2000, nr 15, poz. 580). Stwierdzono w nim, iż za

szczególnie uzasadniony wypadek, w którym strona przegrywająca sprawę w

instancji może być obciążona kosztami tylko częściowo (art. 102 k.p.c.), można

uznać sytuację, gdy wysokość wykazanych kosztów zastępstwa procesowego w

postępowaniu kasacyjnym mieści się w wyznaczonych przepisami granicach, ale

nie odpowiada stopniowi zawiłości sprawy, a zwłaszcza nakładowi pracy

pełnomocnika.