Supreme Court allows trade union to sue without employee consent under Civil Procedure Code Art. 462.

Sygn. akt II PZ 16/10

POSTANOWIENIE

Dnia 26 maja 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn (sprawozdawca)

SSN Halina Kiryło

w sprawie z powództwa […] Związku Zawodowego w W. działającego na rzecz A.

D. przeciwko Politechnice […]

o wynagrodzenie i odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 26 maja 2010 r.,

zażalenia strony powodowej na postanowienie Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w W.

z dnia 10 grudnia 2009 r.,

1. Na podstawie art. 39817 § 1 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c.

przedstawić do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu

Najwyższego

zagadnienie

prawne

budzące

poważne

wątpliwości:

czy w świetle art. 462 k.p.c. związek zawodowy może

wytoczyć powództwo na rzecz pracownika lub wstąpić do

postępowania w każdym jego stadium w sprawach z zakresu

prawa pracy i ubezpieczeń społecznych bez zgody tego

pracownika ?

2. odroczyć rozpoznanie sprawy.

Uzasadnienie

Powód - Związek Zawodowy wytoczył na rzecz A. D. przed Sądem Okręgowym

w W. powództwo przeciwko pozwanej Politechnice o zapłatę 25.413 zł wraz z

ustawowymi odsetkami od 1 kwietnia 2008 r. do dnia zapłaty oraz o zasądzenie na

jego rzecz 50.000 zł tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych, tj.

godności pracownika.

Na rozprawie 3 września 2008 r. strona powodowa rozszerzyła powództwo o

odszkodowanie za dyskryminację płacową w kwocie 10.000 zł oraz o wyrównanie

wynagrodzenia do poziomu wynagrodzenia adiunkta w kwocie 10.000 zł.

Sąd Okręgowy, postanowieniem z dnia 5 września 2008 r., wyłączył żądanie

strony powodowej o odszkodowanie z tytułu dyskryminacji płacowej oraz o

wyrównanie wynagrodzenia za pracę do odrębnego postępowania i w tym zakresie

przekazał sprawę do rozpoznania i rozstrzygnięcia Sądowi Rejonowemu jako

rzeczowo i miejscowo właściwemu.

Strona pozwana w odpowiedzi na pozew wniosła o oddalenie powództwa w

całości oraz zasądzenie kosztów procesu według norm przepisanych.

Na rozprawie 9 kwietnia 2009 r. strona powodowa skonkretyzowała roszczenie i

wskazała, że domaga się dla A. D. odszkodowania z tytułu dyskryminacji w kwocie

10 000 zł i wyrównania wynagrodzenia za okres od 1 lutego 2004 r. do września

2005 r., kiedy był on zatrudniony na stanowisku asystenta, będąc doktorem, a nie

magistrem. Różnica w miesięcznym wynagrodzeniu wynosiła 650 zł, od września

2004 r. nastąpiła zmiana i różnica ta wynosiła 950 zł., a od stycznia 2005 r. - 970 zł

miesięcznie. Strona pozwana podtrzymała swoje stanowisko wyrażone w

odpowiedzi na pozew, podnosząc zarzut przedawnienia roszczenia.

Sąd Rejonowy uznał, że w świetle stanu faktycznego sprawy słuszne okazały

się zarzuty strony pozwanej co do zasadności powództwa. W odniesieniu do

żądania strony powodowej zasądzenia na rzecz A. D. wyrównania wynagrodzenia

za okres od 1 lutego 2004 do lipca 2005 r., Sąd uznał za trafny zarzut

przedawnienia podniesiony przez stronę pozwaną. W pozostałym zakresie (za

okres od 1 sierpnia do września 2005 r.) roszczenie to również podlegało

oddaleniu.

Za

niezasadne

Sąd

Rejonowy

uznał

również

roszczenie

o

odszkodowanie z tytułu nierównego traktowania w zatrudnieniu, określonego przez

stronę powodową na kwotę 10.000 zł. Z tych względów Sąd Rejonowy wyrokiem z

dnia 3 września 2009 r. oddalił powództwo (pkt I wyroku).

[…] Związek Zawodowy zaskarżył powyższy wyrok w całości i wniósł o jego

uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej

instancji, ewentualnie o jego zmianę przez uwzględnienie powództwa i zasądzenie

na rzecz pracownika kwoty 20.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami od kiedy stały

się wymagalne.

Strona pozwana w odpowiedzi na apelację wnosiła o jej oddalenie i zasądzenie

od powoda na rzecz strony pozwanej kosztów zastępstwa procesowego za drugą

instancję według norm przepisanych.

Sąd Okręgowy postanowieniem zaskarżonym rozpoznawaną skargą kasacyjną

odrzucił tę apelację i oddalił wniosek strony pozwanej o zasądzenie od powoda na

rzecz strony pozwanej kosztów zastępstwa procesowego za drugą instancję.

W uzasadnieniu Sąd Okręgowy wskazał, że art. 61 § 4 k.p.c. stanowi, że

organizacje społeczne, do których zadań statutowych należy ochrona równości

oraz

niedyskryminacji

przez

bezpodstawne

bezpośrednie

lub

pośrednie

zróżnicowanie praw i obowiązków obywateli, mogą w sprawach o roszczenia z tego

zakresu wytaczać za zgodą obywateli powództwa na ich rzecz oraz za zgodą

powoda, wstępować do postępowania, w każdym jego stadium. Według Sądu

zgoda ta ma charakter materialnoprawny. Bez zgody osoby uprawnionej

organizacja społeczna nie ma uprawnienia (legitymacji procesowej) do wytoczenia

powództwa na rzecz oznaczonej osoby. Innymi słowy, dopiero po uzyskaniu przez

organizację

zgody

uprawnionego

zachodzi

jego

podstawienie

procesowe

(substytucja procesowa) do wystąpienia we własnym imieniu w charakterze

powoda zamiast osoby, która jest stroną stosunku prawnego rozpoznawanego w

procesie (strona w znaczeniu materialnym). Brak czynnej legitymacji procesowej

implikuje konieczność wydania wyroku co do istoty sprawy, oddalającego

powództwo. Zgoda, o której stanowi art. 61 § 4 k.p.c. powinna być wyrażona w

sposób wyraźny przez złożenie odpowiedniego oświadczenia. Wynika z niego, że

zgoda ma dotyczyć konkretnego powództwa skierowanego do sądu, którego treść

musi być znana w momencie wyrażenia zgody. Do pozwu powinien zostać

dołączony dokument prywatny, z którego osnowy wynika, że osoba, której praw

dotyczy pozew, zaakceptowała jego treść i wyraża zgodę na jego wytoczenie przez

konkretną organizację społeczną.

Do pozwu w niniejszej sprawie nie został

dołączony dokument prywatny podpisany przez A. D., z którego wynikałoby, że

znana mu jest treść pozwu i że wyraża zgodę na wytoczenie powództwa przeciwko

Politechnice przez Związek Zawodowy. Zgoda taka nie została również dołączona

do protokołu rozprawy z 3 września 2008 r., na której związek ten rozszerzył

powództwo, domagając się zasądzenia od strony pozwanej na rzecz A. D. 10.000

zł tytułem odszkodowania za dyskryminację płacową oraz 10.000 zł tytułem

wyrównania wynagrodzenia do poziomu wynagrodzenia adiunkta za okres sporu.

Takim dokumentem w żadnej mierze nie jest kserokopia oświadczenia datowana

na 28 marca 2008 r. bez oznaczenia adresata oświadczenia o treści „Ja niżej

podpisany A. D. oświadczam, że na obecnym etapie sprawy do procesu nie

wstępuję w charakterze powoda. Oświadczam, że jestem członkiem […] Związku

Zawodowego i wyrażam zgodę na ochronę moich praw pracowniczych przez

Związek Zawodowy", wobec niespełnienia wymogów podanych wyżej. Z akt sprawy

wynika, że Sąd Rejonowy pismem z 10 marca 2009 r. (k. 50 akt) zwrócił się do A.

D. z powołaniem się na treść art. 56 § 1 k.p.c. o złożenie informacji, czy wstępuje

do sprawy w charakterze powoda. A. D. w piśmie z 3 kwietnia 2009 r. (k. 98 akt)

skierowanym do Sądu Rejonowego oświadczył, że w aktualnym stanie sprawy nie

wstępuje do procesu w charakterze powoda. Z uwagi na powyższe należy przyjąć,

że […] Związek Zawodowy nie jest uprawniony do wzięcia udziału w niniejszym

postępowaniu a w konsekwencji nie przysługuje mu legitymacja do dokonywania

czynności procesowych, w tym do wniesienia apelacji od wydanego w sprawie

wyroku. Z kolei apelacja wniesiona przez podmiot do tego nielegitymowany, jako

niedopuszczalna, podlega odrzuceniu zgodnie z art. 373 k.p.c.

W

zażaleniu

na

powyższe

postanowienie

pełnomocnik

[…]

Związku

Zawodowego, działającego na rzecz A. D. zaskarżył w całości pkt I tego orzeczenia

i wniósł o jego uchylenie i przekazanie temu Sądowi sprawy do ponownego

rozpoznania.

Skarżący

zarzucił,

że

Sąd

drugiej

instancji

naruszył

tym

postanowieniem: art. 378 § 1 zdanie 1 k.p.c.; art. 8 w związku z art. 462 k.p.c.; art.

373 zdanie 2 i 3 k.p.c., przez przedwczesne odrzucenie apelacji bez uprzedniego

wezwania do usunięcia braków formalnych; art. 61 § 4 k.p.c., przez przyjęcie, że

„zgoda obywateli", o której mowa w tym przepisie ma charakter materialnoprawny,

a ma charakter procesowy; art. 357 § 1 k.p.c., przez niesporządzenie uzasadnienia

do rozstrzygnięcia odrzucenia apelacji w części dotyczącej żądania wynagrodzenia

za pracę i art. 386 § 3 k.p.c.

W uzasadnieniu zażalenia wskazano między innymi, że Sąd drugiej instancji nie

dostrzegł, że legitymacja związku zawodowego jako powoda w sprawach z zakresu

prawa pracy znajduje podstawy w przepisie szczególnym, tj. art. 462 k.p.c. Przepis

ten stanowi wyraźnie, że organizacje społeczne „mogą powodować wszczęcie

postępowania na rzecz pracowników". Ma on stylizację zbliżoną do 61 § 1 k.p.c.,

ponieważ obydwa te przepisy nie mają treści normatywnej zawartej w słowach

„wytaczać za zgodą obywateli", a cechującej § 4 i § 5 art. 61 k.p.c.. Brak tej treści

we wskazanych przepisach ma istotne znaczenie. Gdyby wolą ustawodawcy było w

art. 462 k.p.c. wpisać warunek „zgody obywateli" na wytoczenie powództwa, to by

go wysłowił expressis verbis. W przypadku wytoczenia powództwa przez związek

zawodowy na rzecz członka związku warunek „zgody" wydaje się zbędny, skoro z

dobrowolności stosunku członkostwa w związku zawodowym i treści tego stosunku

oraz z definicji związku zawodowego jako organizacji powołanej do reprezentacji i

obrony praw członka związku (art. 1 ust. 1, art. 4 art. 7 ust. 2 ustawy o związkach

zawodowych) wynika prawo podejmowania przez związek akcji na drodze sądowej

na rzecz członka związku. Przystąpienie pracownika do związku zawodowego

oznacza per se zgodę pracownika na reprezentację i obronę jego praw. Dopiero

wystąpienie pracownika ze związku zawodowego oznaczałoby brak zgody na

obronę praw. Tak więc w przypadku członkostwa w związku zawodowym

należałoby przyjąć, że z samego stosunku członkostwa wynika zgoda pracownika

na obronę jego praw, także w formie akcji procesowej.

Chybiona jest także koncepcja Sądu drugiej instancji, który wymaga, aby

wszczęcie postępowania przez związek zawodowy na rzecz pracownika wymagało

załączenia

już

do

pozwu

prywatnego

dokumentu

w

postaci

pisemnego

oświadczenia pracownika, że treść pozwu zaakceptował i wyraża zgodę na jego

wytoczenie przez związek zawodowy. Stanowiłoby to swoisty wymóg kontrasygnaty

pozwu. Gdyby takie oświadczenie traktować jako warunek formalny i jako załącznik

do pozwu, to brak takiego załącznika mógł być traktowany jako brak usuwalny.

Formalny brak dokumentu w aktach sprawy nie oznacza braku zgody na

wytoczenie powództwa. W niniejszej sprawie zgoda taka istniała, co potwierdza

załączone aktualnie do zażalenia oświadczenie pracownika. W takiej sytuacji

powinnością sądu pierwszej instancji byłoby wezwanie powoda do usunięcia braku

formalnego pozwu, a nie odrzucenie lub oddalenie go a limine, a powinnością sądu

drugiej instancji byłoby wezwanie powoda do usunięcia braku formalnego

niedostrzeżonego przez sąd pierwszej instancji, a dostrzeżonego przez sąd drugiej

instancji i istniejącego także na etapie postępowania apelacyjnego. Odrzucenie

apelacji mogłoby nastąpić dopiero wówczas, gdyby wezwanie do usunięcia braków

okazało się bezskuteczne. Można przyjąć, że taki tryb postępowania dla sądu

drugiej instancji wynika z art. 373 zdanie 2 k.p.c., a niezastosowanie go

doprowadziło do przedwczesnego

zakończenia postępowania apelacyjnego

orzeczeniem o odrzuceniu apelacji.

Skoro Sąd drugiej instancji przyjmuje, że treść powództwa musi być znana w

momencie wyrażania zgody na nie, to kluczowe znaczenie formalne ma w tej

kwestii art. 56 § 1 k.p.c. w związku z art. 62 k.p.c., ponieważ osobę, na rzecz której

związek zawodowy wytoczył powództwo, sąd zawiadamia o tym, doręczając jej

odpis pozwu. Z przepisów tych wynika, że formalne zaznajomienie z treścią odpisu

pozwu nie następuje przed wytoczeniem powództwa, ale już w toku wszczętego

postępowania.

Nie można przy tym mylić, jak to czyni Sąd drugiej instancji, oświadczenia

pracownika co do „wstąpienia do sprawy w charakterze powoda" (art. 56 § 1 zdanie

drugie k.p.c.) z wyrażeniem zgody na wszczęcie postępowania. To dwie odrębne

kwestie. Niewstąpienie do sprawy w charakterze powoda nie oznacza braku zgody

na wszczęcie postępowania. Wnioskowanie takie jest nieuprawnione.

Błędem interpretacyjnym Sądu drugiej instancji w odniesieniu do art. 61 § 4

k.p.c. jest przyjęcie, że „zgoda obywateli", o której mowa w tym przepisie ma

charakter

materialnoprawny.

Jeżeli

przyjąć,

że

zgoda

stanowi

wymóg

dopuszczalności postępowania, to jej brak oznacza niedopuszczalność wydania

wyroku. W takiej sytuacji sąd pierwszej instancji umarza postępowanie i stosuje art.

355 k.p.c.. Niedopuszczalność wydania wyroku dotyczyłaby także sądu drugiej

instancji

na

etapie

postępowania

apelacyjnego

i

wówczas

zastosowanie

znajdowałby art. 386 § 3 k.p.c., albowiem gdy zachodzi podstawa do umorzenia

postępowania, sąd drugiej instancji uchyla wyrok i umarza postępowanie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione w sentencji postanowienia zagadnienie prawne sprowadza się

do kwestii, czy związek zawodowy może bez zgody pracownika wystąpić na jego

rzecz z powództwem w sprawie z zakresu prawa pracy lub wstąpić do

postępowania w każdym jego stadium.

Według art. 462 k.p.c., w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń

społecznych organizacje społeczne, o których mowa w art. 61, a także inspektorzy

pracy w zakresie określonym w art. 631, mogą powodować wszczęcie

postępowania na rzecz pracowników oraz ubezpieczonych. Przepisy art. 61-63

stosuje się odpowiednio.

Po zmianach wprowadzonych ustawą z 2 lipca 2004 r. (Dz. U. Nr 172, poz.

1804), w wyniku których pominięto w art. 61 § 1 i 3 k.p.c. upoważnienie dla

Ministra Sprawiedliwości do określenia wykazu organizacji społecznych mogących

wytaczać powództwa na rzecz obywateli i wstępować do postępowania w sprawach

wymienionych w tych przepisach, za organizacje społeczne w rozumieniu art. 462

k.p.c. należy uznać organizacje, których zadanie nie polega na prowadzeniu

działalności gospodarczej, w tym związki zawodowe (art. 61 w związku z art. 8

k.p.c.). Lista uprawnionych organizacji nie ogranicza się więc do związków

zawodowych (por. np. J. Iwulski, Komentarz do art. 462 kodeksu postępowania

cywilnego (Dz.U.64.43.296), [w:] H. Dolecki (red.), T. Wiśniewski (red.), J. Iwulski,

G. Jędrejek, I. Koper, G. Misiurek, P. Pogonowski, D. Zawistowski, Kodeks

postępowania cywilnego. Komentarz. Tom II, LEX 2010).

Wykładnia literalna art. 462 k.p.c. wskazuje, że nie uzależnia on prawa

wymienionych wyżej organizacji do wszczęcia postępowania na rzecz pracowników

lub ubezpieczonych w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych

od zgody pracownika lub ubezpieczonego. Wymaganie takie nie wynika również z

odpowiedniego stosowania przepisów art. 61 - 63 k.p.c. do występowania

organizacji

społecznych

po

stronie

pracownika

lub

ubezpieczonego

w

postępowaniu cywilnym. Art. 62 k.p.c. nakazuje do organizacji społecznych

wnoszących powództwa na rzecz obywateli, jak również do uczestnictwa takich

organizacji w postępowaniu dla ochrony praw obywateli, stosować odpowiednio

przepisy o prokuratorze. Przepisy te upoważniają prokuratora do samodzielnego

wnoszenia powództwa na rzecz oznaczonej osoby (art. 55-56 k.p.c.), jak również

do samodzielnego wstąpienia do postępowania w każdym jego stadium (art. 60

k.p.c.). W szczególności z odpowiedniego zastosowania art. 56 § 1 zdanie pierwsze

k.p.c. do organizacji społecznej wynika, że osoba, na której rzecz organizacja

społeczna wytoczyła powództwo nie musi wyrażać na to wcześniejszej zgody,

skoro zgodnie z tym przepisem o tym, że powództwo zostało już wytoczone

zawiadamia ją sąd, doręczając jej odpis pozwu. Art. 62 k.p.c. nie daje więc podstaw

do twierdzenia o konieczności uzyskania przez organizację społeczną (związek

zawodowy) zgody pracownika lub ubezpieczonego na spowodowanie wszczęcia

postępowania (wytoczenie powództwa lub wniesienie odwołania od decyzji organu

rentowego).

Z tego względu, co do zasady, udział organizacji społecznych (w tym związków

zawodowych) w postępowaniu cywilnym w sprawach określonych w art. 61 k.p.c.

nie wymaga zgody obywatela. Zasada ta odnosi się w pełni do spraw o roszczenia

alimentacyjne oraz spraw o ochronę konsumentów. Wyjątki od niej wskazują

natomiast przepisy art. 61 § 3 – 5 k.p.c. Zgodnie z nimi udział w postępowaniu

cywilnym organizacji społecznej, do której zadań statutowych należy ochrona dóbr

wymienionych w tych przepisach (ochrona środowiska lub ochrona praw własności

przemysłowej - § 3, ochrona równości oraz niedyskryminacji - § 4 i pomoc ofiarom

przestępstw - § 5), wymagają zgody obywatela. W przypadku określonym w § 3

dotyczy to tylko wstąpienia do postępowania, zaś w przypadkach objętych § 4 i 5

także wniesienia powództwa.

Należy uznać, że przepisy art. 61 § 3, 4 i 5 nie mają odpowiedniego

zastosowania w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych,

ponieważ dotyczą one wyraźnie określonych i oddzielnych kategorii spraw oraz

organizacji, które sprawami tymi zajmują się statutowo.

Odpowiednie zastosowanie mają natomiast przepisy art. 61 § 1 i 2, z których

wynika prawo organizacji, których zadanie statutowe nie polega na prowadzeniu

działalności gospodarczej, do samodzielnego (bez wymagania uzyskania zgody

obywatela) wytaczania powództw na rzecz obywateli (§ 1) oraz wstępowania do

postępowania w każdym jego stadium (§ 2) w sprawach o roszczenia alimentacyjne

oraz o ochronę konsumentów. Odpowiednie stosowanie tych przepisów polega na

tym, że także w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych

organizacje społeczne, o których mowa w art. 8 k.p.c. mogą bez zgody obywateli

(pracowników lub ubezpieczonych) powodować wszczęcie postępowania (wytaczać

powództwa lub wnosić odwołania od decyzji organu rentowego) oraz wstępować do

postępowania w każdym jego stadium. Taką wykładnię scharakteryzowanej wyżej

regulacji przyjmuje również, niezależnie od kolejnych zmian art. 61 k.p.c., doktryna

prawa postępowania cywilnego (A. Zieliński, Ochrona roszczeń pracowników

sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1969, szczeg. s. 131; M. Sychowicz

[w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz pod red. K. Piaseckiego,

C.H.Beck 2006, Wydanie: 4, 253-263; W. Broniewicz, Postępowanie cywilne w

zarysie, Warszawa 2006, s. 75).

Przyjęty powyżej wniosek, że organizacja społeczna może wnieść powództwo

lub wstąpić do postępowania z zakresu prawa pracy lub ubezpieczeń społecznych

bez zgody pracownika lub ubezpieczonego odnosi się także do spraw z zakresu

ochrony równości i niedyskryminacji, jeżeli są one jednocześnie sprawami z

zakresu prawa pracy lub ubezpieczeń społecznych (tak M. Sychowicz, j.w., s. 253254). W przeciwnym wypadku należałoby uznać, że związek zawodowy, który

zawarł w statucie zadanie ochrony równości i niedyskryminacji będzie musiał

uzyskać zgodę na wystąpienie z powództwem na rzecz pracownika, a związek

który tego nie uczynił będzie mógł wystąpić z powództwem bez takiej zgody. Takie

rozróżnienie nie byłoby racjonalne, skoro każdy związek z istoty rzeczy broniąc

praw i interesów pracowników (art. 1 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych),

chroni ich też przed nierównym traktowaniem i dyskryminacją.

Za powyższym stanowiskiem przemawiają także orzeczenia, w których Sąd

Najwyższy, rozstrzygając sprawy związane z udziałem związku zawodowego w

postępowaniu cywilnym, odwołuje się na podstawie art. 462 k.p.c. do odpowiednio

stosowanego art. 61 § 1 lub 2 k.p.c., a więc do przepisów niewymagających zgody

obywatela na wytoczenie powództwa lub wstąpienie organizacji do procesu (np.

wyrok z dnia 24 czerwca 1998 r., I PKN 186/98, OSNP 1999 nr 13, poz. 424).

Także pogląd Sądu Najwyższego, zgodnie z którym, nie jest wymagana zgoda

pracownika na wytoczenie przez inspektora pracy powództwa na rzecz pracownika

(postanowienie SN z dnia 29 grudnia 1998 r., I PKN 494/98, OSNP 2000, nr 4, poz.

149), przemawia za powyższym stanowiskiem, skoro pozycję inspektora w zakresie

wytoczenia powództwa wyznaczają te same przepisy (tj. art. 462 w związku z art.

61-63), co pozycję związku zawodowego, z tą różnicą, że może on działać tylko w

sprawach o ustalenie istnienia stosunku pracy (art. 631 k.p.c.).

Można

jednak

również

wskazać

argumenty

przeciwko

powyższemu

zapatrywaniu.

W szczególności Sąd Najwyższy, w postanowieniu z dnia 23 października 2001

r., III AO 19/01 (Prawo Pracy i Polityka Społeczna 2003, nr 11, s. 439), stwierdził,

że brak zgody ubezpieczonego na wstąpienie organizacji społecznej po jego stronie

do postępowania z zakresu ubezpieczeń społecznych powoduje, że organizacja ta

nie może brać udziału w postępowaniu i nie jest uprawniona do wznowienia

postępowania w sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem. Sprawa ta nie

dotyczyła związku zawodowego, lecz Stowarzyszenia Emerytów i Rencistów

Poszkodowanych przez ZUS. Zważywszy jednak na to, że w świetle art. 462 i

przepisów art. 61-63 k.p.c. pozycja związku zawodowego i innych organizacji jest

taka sama, powyższy pogląd Sądu Najwyższego należy odnieść odpowiednio do

związku zawodowego.

W uzasadnieniu tego stanowiska Sąd Najwyższy podkreślił, że nie podziela

poglądu, jakoby wstąpienie organizacji społecznej do postępowania w sprawach z

zakresu ubezpieczeń społecznych nie wymagało zgody ubezpieczonego (art. 462

k.p.c. w związku z art. 61 § 2 k.p.c.). Sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych

mają z natury rzeczy charakter indywidualny, w konsekwencji z reguły nie

występuje w nich potrzeba ochrony interesów grupowych, która mogłaby

uzasadniać obowiązek sądu dopuszczenia organizacji społecznej do udziału w

każdej indywidualnej sprawie z tego zakresu, zwłaszcza w przypadkach wyraźnego

braku akceptacji ze strony ubezpieczonego dla zamiaru wstąpienia do sprawy

przez organizację społeczną. Trzeba mieć na uwadze, że organizacja społeczna zgłaszając zamiar wstąpienia do postępowania w indywidualnych sprawach z

zakresu ubezpieczeń społecznych - może uzyskać pozycję osoby trzeciej

działającej na rzecz strony postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych (art. 47711 k.p.c.). Taka pozycja procesowa wykazuje pewne

podobieństwa do pozycji interwenienta ubocznego, a przy tym jest zbliżona do

pozycji prokuratora (art. 462 k.p.c. w związku z odesłaniem zawartym w art. 62

k.p.c.). Nie przesądza to jednak o tym, że organizacja społeczna może uzyskać taki

status prawny, który uprawniałby ją do podejmowania czynności procesowych,

które pozostawałyby w sprzeczności z czynnościami lub oświadczeniami strony, do

której zamierza ona przystąpić lub do której przystąpiła (art. 79 k.p.c. - per

analogiam). Dlatego brak zgody ubezpieczonego na wstąpienie organizacji

społecznej po jego stronie do postępowania z zakresu ubezpieczeń społecznych

powoduje, że organizacja zgłaszająca wniosek o wstąpienie do sprawy nie może

brać udziału w postępowaniu, a w konsekwencji nie ma także statusu prawnego

podmiotu uprawnionego do wniesienia skargi o wznowienie postępowania w

sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem.

Przedstawione

przez

Sąd

Najwyższy

argumenty

można

odnieść

do

postępowania w sprawie (jak niniejsza) ze stosunku pracy, bowiem ma ona

charakter indywidualny w stopniu niemniejszym niż sprawa z zakresu ubezpieczeń

społecznych.

W pewnym sensie pośrednie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia

5 lipca 2002 r. (III PZP 13/02, OSNP 2003, nr 7, poz. 167), stosownie do której,

zakładowa organizacja związkowa jest na podstawie art. 462 w związku z art. 61

k.p.c. legitymowana do wszczęcia postępowania tylko na rzecz pracownika

zatrudnionego w zakładzie pracy objętym zakresem jej działania. W uzasadnieniu

uchwały wskazano, że legitymacja procesowa do wszczęcia na rzecz pracownika

postępowania w sprawach z zakresu prawa pracy przysługuje na podstawie art.

462 w związku art. 61 k.p.c. tylko zakładowej organizacji związkowej obejmującej

pracownika statutowym zakresem swego działania, będącego jej członkiem lub

wybranej przez niego do obrony praw pracowniczych. Zapatrywanie to, przez

ograniczenie kręgu organizacji uprawnionych do występowania w procesie

cywilnym w interesie pracownika do wybranej przez niego organizacji, jest bliższe

idei poszanowania autonomii obywatela w zakresie decyzji o skierowaniu jego

sprawy na drogę rozpoznania w drodze procesu cywilnego, niż pogląd negujący

znaczenie jego zgody w tym zakresie. Idące w tym samym kierunku, lecz bardziej

radykalne ograniczenie tego kręgu, uznał za zasadne Sąd Najwyższy w wyroku z

dnia 9 maja 2008 r., II PK 316/07 (OSNP 2009, nr 19-20, poz. 250), w którym

podtrzymując stanowisko wyrażone w powołanej powyżej uchwale z dnia 5 lipca

2002 r., stwierdzono, że legitymację procesową do wszczęcia na rzecz pracownika

postępowania w sprawach z zakresu prawa pracy ma, na podstawie art. 462 k.p.c.

w związku z art. 61 k.p.c., tylko taka zakładowa organizacja związkowa, która

spełnia warunki wynikające z art. 251 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o

związkach zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze zm.). W

orzeczeniach tych Sąd Najwyższy nie przyjął jednak wymagania zgody pracownika,

jako warunku legitymacji związku zawodowego na wytoczenie powództwa, ani nie

uznał też, w odróżnieniu od wnoszącego zażalenie, że wstąpienie do organizacji

lub wskazanie jej przez pracownika do reprezentowania jego interesów jest

równoznaczne z dorozumianą zgodą na dokonywanie czynności procesowych

wskazanych w art. 61 k.p.c.

Przeciwko zapatrywaniu przedstawionemu w powyższych orzeczeniach można

wysunąć argument, że stawiają one związek zawodowy w gorszej sytuacji niż inne

organizacje społeczne. Z literalnego brzmienia art. 462 k.p.c. wynika jasno, że

prawo do powodowania wszczęcia postępowania na rzecz pracowników lub

ubezpieczonych mają wszystkie organizacje społeczne, o których mowa w art. 8

k.p.c., a nie tylko związki zawodowe Nie ma dostatecznych argumentów za

przyznaniem każdej z takich organizacji dalej idących uprawnień procesowych w

zakresie wynikającym z art. 462 k.p.c. niż organizacji związkowej, przez którą

pracownik nie jest reprezentowany w rozumieniu przepisów ustawy o związkach

zawodowych dotyczących reprezentacji w sprawach indywidualnych.

W ocenie Sądu Najwyższego w obecnym składzie argumenty wynikające z

wykładni językowej i systemowej art. 462 k.p.c. i związanych z nim przepisów,

przemawiają za pierwszym z powołanych wyżej stanowisk, tj. za pozytywną

odpowiedzią na przedstawione zagadnienie prawne. Natomiast za poglądem

wyrażonym w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 23 października 2001 r., III

AO 19/01, przemawiają podniesione w nim argumenty negujące wykładnię

dopuszczającą ograniczenie swobody ubezpieczonego (pracownika) w zakresie

decyzji o uruchomieniu ochrony prawnej oraz dysponowaniu jego przedmiotem i

środkami procesowymi. W obecnym stanie prawnym możliwe jest też twierdzenie,

że art. 462 k.p.c., odsyłając do odpowiedniego stosowania art. 61 – 63 k.p.c.,

odsyła do art. 61 § 4 i 5 k.p.c. Twierdzenie takie stałoby jednak w kolizji z

argumentem wynikającym z wykładni historyczno-systemowej, opierającym się na

fakcie, iż przepisy te zostały wprowadzone w życie dopiero 5 maja 2005 r. (§ 4) i 6

lipca 2008 r. (§ 5), podczas gdy art. 462 k.p.c., obowiązujący w obecnym brzmieniu

od 1 lipca 1985 r., od początku odsyłał do odpowiedniego stosowania art. 61 – 63

k.p.c.

W tym stanie rzeczy, ze względu na opisaną wyżej, powstałą w orzecznictwie

Sądu Najwyższego rozbieżność stanowisk, Sąd Najwyższy postanowił jak w

sentencji.