II PZ 2/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II PZ 2/10

POSTANOWIENIE

Dnia 23 marca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jerzy Kwaśniewski

SSN Andrzej Wróbel

w sprawie z powództwa K. G.

przeciwko Ministerstwu Gospodarki w Warszawie

o wynagrodzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 23 marca 2010 r.,

zażalenia powoda na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 grudnia 2009 r.,

oddala zażalenie.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych postanowieniem z

10 grudnia 2009 r., w związku z wnioskiem K. G. w przedmiocie zwolnienia od

kosztów sądowych w zakresie opłaty od skargi kasacyjnej od wyroku Sądu

Apelacyjnego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 26 sierpnia 2009 r.,

zwolnił powoda od kosztów sądowych częściowo (w zakresie opłaty od skargi

kasacyjnej ponad kwotę 1 000 zł), w pozostałym zakresie wniosek oddalając.

W uzasadnieniu postanowienia Sąd Apelacyjny podkreślił, że w skardze

kasacyjnej K. G. wniósł o zwolnienie go od należnej od skargi opłaty sądowej 2 579

zł. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania

powód wskazał, że prowadzi wraz z żoną wspólne gospodarstwo domowe.

Posiadany majątek to mieszkanie (spółdzielcze własnościowe prawa do lokalu o

powierzchni 48 m2) oraz samochód Chevrolet Lacetti wykorzystywany do

prowadzenia działalności gospodarczej (Taxi). Samochód stanowi współwłasność

Santander Consumer Bank (zabezpieczenia spłaty kredytu udzielonego na jego

zakup). Źródłem utrzymania powoda jest dochód z działalności gospodarczej (od 1

000 do 1 200 zł na miesiąc). Roczny dochód z tytułu świadczeń emerytalnorentowych to 14 955,56 zł, dochód ze stosunku pracy to 3 527,83 zł (zeznanie

podatkowe za 2008 r.). Powód wskazał, że ponosi comiesięczne opłaty: za

mieszkanie (ok. 600 zł), rata kredytu za samochód (820 zł), wydatki związane z

leczeniem i rehabilitacją skomplikowanego złamania nogi (10 000-15 000 zł).

Sąd Apelacyjny uznał, że pomimo stosunkowo niewielkich bieżących

dochodów sytuacja powoda pozwala na poniesienie ciężaru częściowej opłaty od

skargi kasacyjnej.

Zaznaczono, że na stronie inicjującej proces spoczywa zasadniczy

obowiązek ponoszenia kosztów tego postępowania i czynienia w tym celu

stosownych przygotowań. Udzielane poprzez objęcie instytucją zwolnienia od

kosztów wsparcie ze środków publicznych jest uprawnieniem wyjątkowym, które

służy zabezpieczeniu prawa do sądu osobom ubogim. Zwolnienie od kosztów

sądowych (w całości albo w części) warunkowane być musi uprzednim

wykorzystaniem przez stronę własnych możliwości zarobkowych i zasobów

majątkowych. Dopiero wyczerpane bądź też brak możliwości skorzystania z takich

aktywów w celu poniesienia opłat sądowych, przy zachowaniu gwarancji

finansowania własnych potrzeb życiowych na poziomie podstawowym, stanowić

może podstawę do objęcia strony instytucją zwolnienia od kosztów. Obciążenie

powoda obowiązkiem uregulowania całości należnej opłaty od skargi kasacyjnej

przekraczałoby jego możliwości finansowe, stanowiąc w konsekwencji rzeczywistą

przeszkodę w dochodzeniu praw na drodze sądowej.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że rozpoczynając postępowanie sądowe, powód

winien liczyć się z ryzykiem procesowym niekorzystnych orzeczeń i czynić

odpowiednie przygotowania w celu poniesienia kosztów, które związane są z

inicjowaniem kolejnych faz postępowania.

Zakres udzielonego powodowi zwolnienia dostatecznie chroni jego prawo

do sądu, bowiem ograniczony wymiar opłaty pozwala na partycypowanie w

kosztach sprawy bez narażenia możliwości zabezpieczenia potrzeb własnych i

rodziny w wymiarze podstawowym. Instytucja zwolnienia od kosztów nie służy

utrzymaniu przez stronę dotychczasowego poziomu życia, lecz uczynienie drogi

sądowej realną.

Postanowienie zażaleniem zaskarżył wnioskodawca w części oddalającej

wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie opłaty od skargi kasacyjnej.

W tym zakresie postanowieniu zarzucono naruszenie przepisów postępowania, tj.

1) art. 100 ust. 2 i art. 102 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. nr 167, poz. 1398, ze zm., dalej; ustawa o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych) poprzez przyjęcie, że powód jest w

stanie ponieść częściowo opłatę od skargi kasacyjnej w kwocie 1 000 zł bez

należytego uwzględnienia w tym zakresie aktualnej sytuacji majątkowej powoda.

Ponadto poprzez bezpodstawne przyjęcie, że powód powinien liczyć się z

obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych i zabezpieczyć w tym celu stosowne

środki finansowe, 2) art. 101 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych poprzez przyznanie jedynie częściowego zwolnienia od kosztów

sądowych w zakresie opłaty od skargi kasacyjnej.

Wniesiono o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez zwolnienie

powoda od kosztów sądowych w zakresie opłaty od skargi kasacyjnej w całości.

W uzasadnieniu podkreślono, że pozew w niniejszej sprawie został

wniesiony w 2001 r., kiedy zgodnie z art. 463 § 1 k.p.c. oraz art. 263 § 1 k.p.

pracownik dochodzący roszczeń ze stosunku pracy nie miał obowiązku ponoszenia

kosztów sądowych bez względu na wartość przedmiotu sporu. Wskazane wyżej

przepisy zostały uchylone 2 marca 2006 r. Wówczas weszła w życie ustawa o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych zmieniająca zasady ponoszenia opłat

sądowych w sprawach z zakresu prawa pracy. Wprowadzono w tym zakresie

częściową odpłatność, zależną od wartości przedmiotu sporu (art. 35 ust. 1 ustawa

o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). 2 marca 2006 r. sprawa niniejsza

znajdowała się na etapie postępowania przed sądem pierwszej instancji. Ustawa o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych z 28 lipca 2005 r. znajdowała do niej

zastosowanie dopiero od instancji wyższej (art. 149 ust. 1 ustawy o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych).

Wydany w niniejszej sprawie wyrok Sądu Okręgowego w zakresie

oddalającym powództwo nie został przez powoda zaskarżony apelacją. Środek

zaskarżenia wniósł pozwany w zakresie, w jakim roszczenie zostało uwzględnione.

Przyjęcie

za

trafne

poglądu

Sądu

Apelacyjnego

z

zaskarżonego

postanowienia oznacza, że K. G. ponosi negatywne konsekwencje tego, że

postępowanie w niniejszej sprawie trwa od 2001 r. Wówczas pracownik

dochodzący roszczeń z zakresu prawa pracy korzystał z nieograniczonego

ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych.

Podkreślono też, że Sąd Apelacyjny nie kwestionuje podanej przez

wnioskodawcę w oświadczeniu wysokości średniego miesięcznego dochodu.

Nietrafne jest jednak twierdzenie, że konieczność jednorazowego poniesienia

opłaty

sądowej

w

wysokości

zł,

która

stanowi

równowartość

jednomiesięcznego dochodu wnioskodawcy, nie powoduje powstania sytuacji, w

której nie ponosi on uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Obciążenie wnioskodawcy obowiązkiem uiszczenia 1000 zł stanowi istotne

ograniczenie dostępu do sądu, a nawet jego uniemożliwienie.

Przepisy regulujące zasady zwalniania od kosztów sądowych w sprawach

cywilnych nie uzależniają udzielenia go od tego, jakiego pisma dotyczy. Bez

znaczenia jest więc, że skarga kasacyjna stanowi nadzwyczajny środek

zaskarżenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie pełnomocnika powoda dotyczyło częściowego oddalenia wniosku

o zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie opłaty od skargi kasacyjnej. Sąd

Apelacyjny zwolnił powoda od kosztów jedynie ponad kwotę jednego tysiąca

złotych.

W zażaleniu podniesiono, że pozew został wniesiony w sprawie w 2001

roku, kiedy pracownik dochodzący roszczeń ze stosunku pracy nie miał obowiązku

ponoszenia kosztów sądowych. W roku 2006 weszły zaś w życie przepisy

zmieniające zasady ponoszenia opłat sądowych.

Zdaniem Sądu Najwyższego zmiana przepisów nie może być w tym

przypadku okolicznością, która samoistnie przesądza o konieczności całkowitego

zwolnienia strony od ponoszenia kosztów sądowych. Bowiem w dacie wniesienia

skargi kasacyjnej obowiązywały już przepisy obciążające pracownika obowiązkiem

ponoszenia opłaty sądowej. Zwolnienie od kosztów z powodu zmiany przepisów

byłoby możliwe jedynie w razie wprowadzenia przepisów przejściowych, które

regulowałyby problem ponoszenia kosztów w sprawach wszczętych przed

dokonanymi zmianami. Natomiast w razie ich braku zwolnienie od kosztów obdywa

się na obowiązujących aktualnie zasadach.

Zasady zwolnienia strony od kosztów sądowych są uregulowane w art. 100,

101 i 102 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych (Dz. U. Nr 167, poz. 1398, ze zm.). Zgodnie z tymi przepisami sąd może

zwolnić stronę od kosztów sądowych w całości lub części, jeżeli strona jest w stanie

ponieść tylko część tych kosztów (art. 100 ust. 2 i art. 101 ust.1). Zwolnienia od

kosztów sądowych może domagać się osoba fizyczna, która złożyła oświadczenie,

że nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i

rodziny (art. 102 ust. 1).

Od momentu wstąpienia Polski do Rady Europy przy interpretacji polskich

przepisów powinno też być uwzględniane orzecznictwo Europejskiego Trybunału

Praw Człowieka. Z tego powodu wniosek o zwolnienie strony od kosztów powinien

być rozpatrzony i uzasadniony szczególnie wnikliwie, a jego odrzucenie dokładnie

uzasadnione, by nie mogło być potraktowane jako faktyczne odmówienie stronie

prawa do sądu (art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka – Dz. U. 1993, Nr 61,

poz. 284).

Sąd Apelacyjny szczegółowo rozważył i uzasadnił swoje rozstrzygnięcie

dotyczące jedynie częściowego zwolnienia od kosztów. Wziął także pod uwagę, że

powód osiąga niewielkie dochody bieżące. Jednak analiza sytuacji majątkowej

powoda doprowadziła Sąd drugiej instancji do poprawnego wniosku, iż może on

ponieść część opłaty od skargi kasacyjnej.

Sąd

Apelacyjny

trafnie

stwierdził,

że

zwolnienie

od

kosztów

jest

uprawnieniem wyjątkowym. Sąd Najwyższy wyraził w tej kwestii pogląd, iż

instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi w istocie pomoc państwa dla

osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez

wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny.

Ubiegający się o taką pomoc winien więc w każdym przypadku poczynić

oszczędności we własnych wydatkach. Do granic zabezpieczenia koniecznych

kosztów utrzymania siebie i rodziny (postanowienie SN z dnia 24 września 1984 r.,

II CZ 104/84, LEX nr 8623). W innym orzeczeniu Sąd Najwyższy stwierdził , że dla

wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w

swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków nie będących

niezbędnymi do utrzymania (postanowienie SN z dnia 24 lipca 1980 r., I CZ 99/80,

LEX nr 8257).

W związku z powyższym należało przyjąć, że zakres zwolnienia od kosztów

nie pozbawił powoda prawa do sądu. Ograniczony wymiar opłaty pozwalał również

na poniesienie części kosztów bez uszczerbku dla podstawowych potrzeb własnych

i rodziny. Nie ulega wątpliwości, że konieczność częściowego poniesienia kosztów

związanych z wniesieniem skargi kasacyjnej spowoduje dla powoda określone

trudności. Należy jednak zgodzić się z poglądem Sądu Apelacyjnego, że instytucja

zwolnienia od kosztów nie służy utrzymaniu dotychczasowego poziomu życia, lecz

uczynienie drogi sądowej realną, poprzez indywidualizację należnej opłaty przy

uwzględnieniu gwarancji potrzeb koniecznych wnioskodawcy i jego rodziny. Należy

także zauważyć, że zwolnienie od opłat powoduje uszczuplenie dochodów

państwa. Z tego powodu sąd rozpoznający wniosek powinien mieć na uwadze nie

tylko realizację prawa do sądu, ale też interes państwa.

Z powyższych względów, na podstawie art. 3941 § 3 w związku z art.

39814 k.p.c, orzeczono jak w sentencji.