II PK 98/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II PK 98/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 lutego 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca)

SSN Beata Gudowska

w sprawie z powództwa J. I., I. M.

przeciwko Polskiemu Koncernowi Naftowemu ORLEN S.A. w P., Skarbowi Państwa

reprezentowanemu przez Ministra Skarbu Państwa

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 10 lutego 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej Polskiego Koncernu Naftowego ORLEN S.A. w

P. od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w P.

z dnia 2 grudnia 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 12 sierpnia 2008 r. Sąd Rejonowy w P. zasądził od

pozwanych Polskiego Koncernu Naftowego „ORLEN" S.A. w P. i Skarbu Państwa

reprezentowanego przez Ministra Skarbu Państwa na rzecz powódki J. I. 35.815,93

zł wraz z ustawowymi odsetkami od 11 października 2007 r. do dnia zapłaty

tytułem odszkodowania oraz 1.817 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego z zastrzeżeniem, że spełnienie świadczenia przez jednego z

pozwanych zwalnia z obowiązku świadczenia drugiego pozwanego oraz na rzecz

powoda I. M. 35.815,93 zł wraz z ustawowymi odsetkami od 21 listopada 2007 r.

do dnia zapłaty tytułem odszkodowania oraz 1.817 zł tytułem zwrotu kosztów

zastępstwa procesowego z zastrzeżeniem, że spełnienie świadczenia przez

jednego z pozwanych zwalnia z obowiązku świadczenia drugiego pozwanego. W

pozostałym zakresie Sąd oddalił wniosek pełnomocnika powodów o zwrot kosztów

zastępstwa procesowego. Ponadto nakazał pobrać od pozwanego PKN ORLEN na

rzecz Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego w P. 3.582 zł tytułem opłaty sądowej.

Wyrok Sądu Rejonowego oparty został na następujących ustaleniach faktycznych i

ocenach prawnych.

M. M. zatrudniony był w okresie od 15 listopada 1965 r. do 31 grudnia 1981

r.

w

Zakładach

Rafineryjnych

i

Petrochemicznych

w

P. stanowiących

przedsiębiorstwo państwowe. Stosunek pracy został rozwiązany na mocy

porozumienia stron w związku z przejściem pracownika na emeryturę. W wyniku

komercjalizacji Mazowieckich Zakładów Rafineryjnych i Petrochemicznych w P.

powstała Petrochemia Płock S.A., której następcą prawnym jest pozwany PKN

ORLEN. M. M. był uprawniony do nieodpłatnego nabycia akcji pozwanej spółki w

ilości 4840 akcji. Spadek po M. M. zmarłym 18 kwietnia 1997 r. na podstawie

ustawy nabyli córka J. z małżeństwa I. oraz synowie W. M. i I. M. po 1/3 części

każde z nich.

Prawo do nieodpłatnego nabycia akcji uzyskali pracownicy określeni w art. 2

pkt 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji

przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. Nr 118, poz. 561 ze zm.; dalej: ustawa o

komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych), którzy zgodnie z art.

38 ust. 1 tej ustawy złożyli w zawitym terminie pisemne oświadczenie o zamiarze

nabycia akcji. Od 8 kwietnia 1997 r. do 8 lipca 1997 r. uprawnieni pracownicy PKN

ORLEN mieli prawo składania oświadczenia o zamiarze nieodpłatnego nabycia

akcji.

Na podstawie umowy zlecenia z 13 maja 1997 r. pomiędzy Skarbem

Państwa reprezentowanym przez Ministra Skarbu Państwa a Petrochemią Płock

S.A. Minister Skarbu Państwa przekazał spółce wykonanie czynności technicznych

związanych z nieodpłatnym udostępnieniem akcji, takich jak m.in. wezwanie

uprawnionych do składania oświadczeń o zamiarze nieodpłatnego nabycia akcji i

przyjmowania od nich oświadczeń w tym przedmiocie, ustalenia listy uprawnionych

pracowników, przyjmowanie i rozpatrywanie reklamacji w zakresie pominięcia na

liście osoby uprawnionej, ustalenie ostatecznej listy osób uprawnionych.

Powódka J. I. działając w imieniu własnym oraz powoda Ireneusza M., w

ciągu miesiąca od śmierci M. M. dowiadywała się w siedzibie pozwanego PKN

ORLEN w P. na temat nabycia akcji przysługujących jej ojcu jako emerytowanemu

pracownikowi przedsiębiorstwa państwowego. Pracownicy pozwanego PKN

ORLEN udzielili powódce informacji, że z uwagi na śmierć pracownika przed

złożeniem oświadczenia o nieodpłatnym nabyciu akcji powodowie nie uzyskali

prawa do nieodpłatnego nabycia akcji. Informacji takich pracownicy pozwanej

spółki udzielali powszechnie zgodnie ze stanowiskiem Ministerstwa Skarbu

Państwa wyrażonym m.in. w treści pisma z 26 czerwca 1997 r. Stanowisko

Ministra Skarbu Państwa potwierdzone zostało również pismem z 16 listopada

2001 r. Powodowie nie widzieli podstaw do kwestionowania rzetelności

uzyskanych informacji i dlatego nie złożyli we wskazanych terminach oświadczenia

o zamiarze skorzystania z prawa nabycia akcji przysługujących ich ojcu.

Na skutek informacji o procesach sądowych wytaczanych przeciwko PKN

ORLEN w sprawach nieodpłatnego nabycia akcji, powódka J. I. 29 czerwca 2004

r. zwróciła się na piśmie do pozwanej spółki o przyznanie jej uprawnienia do

nieodpłatnego nabycia akcji jako spadkobierczyni M. M.. Z podobnym pismem

zwrócił się do obu pozwanych powód I. M. Powodowie otrzymali odpowiedzi, że z

uwagi na niezłożenie przez M. M. oświadczenia o nabyciu akcji w terminie nie ma

podstaw do uwzględnienia żądań powodów. Pismem z 10 października 2007 r.

powódka J. I. wezwała pozwaną spółkę do wypłacenia tytułem odszkodowania

35.486 zł. Powód I. M. pismem z 20 listopada 2007 r. zwrócił się do pozwanej

spółki o przyznanie mu uprawnienia do nieodpłatnego nabycia akcji albo do

wypłaty ich równowartości, tj. 37.429 zł. W pisemnych odpowiedziach na

wezwania obu powodów PKN ORLEN odmówił zapłaty żądanych kwot. W dniu

debiutu akcji na giełdzie papierów wartościowych, tj. 26 listopada 1999 r. ich

średni kurs wyniósł 22,20 zł.

Podstawę rozstrzygnięcia Sądu I instancji było założenie, że spadkobiercom

byłego

pracownika

komercjalizowanego

przedsiębiorstwa

państwowego

przysługuje uprawnienie do nieodpłatnego nabycia akcji. W tym zakresie Sąd

Rejonowy powołał się na uchwałę składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 15

listopada 2000 r. (III ZP 20/00, OSNP 2001, nr 16, poz. 504). Uznano, że

spadkobiercom zmarłego pracownika uprawnionego do preferencyjnego nabycia

akcji prywatyzowanego przedsiębiorstwa, który zmarł przed wejściem w życie

ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych, przysługuje

prawo do nieodpłatnego nabycia akcji na zasadach przewidzianych w tej ustawie.

Sąd Rejonowy podkreślił, że przedstawione stanowisko Sądu Najwyższego zostało

następnie zaakceptowane przez ustawodawcę poprzez dodanie do art. 38 ustawy

o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych przepisu art. 38 ust.

1b obowiązującego od 15 stycznia 2003 r. Przepis stanowi, że prawo do

nieodpłatnego nabycia akcji od chwili jego powstania podlega dziedziczeniu.

Powodowie, z racji wejścia w ogół praw majątkowych zmarłego pracownika, byli

uprawnieni

do

nieodpłatnego

nabycia

akcji

spółki.

Prawo

to

wskutek

niezachowania terminu z w art. 38 ust. 1 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji

przedsiębiorstw wygasło. Niezależnie od tego, z racji zawinionego działania

pozwanych, powodom służy roszczenie o odszkodowanie. Nie ma żadnych

przeszkód, aby po utracie prawa do nieodpłatnego nabycia akcji dochodzić

odszkodowania na zasadach ogólnych. Podstawą jest w takim przypadku art. 471

k.c. w zw. z art. 300 k.p. wobec pozwanej spółki, zaś wobec Skarbu Państwa art.

471 k.c. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2004 r., I PK 291/03, OSNP

2004, nr 23, poz. 397, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 2003 r., I PK

75/03, Monitor Prawniczy 2005, nr 1, s. 42). Legitymację bierną do występowania

w sprawie niniejszej mają PKN ORLEN, jak i Skarb Państwa. Odpowiedzialność

ich jest w tym zakresie odpowiedzialnością niezupełną - in solidum.

Pozwana spółka pozbawiła powodów uprawnienia do realizowania prawa

do nieodpłatnego nabycia akcji, kierując się interpretacją otrzymaną z Ministerstwa

Skarbu Państwa. Była ona zobowiązana do przyjęcia oświadczenia powodów o

zamiarze nieodpłatnego nabycia akcji. Obowiązek ten wynikał dla spółki z art. 38

ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych w zw. z § 8

ust. 6 rozporządzenia Ministra Skarbu Państwa z dnia 3 kwietnia 1997 r. w sprawie

szczególnych zasad podziału uprawnionych pracowników na grupy, ustalenia

liczby akcji przypadających na każdą z tych grup oraz trybu nabywania akcji przez

uprawnionych pracowników (Dz.U. Nr 33. poz. 200) oraz z § 2 pkt 2 umowy

zlecenia z 13 maja 1997 r. Ministra Skarbu Państwa a PKN ORLEN i polegał na

wykonaniu zobowiązania zgodnie z jego treścią, w sposób odpowiadający jego

celowi społeczno-gospodarczemu oraz zasadom współżycia społecznego i

zwyczajom. Przewidzianemu w art. 38 ust. 1 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji

przedsiębiorstw państwowych uprawnieniu pracownika do złożenia oświadczenia o

zamiarze nieodpłatnego nabycia akcji odpowiada zobowiązanie pozwanej spółki do

przyjęcia tego oświadczenia. Niewykonanie tego obowiązku stanowiło nienależyte

wykonanie zobowiązania, które uzasadnia odpowiedzialność odszkodowawczą

spółki na podstawie art. 471 k.c.

Przyczyną utraty przez powodów możliwości nabycia akcji była odmowa ich

udostępnienia w wyniku błędnej interpretacji przepisów prawnych dokonanej przez

Skarb Państwa. Na skutek tej interpretacji wola powodów uzyskania akcji nie

została wyrażona w pisemnym oświadczeniu, a gdyby nawet powodowie nadali

mu taką formę, nie zostałoby ono przyjęte przez spółkę sporządzającą listę

uprawnionych. Skoro więc niedokonanie przez powodów koniecznej dla

zachowania prawa czynności wynikało wyłącznie z postawy pozwanego, to

zważywszy na ciążący na pozwanym ustawowy obowiązek zawarcia umowy,

szkoda jest następstwem okoliczności, o których mowa w art. 471 k.c.

Odpowiedzialność pozwanego Skarbu Państwa oparta na tym przepisie implikuje zgodnie z art. 474 k.c. - jego odpowiedzialność także za osoby, z których pomocą

zobowiązanie wykonywał, lub którym jego wykonanie powierzył, a więc za

pozwanego PKN ORLEN.

W dalszej części rozważań Sąd Rejonowy wskazał, że ustawa o

komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw przewidziała również określone

obowiązki dla Ministra Skarbu Państwa reprezentującego Skarb Państwa. Z art. 38

ust. 4 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych oraz z

§ 10 ust. 1 rozporządzenia z dnia 3 kwietnia 1997 r. wynika, że nieodpłatne zbycie

akcji następuje w formie umowy, którą Minister Skarbu Państwa zawiera w imieniu

Skarbu Państwa z uprawnionymi pracownikami. Na Skarb Państwa, jako na

właściciela akcji, został nałożony ustawowy obowiązek zawarcia umowy

nieodpłatnego zbycia akcji, w którego wykonaniu uczestniczy drugi podmiot, jakim

jest spółka powstała w wyniku komercjalizacji przedsiębiorstwa państwowego.

Powstały w ten sposób stosunek zobowiązaniowy o charakterze cywilnoprawnym,

w którym po jednej stronie występuje uprawniony pracownik (były pracownik), po

drugiej zaś - Skarb Państwa i spółka, wymagał więc realizacji w sposób określony

w przepisach ustawy i rozporządzenia, a także zgodnie z art. 354 k.c. Natomiast

jego zawinione niewykonanie uzasadniało roszczenie o zawarcie umowy albo o

odszkodowanie - w razie wygaśnięcia prawa z powodu niezawinionego przez

pracownika upływu terminu zawitego do złożenia oświadczenia o zamiarze

nabycia akcji.

Wskutek prezentowanej przez Skarb Państwa błędnej interpretacji prawnej,

zgodnie z która spadkobiercy nie są osobami uprawnionymi do nabycia akcji po

zmarłym pracowniku, nie została zawarta z powodami umowa zbycia akcji.

Interpretacja ta była podstawą dla Petrochemii Płock S.A. do ustalenia kręgu osób

uprawnionych do nabycia akcji. Oczywisty jest więc związek przyczynowy łączący

fakt utraty uprawnienia do nabycia akcji z faktem prezentowanej przez Skarb

Państwa wykładni prawa.

Odnośnie rodzaju więzi prawnej zachodzącej pomiędzy pozwanymi i w

związku z tym charakteru ich odpowiedzialności wobec powodów, Sąd Rejonowy

zaakceptował pogląd Sądu Najwyższego z wyroku z dnia 22 stycznia 2004 r., I PK

291/03, OSNP 2004, nr 23, poz. 397, zgodnie z którym między tymi podmiotami

zachodzi przypadek odpowiedzialności in solidum. W takim przypadku należy

stosować w drodze analogii przepisy o odpowiedzialności solidarnej i zasądzić

całe świadczenie od każdego z dłużników. Spełnienie świadczenia przez jednego

z nich zwalnia jednak z obowiązku świadczenia pozostałych.

W zakresie wysokości należnego powodom odszkodowania Sąd Rejonowy

podzielił stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku z dnia 13 kwietnia

2000 r., I PKN 563/99, OSNP 2001, nr 18, poz. 560, zgodnie z którym wysokość

należnego pracownikowi odszkodowania z tytułu bezprawnego i zawinionego

uniemożliwienia nabycia akcji na zasadach preferencyjnych powinna zostać

określona według ceny tych akcji ustalonej dla osób fizycznych, oferowanej w

pierwszym dniu sprzedaży (art. 363 § 2 in fine k.c.). Kwoty należnego powodom

odszkodowania Sąd I instancji ustalił, mnożąc ilość należnych akcji, tj. 4840 : 3 =

1 613,33, przez ich wartość w pierwszym dniu sprzedaży, tj. 22,20 zł, otrzymując

w ten sposób kwotę 35.815,93 zł.

Jako podstawę zasądzenia odsetek za opóźnienie Sąd Rejonowy wskazał

przepis art. 481 § 1 i 2 k.c. W tym zakresie Sąd ustalił, że pozwany był uprzednio

wzywany do zapłaty należnego odszkodowania, zaś termin, jaki został mu

ostatecznie wyznaczony upłynął w przypadku Jolanty I. 10 października 2007 r., a

w przypadku I. M. 20 listopada 2007 r. Zasądzono więc na rzecz J. I. ustawowe

odsetki liczone od 35.815,93 zł od 11 października 2007 r. do dnia zapłaty,

natomiast na rzecz I. M. od 21 listopada 2007 r. do dnia zapłaty.

Apelacje od powyższego wyroku wnieśli obaj pozwani. Pozwany PKN

ORLEN zaskarżył wyrok w całości, wnosząc o jego zmianę poprzez oddalenie

powództwa w stosunku do pozwanego PKN ORLEN oraz o zasądzenie solidarnie

od powodów na rzecz pozwanego kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa

procesowego według norm przepisanych. W treści apelacji pozwana spółka

zawarła zarzuty naruszenia prawa materialnego, a mianowicie art. 38 ust. 1, art.

31a oraz art. 35 ust. 6 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw

państwowych, § 8 ust. 6 oraz § 3 rozporządzenia Ministra Skarbu Państwa z dnia

3 kwietnia 1997 r. Nadto PKN ORLEN zarzucił naruszenie przepisów art. 471 k.c.

w zw. z art. 300 k.p.

Pozwany Skarb Państwa reprezentowany przez Ministra Skarbu Państwa

zaskarżył wyrok Sądu Rejonowego w całości, wnosząc o jego zmianę i oddalenie

powództwa wobec Skarbu Państwa oraz o zasądzenie od powodów na rzecz

pozwanego kosztów procesu według norm przepisanych. Ewentualnie skarżący

wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji

do

ponownego

rozpoznania,

przy

uwzględnieniu

kosztów

postępowania

odwoławczego. Zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego, a w

szczególności art. 471 k.c., art. 38 ust. 1 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji

przedsiębiorstw państwowych; naruszenie § 8 ust. 6 rozporządzenia Ministra

Skarbu Państwa z dnia 3 kwietnia 1997 r. a także naruszenie art. 98 § 1 k.p.c. w

zw. z art. 72 § 1 k.p.c. poprzez zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego na

rzecz każdego z powodów, współuczestników materialnych reprezentowanych

przez tego samego pełnomocnika. Nadto skarżący zarzucił naruszenie przepisów

postępowania, w szczególności art. 233 § 1 k.p.c.

Wyrokiem z dnia 2 grudnia 2008 r. Sąd Okręgowy w P. oddalił apelację i

zasądził od pozwanych PKN ORLEN i Skarbu Państwa reprezentowanego przez

Ministra Skarbu Państwa na rzecz J. I. i I. M. kwoty po 900 zł tytułem zwrotu

kosztów zastępstwa procesowego za II instancję z zastrzeżeniem, że spełnienie

świadczenia przez jednego z pozwanych zwalnia z obowiązku świadczenia

drugiego pozwanego.

Zarzut naruszenia art. 233 §1 k.p.c. uznano za bezprzedmiotowy. Pozwany

Skarb Państwa w apelacji w żaden sposób nie uzasadnił postawionego zarzutu

naruszenia przepisów postępowania, nie wskazując jakie ustalenia Sądu

Rejonowego poczynione zostały sprzecznie z zebranym materiałem dowodowym.

Poza tym, ustalony stan faktyczny był pomiędzy stronami bezsporny.

Sąd Rejonowy trafnie uznał, że w procesie komercjalizacji przedsiębiorstwa

państwowego na każdym z pozwanych ciążyły jego własne obowiązki wobec osób

uprawnionych do nabycia akcji. Wynikały one z treści art. 38 ust. 1 ustawy o

komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych oraz z § 8 ust. 6

rozporządzenia Ministra Skarbu Państwa z dnia 3 kwietnia 1997 r. Z przepisów

tego rozporządzenia wynika, że w procesie nieodpłatnego udostępniania akcji

obowiązki i czynności z tym związane podzielone zostały pomiędzy Ministra

Skarbu Państwa (jako reprezentanta Skarbu Państwa) oraz spółkę powstałą w

wyniku komercjalizacji. Zgodnie z § 10 ust. 1 rozporządzenia, Minister Skarbu

Państwa zawiera w imieniu Skarbu Państwa umowę nieodpłatnego zbycia akcji z

uprawnionymi pracownikami oraz na podstawie § 3 ust. 1 wzywa uprawnionych

pracowników do składania oświadczeń o zamiarze nabycia akcji. W niniejszej

sprawie obowiązek Skarbu Państwa określony w § 3 ust. 1 rozporządzenia, na

mocy zawartej umowy zlecenia z 13 maja 1997 r. przejął w omawianym przypadku

PKN ORLEN. Pozwana spółka była więc zobowiązana do przyjęcia oświadczenia

powodów o zamiarze nieodpłatnego nabycia akcji przysługujących im jako

spadkobiercom zmarłego pracownika. Obowiązek tego rodzaju wynikał dla

pozwanej spółki wprost z § 8 ust. 6 rozporządzenia oraz z § 2 ust. 2 umowy

zlecenia z 13 maja 1997 r. i polegał na wykonaniu zobowiązania zgodnie z jego

treścią, w sposób odpowiadający jego celowi społeczno-gospodarczemu oraz

zasadom współżycia społecznego i ustalonym zwyczajom. Przewidzianemu w art.

38 ust. 1 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych

uprawnieniu pracownika do złożenia oświadczenia o zamiarze nieodpłatnego

nabycia akcji odpowiada zaś zobowiązanie pozwanej spółki do przyjęcia tego

oświadczenia. W związku z tym powinnością PKN ORLEN było indywidualne

rozpatrzenie wniosku powodów i umożliwienie im złożenia oświadczenia o

zamiarze nabycia akcji. Nie można się więc zgodzić z głównym zarzutem apelacji

PKN ORLEN, że pozwana spółka w procesie udostępniania akcji wykonywała tylko

czynności techniczne i nie miała wpływu na proces decyzyjny. Powyższy pogląd

znalazł również odzwierciedlenie w orzecznictwie Sądu Najwyższego (wyrok z 22

stycznia 2004 r., I PK 291/03, OSNP 2004, nr 23, poz. 397).

Realizację prawa do nieodpłatnego nabycia akcji umożliwiało osobom

uprawnionym wezwanie ich do złożenia stosownych oświadczeń w tym

przedmiocie. Obowiązek ten należał wprawdzie do Skarbu Państwa, jednak

sporządzenie list osób uprawnionych pracowników należało do pozwanej spółki.

Również do spółki należało wywieszenie tych list w jej siedzibie oraz we

wszystkich oddziałach i zakładach (§ 6 ust. 1 rozporządzenia), a ponadto

rozpatrywanie reklamacji dotyczących pominięcia osób uprawnionych na liście lub

sprostowania danych dotyczących okresu zatrudnienia w komercjalizowanym

przedsiębiorstwie państwowym (§ 7 ust. 1 rozporządzenia). Rozpatrzenie

reklamacji wyczerpywało przy tym tok postępowania reklamacyjnego (§ 7 ust. 2

rozporządzenia). Ostateczną listę uprawnionych pracowników także sporządzała

spółka. Przedmiotowa lista powinna zawierać imiona i nazwiska uprawnionych

pracowników, łączny okres zatrudnienia każdego z nich w komercjalizowanym

przedsiębiorstwie państwowym do dnia jego komercjalizacji i w spółce powstałej w

wyniku tej komercjalizacji, określenie grupy, do której poszczególny pracownik

został zaliczony i przypadających na nią akcji, liczbę pracowników zaliczonych do

grupy oraz liczbę akcji przypadających na danego pracownika (§ 9 ust. 1

rozporządzenia). Ponadto ostateczna lista powinna informować o łącznej liczbie

uprawnionych pracowników oraz o łącznej liczbie nieodpłatnie udostępnianych

akcji (§ 9 ust. 2 rozporządzenia).

Ze względu na powyższe uznano, że powstała w wyniku komercjalizacji

przedsiębiorstwa państwowego spółka ma w procesie udostępniania akcji

„własne" obowiązki wobec uprawnionych pracowników. Pomimo że to na Skarb

Państwa jako na właściciela akcji został nałożony ustawowy obowiązek zawarcia

umowy nieodpłatnego zbycia akcji, jednak w wykonaniu tego obowiązku

uczestniczy drugi podmiot, jakim jest spółka powstała w wyniku komercjalizacji

przedsiębiorstwa państwowego. Niezależnie od faktu zlecenia pozwanej spółce

przez Ministra Skarbu Państwa wykonywania określonych czynności wobec osób

uprawnionych, posiadała ona własne ustawowo określone obowiązki. Mimo iż

omawiane czynności miały „techniczny" charakter, nie były one pozbawione

doniosłości prawnej, skoro wobec osób uprawnionych skutkować mogły utratą

prawa do nieodpłatnego nabycia akcji. Tym samym, pozwana spółka nie może

uwolnić się od odpowiedzialności tylko z tej przyczyny, że była jedynie

wykonawcą zobowiązania Ministra Skarbu Państwa.

Za trafne uznano stanowisko Sądu I instancji, że wskazane wyżej przepisy

ustawy i rozporządzenia stworzyły stosunek zobowiązaniowy o charakterze

cywilnoprawnym, w którym po jednej stronie występuje uprawniony pracownik

(były pracownik), po drugiej zaś Skarb Państwa i pozwana spółka, co w przypadku

niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania uzasadnia zastosowanie

przepisu art. 471 k.c. (wyrok SN z 21 października 2003 r., I PK 574/02 OSNP

2004, nr 19, poz. 338, wyrok SN z 22 stycznia 2004 r., I PK 291/03, OSNP 2004,

nr 23, poz. 397, postanowienie NSA z 18 lutego 1998, III SA 1783/97, ONSA 1998,

nr 4, poz. 146).

Odszkodowanie przysługujące powodom stanowi rekompensatę za utratę

akcji o określonej wartości. Niezasadny jest zarzut naruszenia art. 474 k.c. Przepis

ten przewiduje odpowiedzialność dłużnika za działania i zaniechania osób, z

których

pomocą

wykonuje

zobowiązanie

lub

którym

wykonanie

takiego

zobowiązania powierza. Źródłem obowiązków pozwanej spółki w zakresie

ustalania osób uprawnionych do nabycia akcji były przede wszystkim przepisy

rozporządzenia Ministra Skarbu Państwa z dnia 3 kwietnia 1997 r. Umowa

zlecenia z 13 maja 1997 r. między spółką a reprezentantem Skarbu Państwa

obowiązki te precyzowała. Pozwana spółka uprawniona była również do dokonania

własnej - odmiennej od przedstawionej przez Ministra Skarbu Państwa interpretacji przepisów prawa. Powodowie na skutek błędnej interpretacji

przepisów dokonanej wprawdzie przez Ministra Skarbu Państwa, bezkrytycznie

zaakceptowanej i stosowanej w praktyce także przez pozwaną spółkę, zostali

pozbawieni przysługującego im uprawnienia do nieodpłatnego nabycia akcji spółki.

Dlatego nie można przyjąć, aby za działania pozwanego PKN ORLEN

odpowiedzialność ponosić miał wyłącznie Skarb Państwa - Minister Skarbu

Państwa. To na pozwanej spółce, a nie na Skarbie Państwa ciążyło zobowiązanie

do sporządzenia listy uprawnionych pracowników na podstawie złożonych

oświadczeń i w tym zakresie działała ona we własnym imieniu, wykonując

przewidziane przepisami prawa obowiązki. Tym samym, charakter łączącego oba

podmioty stosunku prawnego nie uzasadniał uwolnienia pozwanej spółki od

odpowiedzialności na zasadzie art. 474 k.c.

Sad I instancji trafnie ocenił charakter odpowiedzialności pozwanych wobec

powodów poprzez przyjęcie, że jest to tzw. odpowiedzialność in solidum na

podstawie art. 471 k.c. Z każdym z pozwanych łączył powodów odrębny stosunek

prawny i od każdego z nich będą oni mogli dochodzić zapłaty odszkodowania, przy

czym spełnienie świadczenia przez jednego z pozwanych zwolni z obowiązku

świadczenia drugiego pozwanego.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego złożył PKN ORLEN. Wyrok

zaskarżono w całości, zarzucając naruszenie prawa materialnego: 1) art. 38 ust. 1,

art. 31a oraz art. 35 ust. 6 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw

państwowych, § 8 ust. 6 oraz § 3 rozporządzenia Ministra Skarbu Państwa z dnia 3

kwietnia 1997 r. poprzez przyjęcie, że uprawnieniu pracownika do złożenia

oświadczenia o zamiarze nieodpłatnego nabycia akcji odpowiadało zobowiązanie

pozwanej spółki do przyjęcia tego oświadczenia, zatem powinnością Spółki było

indywidualne

rozpatrzenie

wniosku

powodów i

umożliwienie

im

złożenia

oświadczenia o zamiarze nabycia akcji oraz uznanie, że działanie to stanowiło

nienależyte

wykonanie

zobowiązania,

które

uzasadniało

odpowiedzialność

odszkodowawczą pozwanej spółki, mimo że pozwanych łączyła umowa zlecenia a

PKN ORLEN rozpatrywał wniosek powodów według wytycznych zleceniodawcy i

nie miał samodzielnych uprawnień decyzyjnych co do przyjęcia bądź odmowy

przyjęcia oświadczenia o zamiarze nabycia akcji; 2) art. 471 k.c. w zw. z art. 300

k.p. polegające na ich błędnej wykładni oraz niewłaściwym zastosowaniu, tj.

przyjęciu, że PKN ORLEN zobowiązany jest do naprawienia szkody wyrządzonej

powodom,

ponieważ

ponosi

odpowiedzialność

za

odmowę

przyjęcia

ich

oświadczeń o zamiarze nabycia akcji, a tym samym za niewykonanie lub

nienależyte wykonanie zobowiązania wobec powodów oraz że uprawnienie do

nieodpłatnego nabycia akcji przez powodów wynika ze stosunku pracy; 3) art. 474

k.c. poprzez jego błędną wykładnię oraz brak zastosowania przy ocenie

odpowiedzialności PKN ORLEN wobec powodów. Skarżący wnosił o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi na: 1) istnienie potrzeby wykładni

przepisów

rozbieżności

prawnych

w

budzących

orzecznictwie

poważne

sądów,

wątpliwości

przejawiającej

lub

się

wywołujących

w

konieczności

rozstrzygnięcia, czy przepisy art. 38 ust. 1, art. 31a i art. 35 ust. 6 ustawy o

komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych oraz § 8 ust. 6 i § 3

rozporządzenia

wykonawczego

kreują

zobowiązanie

pozwanej

spółki

do

indywidualnego rozpatrzenia wniosku pracownika i umożliwienia mu złożenia

oświadczenia o zamiarze nabycia akcji oraz czy wymienione przepisy stwarzają dla

spółki samodzielne uprawnienia decyzyjne w zakresie przyjęcia bądź odmowy

przyjęcia takiego oświadczenia pracownika; 2) istnienie potrzeby wykładni

przepisów

rozbieżności

prawnych

w

rozstrzygnięcia,

budzących

poważne

wątpliwości

orzecznictwie

sądów

przejawiającej

czy

powstała

w

spółka

wyniku

lub

wywołujących

w

konieczności

się

komercjalizacji

ponosi

odpowiedzialność na podstawie art. 471 k.c. za odmowę przyjęcia oświadczenia

pracownika o zamiarze nabycia akcji, a tym samym za niewykonanie lub

nienależyte wykonanie zobowiązania wobec pracownika; 3) istnienie potrzeby

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności

w

orzecznictwie

sądów,

przejawiającej

się

w

konieczności

rozstrzygnięcia, czy uprawnienie pracownika do nieodpłatnego nabycia akcji spółki

powstałej w wyniku komercjalizacji wynika ze stosunku pracy; 4) istnienie potrzeby

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności

w

orzecznictwie

sądów

przejawiającej

się

w

konieczności

rozstrzygnięcia, czy spółka, powstała w wyniku komercjalizacji, występując w

pozycji wykonawcy określonej w art. 474 k.c., ponosi wobec swych pracowników

odpowiedzialność za nienależyte wykonanie zobowiązań zleconych jej umową ze

Skarbem Państwa.

Wniesiono o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w części oddalającej

apelację pozwanego PKN ORLEN od wyroku Sądu Rejonowego. W tym zakresie

wniesiono o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd Okręgowy.

Wnoszono także o uchylenie wyroku Sądu Rejonowego w części zasądzającej na

rzecz każdego z powodów od pozwanego PKN ORLEN po 35.815,93 zł wraz z

ustawowymi odsetkami od 11 października 2007 r. do dnia zapłaty tytułem

odszkodowania oraz po 1.817 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego,

a także nakazującej pobrać od pozwanego 3.582 zł tytułem opłaty sądowej.

W razie uznania przez Sąd Najwyższy, że przytoczone powyżej podstawy

naruszenia prawa materialnego są oczywiście uzasadnione wniesiono o: 1)

uchylenie i zmianę wyroku Sądu Okręgowego w części oddalającej apelację

pozwanego PKN ORLEN od wyroku Sądu Rejonowego poprzez oddalenie w

całości powództwa w stosunku do PKN ORLEN; 2) zasądzenie od powodów na

rzecz pozwanego PKN ORLEN zwrotu kosztów postępowania wraz z kosztami

zastępstwa procesowego za wszystkie instancje według norm przepisanych.

W skardze podkreślono, że Sądy obu instancji błędnie przyjęły, że art. 31a,

38 ust. 1, art. 35 ust. 6 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw

państwowych, § 8 ust. 6 oraz § 3 rozporządzenia wykonawczego tworzą stosunek

zobowiązaniowy pomiędzy powodami a pozwaną spółką. Pozwana spółka nie miała

prawnej możliwości, aby pozbawiać kogokolwiek (w tym powodów) uprawnienia do

realizowania prawa do złożenia oświadczeń o nabyciu akcji, ponieważ wykonywała

wyłącznie czynności techniczne (pozbawione elementu decyzyjności) zlecone

przez Skarb Państwa zgodnie z jego instrukcjami. Nie miała więc żadnego wpływu

na proces ich wykonywania, który był z góry ustalony, a podpisanie umowy zlecenia

nie skutkowało powstaniem po stronie Petrochemii Płock S.A. uprawnień

decyzyjnych.

Podobnie było w kwestii dokonywania oceny uprawnienia spadkobierców do

dochodzenia prawa do nieodpłatnego nabycia akcji po zmarłym pracowniku.

Pozwana spółka wyłącznie przekazywała powodom stanowisko wyrażone przez

Biuro ds. Udostępniania Akcji Ministerstwa Skarbu Państwa, które było

następujące: 1) spadkobiercom zmarłych pracowników nie przysługuje prawo do

nieodpłatnego nabycia akcji prywatyzowanego przedsiębiorstwa (prezentowane do

daty opublikowania uchwały Sądu Najwyższego (7) z dnia 15 listopada 2000 r.; 2)

spadkobiercy osób uprawnionych mogą dochodzić swych roszczeń jedynie na

podstawie prawomocnego postanowienia sądu. Nie było to stanowisko pozwanej

spółki,

a

Ministerstwa

Skarbu

Państwa,

natomiast

spółka

była

jedynie

„przekaźnikiem''' tegoż stanowiska, co kompletnie eliminuje ją jako podmiot

odpowiedzialny za ewentualne wprowadzenie w błąd powodów i wyrządzenie im

szkody, ponieważ było ono następstwem okoliczności, za które Petrochemia Płock

SA (obecnie PKN ORLEN) nie ponosi odpowiedzialności.

Wykładnia literalna art. 38 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji

przedsiębiorstw państwowych oraz przepisów rozporządzenia wykonawczego nie

prowadzi jednoznacznie do stwierdzenia, że przepisy te kreują obowiązek spółki

powstałej w wyniku komercjalizacji do przyjęcia oświadczenia o zamiarze nabycia

akcji. Wykładnia funkcjonalna nakazuje natomiast przypisać taki obowiązek

Skarbowi Państwa jako właścicielowi akcji, a nie spółce, która nie posiadała

żadnego tytułu prawnego do akcji. Ponadto art. 31 a ustawy o komercjalizacji i

prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych stwierdza jednoznacznie, że: „Akcje w

imieniu Skarbu Państwa zbywa minister właściwy do spraw Skarbu Państwa".

Wskazano dalej, że część doktryny popiera taki pogląd.

Gdyby obowiązek przyjęcia oświadczenia o zamiarze nabycia akcji wynikał

dla pozwanej spółki wprost z przepisów wymienionej ustawy i rozporządzenia

wykonawczego, to zbędne byłoby zawieranie dodatkowej umowy zlecenia, na

mocy której Skarb Państwa zlecił wykonanie części własnych obowiązków

ustawowych PKN ORLEN. Owe obowiązki Petrochemia P. S.A. (następnie) PKN

ORLEN wykonywały w sposób zgodny z zaleceniami Ministerstwa Skarbu Państwa

w tej materii. Dlatego należy uznać, że jedynym odpowiedzialnym za naprawienie

szkody wyrządzonej powodom jest Skarb Państwa. Podkreślono, że w sprawie o

analogicznym stanie faktycznym i prawnym wypowiedział się Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 9 grudnia 2003 r., I PK 75/03, M.P.Pr. - wkł. 2004, nr 6, poz. 6, gdzie

stwierdzono m.in. że „Czynności spółki polegające na sporządzeniu i wywieszeniu

listy uprawnionych pracowników były więc tylko czynnościami technicznymi,

pozbawionymi doniosłości prawnej” oraz że „Odpowiedzialność pozwanego Skarbu

Państwa [...] implikuje - zgodnie z art. 474 k.c. - jego odpowiedzialność także za

osoby, z których pomocą zobowiązanie wykonywał lub którym jego wykonanie

powierzył w całości lub w części”.

Podkreślono, że art. 36 ust. 5 i art. 31 a ustawy o komercjalizacji i

prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych stanowią, że kompetencje Ministra

Skarbu Państwa przewidziane w tych przepisach są formą sprawowania nadzoru

właścicielskiego nad procesem nieodpłatnego udostępniania akcji i uzasadniają

jego odpowiedzialność odszkodowawcza za nieprawidłowości w tym procesie.

Podstawą odpowiedzialności Skarbu Państwa jest również naruszenie § 6 i 8

rozporządzenia z dnia 3 kwietnia 1997 r.

Powyższe uwagi odnoszą się również do uzasadnienia drugiej z podstaw

kasacyjnych, tj. naruszenia art. 471 k.c. w zw. z art. 300 k.p.

Zagadnienie charakteru i podstaw odpowiedzialności spółki powstałej w

wyniku komercjalizacji przedsiębiorstwa państwowego wywoływało poważne

wątpliwości i było przedmiotem rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Z

jednej strony prezentowany był pogląd, że odpowiedzialność takiej spółki opiera się

na podstawie art. 471 k.c. jako pracodawcy albo byłego pracodawcy (wyrok z 12

września 2000 r. I PKN 529/00, OSNP 2002, nr 7 poz. 163 oraz wyrok z dnia 22

stycznia 2004 r. I PK 291/03, OSNP 2004, nr 23, poz. 397). Z drugiej strony

przedstawiono pogląd, że nałożone przez ustawę o komercjalizacji i prywatyzacji

oraz rozporządzenie wykonawcze obowiązki Skarbu Państwa oraz spółki powstałej

w wyniku komercjalizacji nie wchodzą do treści stosunku pracy i z tego względu

podstawą ewentualnej odpowiedzialności wobec osoby uprawnionej, która utraciła

uprawnienie do nieodpłatnego nabycia akcji, nie może być art. 471 i n. k.c.

Podstawę ewentualnej odpowiedzialności byłego pracodawcy mógłby stanowić

natomiast art. 415 k.c. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 sierpnia 1998 r., III ZP

24/98, OSNP1999, nr 17, poz. 545 oraz uchwała Sądu Najwyższego (7) z dnia 26

czerwca 2003 r. III PZP 22/02, OSNP 2003, nr 21, poz. 511). W skardze skarżący

opowiada się za drugim z przedstawionych stanowisk.

Ponadto za stanowiskiem, iż roszczenie o wydanie akcji nie wynika ze

stosunku

pracy,

przemawia

pogląd

Sądu

Najwyższego

przedstawiony

w

uzasadnieniu wyroku z dnia 15 listopada 2007 r., II PK 64/07, niepubl. W

uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd Najwyższy stwierdził, że odpowiedzialność

Skarbu Państwa opiera się na niewykonaniu zobowiązania wynikającego z ustawy

o komercjalizacji i prywatyzacji oraz rozporządzenia wykonawczego oraz

jednocześnie stwierdza, że „dłużnikiem wierzytelności o wydanie akcji albo

odszkodowania za ich utratę jest Skarb Państwa. Uprawnienie nie wynika ze

stosunku pracy. Akcje nie stanowią wynagrodzenia za pracę lub dodatkowej formy

rekompensaty za nią”.

Pozwana spółka wykonywała czynności w przedmiocie przyznawania akcji

na podstawie umowy zlecenia zawartej ze Skarbem Państwa. Skarb Państwa

odpowiada więc za działania lub zaniechania swego wykonawcy PKN ORLEN.

Zawarcie umowy zlecenia i powstanie stosunku zobowiązaniowego pomiędzy

pozwanymi Skarbem Państwa i PKN ORLEN nie rodzi jednocześnie stosunku

obligacyjnego

pomiędzy

pozwaną

spółką

a

powodami,

a

tym

samym

odpowiedzialności kontraktowej spółki wobec powodów na podstawie art. 471 k.c.

Wykonawcy nie obciąża bowiem obowiązek odszkodowawczy wobec wierzyciela

za szkody wyrządzone w związku z działaniem na rzecz dłużnika, chyba że czyn

wykonawcy stanowi czyn niedozwolony. W takim przypadku wierzycielowi

względem osoby trzeciej przysługuje roszczenie ex delicto, a nie ze stosunku

zobowiązaniowego istniejącego między wierzycielem a dłużnikiem. W ramach

odpowiedzialności kontraktowej na centralnym miejscu znajduje się osoba dłużnika

i jego dług wobec wierzyciela. Osoby, którymi się on posługuje pozostają w cieniu.

Ewentualną odpowiedzialność PKN ORLEN wobec powodów można rozpatrywać

jedynie na podstawie art. 415 i n. k.c. Roszczenie oparte na tej podstawie uległo

jednak przedawnieniu na podstawie art. 422 k.c.

W sprawie występują więc istotne zagadnienia prawne, wskazane powyżej,

dotyczące istnienia i charakteru odpowiedzialności prywatyzowanej spółki.

Ponadto istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości oraz rozbieżności sądów w ich orzecznictwie. Przykładem mogą być

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 2007 r., II PK 64/07 niepubl., oraz z

dnia 22 stycznia 2008 r., II PK 131/07 OSNP 2009, nr 5-6, poz. 63, przeciwko

Skarbowi Państwa - Ministrowi Skarbu Państwa i PKN ORLEN. W sprawach tych

Skarb Państwa wniósł skargi kasacyjne, które oddalono. W uzasadnieniach

wyroków Sąd Najwyższy zajął odmienne stanowisko odnośnie odpowiedzialności

PKN ORLEN niż prezentowane w niniejszej sprawie przez Sąd Okręgowy.

W uzasadnieniu wyroku z 22 stycznia 2008 r. stwierdzono, że: „W motywach

wyroku z dnia 7 sierpnia 2002 r. I PKN 561/01, OSNP-wkł. 2003, nr 5 poz. 7, Sąd

Najwyższy przyjął, że wynikający z ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji

obowiązek zawarcia z uprawnioną osobą umowy nieodpłatnego zbycia akcji jest

zdarzeniem cywilnoprawnym rodzącym stosunek zobowiązaniowy pomiędzy

Skarbem

Państwa

i

uprawnionym

pracownikiem

(byłym

pracownikiem).

Niewykonanie tego zobowiązania stwarza dla uprawnionego roszczenie o zawarcie

umowy, a w przypadku wygaśnięcia tego prawa wskutek upływu terminu zawitego roszczenie odszkodowawcze na podstawie art. 471 i n. k.c. Oznacza to, że Skarb

Państwa odpowiada również za osoby, z których pomocą wykonuje swoje

zobowiązanie lub którym wykonanie zobowiązania powierza w całości bądź w

części (art. 474 k.c.), choćby dotyczącej tylko czynności nazwanych „technicznymi",

a ocenionych jako czynności faktyczne (nie zaś czynności prawne) mające jednak

istotny wpływ na pracownicze prawo do akcji. Pogląd ten został zaakceptowany w

uchwale siedmiu sędziów z dnia 26 czerwca 2003 r. III PZP 22/02,OSNP 2003, nr

21, poz. 511, w której przyjęto również, że koncepcja stosunku zobowiązaniowego

powstającego z mocy prawa pomiędzy pracownikiem (byłym pracownikiem) i

Skarbem Państwa zobowiązanym do zawarcia umowy o nieodpłatne zbycie akcji

nie znajduje zastosowania wobec osób spoza ustawowego kręgu uprawnionych

podmiotów (...). Z dalszych wywodów skarżącego wynika, że reprezentuje on

pogląd, iż skoro wywiązał się należycie (w jego ocenie) z obowiązku wezwania

uprawnionych pracowników do składania oświadczeń o zamiarze nabycia akcji oraz

obowiązku zawarcia umów z osobami, które oświadczenia takie złożyły to nie może

ponosić odpowiedzialności na podstawie art. 471 k.c. za nienależyte wykonanie

obowiązków spoczywających samodzielnie z mocy prawa na spółce, a do takich

należały obowiązki wynikające z par. 6 ust. i par. 8 ust. 6 rozporządzenia

wykonawczego, polegające na przyjęciu oświadczeń o zamiarze nieodpłatnego

nabycia akcji oraz sporządzeniu list uprawnionych pracowników. Tymczasem w

sprawie nie chodzi o to, że spółka oświadczeń powodów o zamiarze nabycia akcji

nie przyjęła, lecz o to, że oświadczenia w tym przedmiocie w ogóle nie zostały

przez nich złożone. Istotna jest zatem ocena przyczyn niezłożenia przez powodów

stosownych oświadczeń, a w konsekwencji rozważenia czy Skarb Państwa

należycie wykonał obowiązek wezwania powodów, jako uprawnionych osób do

składania tych oświadczeń i w dalszej kolejności - zawarcia z nimi umów

nieodpłatnego zbycia akcji. Nie budzi bowiem wątpliwości, że obowiązki te

spoczywały na Skarbie Państwa jako właścicielu akcji spółki powstałej w wyniku

komercjalizacji przedsiębiorstwa państwowego (par. 3 ust. 1 i par 10 ust. 1

rozporządzenia w zw. z art. 36 ust. 1 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji)”.

Z kolei w uzasadnieniu wyroku z dnia 15 listopada 2007 r. w sprawie II PK

64/07,

stwierdzono

jednoznacznie,

odpowiedzialność kontraktową

że:

„(...)

i

w

dalszym

orzecznictwie

przyjmowano jako w pełni uprawnioną. Jej

podstawa określona jest bezpośrednio w ustawie. Orzecznictwo akceptuje ją

właśnie ze względu na zobowiązaniowy charakter obowiązków właściciela akcji

(Skarbu Państwa), a także komercjalizowanej spółki, która w stosunku do

właściciela akcji i jego obowiązków dotyczących ich wydania po ich przyjęciu do

realizacji, pozostawała w nim w relacji określonej w art. 474 k.c. (...) Przyjęta przez

sądy ocena o braku należytej staranności dłużnika w wykonaniu zobowiązania

miała w sprawie faktyczne uzasadnienie (art. 354 k.c.). Skarb Państwa jest

szczególną osobą prawną stąd powódki mogły zakładać rzetelność, a przede

wszystkim zgodność z prawem oświadczeń jego reprezentantów i osób

prowadzących na zlecenie przygotowanie i rozdział akcji. Nieprawidłowe

postępowanie pozwanego już na wstępnym etapie stanowiło nienależyte

wykonanie zobowiązania. (...) Dłużnikiem wierzytelności o wydanie akcji albo

odszkodowania za ich utratę jest Skarb Państwa. Uprawnienie nie wynika ze

stosunku pracy. Akcje nie stanowią wynagrodzenia za pracę lub dodatkowej formy

rekompensaty za nią. Wyrok TK z 27 marca 2007 r. SK 9/05, OTK-A 2007, nr 3,

poz. 31”.

Również najnowsze orzecznictwo sądów popiera argumentację pozwanego.

W szczególności należy wskazać pogląd Sądu Najwyższego z uchwały z dnia 15

października 2008 r., II PZP 10/08, Biul. SN 2008, nr 10, poz. 23, gdzie

stwierdzono, że „Utrata przez uprawnionego prawa do nieodpłatnego nabycia akcji

[...] wskutek naruszenia przez Skarb Państwa obowiązku wskazania uprawnionych

pracowników powoduje na podstawie art. 471 k.c. w związku z art. 361 k.c.

odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu Państwa z tytułu utraty dywidend

wypłaconych do czasu naprawienia szkody wynikającej z niewydania akcji, jeżeli

poszkodowany wykaże z odpowiednio wysokim prawdopodobieństwem, że byłby

posiadaczem akcji w dniu dywidendy (art. 348 § 2 k.s.h.)”. Podkreślono w skardze,

że we powołanej uchwale nie ma w ogóle mowy o odpowiedzialności

komercjalizowanej

spółki,

natomiast

Sąd

Najwyższy

przesądza

o

odpowiedzialności Skarbu Państwa oraz że prawo do dywidendy związane jest

nieodłącznie z wydaniem akcji pracownikowi. Wnioskując w drodze analogii - w

niniejszej sprawie jedynym odpowiedzialnym za zapłatę odszkodowania z tytułu

odmowy przyznania akcji powodom jest Skarb Państwa.

Zmienność orzecznictwa dotyczącego zagadnień prawnych wskazanych w

skardze obrazuje również wyrok Sądu Okręgowego w P. z dnia 12 grudnia 2008 r.,

VI Pa …/08, w sprawie z powództwa J. N., E. G. i T. P. przeciwko PKN ORLEN

oraz Skarbowi Państwa o analogicznym stanie faktycznym i prawnym jak w

niniejszej sprawie. W wyroku tym, na skutek apelacji wniesionej przez PKN

ORLEN, sąd zmienił wyrok Sądu Rejonowego w P. i oddalił powództwo w stosunku

do tego pozwanego, uznając, że jedynym odpowiedzialnym za wyrządzenie

szkody powodom jest Skarb Państwa. Sąd Okręgowy w P. przyjął, że PKN ORLEN

wykonywał jedynie czynności techniczne przygotowujące prywatyzację, ale nie

łączy go ze spadkobiercami zmarłego pracownika żaden odrębny stosunek

zobowiązaniowy. Swoje stanowisko Sąd oparł na wyroku Sądu Najwyższego z

dnia 11 marca 2008 r., II PK 198/07, OSP 2009, nr 11, poz. 115.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się nie mieć uzasadnionych podstaw.

Zasadniczym problemem było w niniejszej sprawie rozstrzygnięcie o

odpowiedzialności Spółki za szkodę spowodowaną w związku z nabyciem prawa

do nieodpłatnych akcji. Powodowie uzyskali od spółki informację, że nie są

uprawnieni do praw do akcji, które należały się im jako spadkobiercom zmarłego

pracownika.

Problem powyższy jest uregulowany w Rozporządzeniu Ministra Skarbu

Państwa z dnia 3 kwietnia 1997 roku w sprawie szczegółowych zasad podziału

uprawnionych pracowników na grupy, ustalania liczby akcji przez uprawnionych

pracowników (Dz.U. Nr 33, poz. 200). Rozporządzenie to zostało wydane na

podstawie art. 36 ust. 5 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw

państwowych (aktualnie j.t. Dz.U. z 2002 r., Nr 171, poz.1397, ze zm.). Przepis ten

stanowił lakonicznie, że właściwy do spraw Skarbu Państwa Minister określi w

drodze rozporządzenia szczegółowe zasady podziału uprawnionych pracowników

na grupy i ustalenia liczby akcji przez uprawnionych pracowników. Na tej podstawie

przepisy rozporządzenia zobowiązały spółkę do wydania zaświadczenia (§ 2) oraz

przyjmowania oświadczeń od uprawnionych pracowników, sporządzania list i

rozpatrywania reklamacji (§ 6,7 i 8).

Problem odpowiedzialności spółki za utratę prawa do akcji był już

wielokrotnie rozstrzygany przez Sąd Najwyższy. Można stwierdzić, że na

przestrzeni ponad 10 lat doszło do wykształcenia jednolitej linii orzeczniczej. W

wielu orzeczeniach przyjęto, że spółka powstała w wyniku komercjalizacji

przedsiębiorstwa państwowego ma w procesie udostępniania akcji własne

obowiązki wobec uprawnionych pracowników i niewykonanie lub nienależyte ich

wykonanie może uzasadniać jej odpowiedzialność odszkodowawczą na podstawie

art. 471 k.c. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2004 r., I PK 291/03,

OSNP 2004, nr 23, poz. 397). W wyroku tym przyjęto, że odpowiedzialność

odszkodowawcza spółki jest odpowiedzialnością in solidum ze Skarbem Państwa.

Stanowisko takie zostało podtrzymane w wielu późniejszych orzeczeniach Sądu

Najwyższego (zob. np. wyrok z dnia 5 lutego 2009 r., II PK 115/08 czy z dnia 31

marca 2009 r., II PK 250/08). Należy również wspomnieć, że sąd Najwyższy

dopuszcza również odpowiedzialność pracodawcy na podstawie art. 415 k.c.

Wątpliwości związane z problematyką odpowiedzialności spółki powstałej w

wyniku komercjalizacji za utratę prawa do akcji rozstrzygnęła uchwała składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 2009 roku, II PZP 4/09,

jeszcze niepublikowana. Należy wyraźnie podkreślić, że sentencja powyższej

uchwały odnosi się wprost do stanu faktycznego niniejszej sprawy. Stwierdzono w

niej, że spółka powstała w wyniku komercjalizacji może ponosić odpowiedzialność

za szkodę powstałą wskutek błędnego pouczenia spadkobierców uprawnionego

pracownika o tym, że nie przysługuje im prawo do nieodpłatnego nabycia akcji.

Uchwała ta potwierdza więc trafność dotychczasowej linii orzeczniczej Sądu

Najwyższego i usuwa dotychczasowe wątpliwości.

Tak więc można stwierdzić, że wadliwe pouczenie stanowi zdarzenie

pozostające w normalnym związku przyczynowym ze szkodą polegającą na utracie

prawa do nieodpłatnego nabycia akcji przez spadkobierców zmarłego pracownika.

Takie działanie spółki jest więc przyczyną powstania szkody. Natomiast podstawa

tej odpowiedzialności jest uzależniona od okoliczności faktycznych, które

doprowadziły

do

powstania

szkody.

Jest

więc

możliwy

zbieg

podstaw

odpowiedzialności odszkodowawczej spółki (471 k.c. i 415 k.c.). Nie jest także

wykluczona odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 474 k.c. w

zakresie wynikającym z zawartej umowy ze spółką. Sąd Najwyższy dopuszcza taką

możliwość (zob. wyroki z dnia 15 listopada 2007 r., II PK 64/07 czy z dnia 22

stycznia 2008 r., II PK 131/07). Sąd Najwyższy odwoływał się do tego przepisu w

sprawach, w których stroną skarżącą był Skarb Państwa. Nie chodziło więc o

uzasadnienie braku odpowiedzialności spółki ale o wzmocnienie argumentacji

dotyczącej podstaw odpowiedzialności Skarbu Państwa.

Na podstawie powyższego należy więc stwierdzić, że możliwe było przyjęcie

(przez

Sąd

Okręgowy)

odszkodowawczej

art.

k.c.

jako

podstawy

odpowiedzialności

in solidum. Możliwość taka wynika z trafnego założenia, iż

mamy tu do czynienia z odrębnymi zobowiązaniami dwóch podmiotów (spółki i

Skarbu Państwa). W tej sytuacji nie ma znaczenia to, że spółka nie jest dłużnikiem

stosunku prawa do akcji. Roszczenie polega bowiem na zapłacie odszkodowania

za utratę prawa do akcji. Świadczenie jest więc identyczne a jego spełnienie przez

spółkę powoduje wygaśnięcie roszczenia wobec Skarbu Państwa. Ostatecznie

należy przyjąć, że z mocy przepisów regulujących nieodpłatne nabycie akcji

powstaje między uprawnionym pracownikiem (jego spadkobiercami) a Skarbem

Państwa

oraz

prywatyzowana

spółką

stosunek

prawny

o

charakterze

zobowiązaniowym. Jego niewykonanie (nienależyte wykonanie) może więc

prowadzić do odpowiedzialności odszkodowawczej na podstawie art. 471 k.c. (zob.

uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 15 października 2008

r., II PZP 10/08).

Z powyższych względów należało uznać, iż nie zostały naruszone wskazane

w skardze kasacyjnej przepisy prawa materialnego a zaskarżony wyrok sądu

Okręgowego odpowiada prawu.

Z tych względów, na podstawie art. 39814 k.p.c., orzeczono jak w sentencji

wyroku.

/tp/