Supreme Court remands work accident liability case to lower court regarding employer responsibility for contractor and employee negligence.

Sygn. akt II PK 9/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 czerwca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący)

SSN Małgorzata Gersdorf (sprawozdawca)

SSN Halina Kiryło

w sprawie z powództwa P. W.

przeciwko M. Zakładom Chemicznym "O." S.A.

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 28 czerwca 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 maja 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje do rozpoznania

Sądowi Apelacyjnemu pozostawiając temu sądowi orzeczenie o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód P. W. domaga się od pozwanego Zakładów Chemicznych „O.” S.A.

zadośćuczynienia oraz odszkodowania a także renty wyrównawczej w związku z

wypadkiem przy pracy, jakiemu uległ w zakładzie pracy w dniu 5 listopada 2001 r.

Jako podstawę swych roszczeń powód wskazał art. 415 k.c. ewentualnie art. 435

k.c. w zw. z art. 444 § 1 i 2 k.c. oraz art. 445 § 1 k.c.

Rozpatrujący sprawę Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny.

W dniu 5 listopada 2001 r. jadąc na rowerze na prostym odcinku drogi

wewnętrznej powód najechał na wystającą z miejsca parkingowego (wiaty) część

naczepy ciężarówki, wskutek czego doznał rozległych obrażeń głowy i twarzy.

Powód poruszał się z prędkością przekraczającą dozwolone 5 km/h, które to

ograniczenie obowiązywało na terenie zakładu. Naczepa ciężarówki została

ustawiona w tym miejscu przez kierowcę, A. K. po uzgodnieniu z J. Ł.

A. K.

wiązała z pozwanym umowa o świadczenie usług przewozowych. J. Ł. był

pracownikiem pozwanego zatrudnionym na stanowisku specjalisty ds. transportu a

także zleceniobiorcą spółki „O. Trans” Sp. z o.o. na podstawie umowy zlecenia z

dnia 1 sierpnia 2000 r. (obowiązującej do 30 kwietnia 2003 r.).

Wyrokiem wstępnym z 29 września 2009 r., Sąd Okręgowy orzekł o

odpowiedzialności pozwanego za wypadek, jakiemu uległ powód w dniu 5 listopada

2001 r. co do zasady.

Zdaniem sądu odpowiedzialność pozwanego opiera się na art. 430 k.c. Do

zdarzenia doszło na terenie należącym do pozwanego. Do wyrządzenia powodowi

szkody doszło wskutek niedbalstwa J. Ł. przy wykonywaniu powierzonych mu

czynności

polegających

na

organizowaniu,

koordynowaniu

i

nadzorze

podlegających mu środków transportu. Jego wina polegała na niezachowaniu

zasad bezpieczeństwa i ostrożności wynikających z doświadczenia życiowego i

okoliczności przypadku i obejmowała dopuszczenie do ustawienia naczepy w ten

sposób, że wystawała ona w części na drogę wewnętrzną. Sąd nie dopatrzył się

wyłącznej winy powoda w spowodowaniu wypadku, co mogłoby uzasadniać

uwolnienie pozwanego od odpowiedzialności.

Wyrokiem z 10 maja 2010 r., Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanego od

tego orzeczenia. Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne i ocenę prawną

materiału dowodowego przeprowadzoną przez sąd I instancji. W szczególności

potwierdził, że zarówno J. Ł. jak i A.K. byli podwładnymi pozwanego w rozumieniu

art. 430 k.c. Skutkiem polecenia J. Ł. było wadliwe zaparkowanie pojazdu przez A.

K., tworzące zagrożenie dla uczestników ruchu, a zatem można mówić o winie J. Ł.

w postaci niedbalstwa. Uzasadniało to zastosowanie art. 430 k.c. jako podstawy

odpowiedzialności pozwanego.

Skargę kasacyjną od tego orzeczenia wywiódł pełnomocnik pozwanego,

zarzucając:

a) naruszenie art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1

k.p.c. przez ich nieprawidłowe zastosowanie polegające na faktycznym

nierozpoznaniu zarzutów apelacji,

b) naruszenie art. 382 k.p.c. w zw. z art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1

k.p.c. przez uznanie za własne ustaleń faktycznych i ocen prawnych sądu I

instancji, mimo stwierdzenia braku istotnych uchybień i uznaniu ustaleń i

ocen prawnych zasadniczo za prawidłowe a także braku oceny sprawy w

oparciu o własną wszechstronną ocenę materiału dowodowego,

c) naruszenie art. 382 k.p.c. w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. oraz art. 391 § 1 k.p.c.

przez zaniechanie wyjaśnienia powodów, dla których dostrzegając wady

rozstrzygnięcia

sądu

I

instancji

sąd

odwoławczy

zaniechał

ich

wyeliminowania,

d) naruszenie art. 430 k.c. w zw. z art. 361 § 1 k.c. przez ich niewłaściwe

zastosowanie do ustalonego stanu faktycznego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna pozostaje w części uzasadniona, co doprowadziło do

uchylenia zaskarżonego orzeczenia.

Nie przesądziły o tym jednak zarzuty naruszenia prawa procesowego

podniesione w skardze. W ocenie Sądu Najwyższego sąd II instancji odniósł się do

wszystkich zarzutów apelacji, aczkolwiek po części uczynił to w krótkiej formie. Nie

ma jednak powodów dla kierowania zarzutu, że apelacja nie została oceniona ani,

że uzasadnienie wyroku nie poddaje się kontroli instancyjnej. Daje się bowiem

ocenić, z jakich przyczyn sąd odwoławczy zajął takie a nie inne stanowisko w

sprawie w przedmiocie oceny materiału dowodowego, którego odmienną ocenę

chciałby widzieć skarżący. Przesadnym okazuje się podnoszone w skardze

twierdzenie o naruszeniu prawa skarżącego do sądu.

Również nieuzasadnione pozostaje twierdzenie, że sąd II instancji,

dopatrując się wadliwości orzeczenia sądu I instancji, zaniechał jego zmiany lub

uchylenia. Wywodzenie takich wniosków z użytych w uzasadnieniu twierdzeń o

braku istotnych uchybień lub jego zasadniczej prawidłowości pozostaje zbyt daleko

idące. W kontekście całości uzasadnienia zwroty te rzeczywiście pozostają

niewłaściwe, albowiem Sąd Apelacyjny zgodził się zarówno z ustaleniami

faktycznymi jak i oceną prawną zawartą we wcześniejszym rozstrzygnięciu i trudno

dostrzec odmienności w jego ocenach. Przywołane sformułowania mogą zatem

zostać co najwyżej uznane za nieadekwatne w użytym kontekście. Nie sposób z

nich wywieść natomiast, że sąd II instancji widział wady orzeczenia, aczkolwiek ich

nie skorygował.

Wypada również przypomnieć, że ocena wpływu regulacji procesowych na

rozstrzygnięcie opiera się na kryterium ich wpływu na treść tegoż rozstrzygnięcia

(tak np. na etapie skargi kasacyjnej – art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.). Stwierdzenie o

braku istotnych uchybień może zatem stanowić wyraz stanowiska, że zaskarżone

orzeczenie nie zawiera takich (istotnych) wad proceduralnych, które wymagałyby

jego uchylenia jako wadliwego.

Sąd

Najwyższy

wprawdzie

dostrzega

wadliwość

uzasadnień

obu

zaskarżonych orzeczeń, jednak wyłącznie w zakresie zastosowanej normy prawa

materialnego w kontekście prezentowanego w postępowaniu stanowiska strony

powodowej. Podnosiła ona, że roszczenia jej wynikają z art. 415 k.c. i art. 435 k.c.

Tymczasem sąd I instancji zdecydował się rozstrzygać sprawę na zasadzie art. 430

k.c. Decyzja o określeniu podstawy prawnej orzeczenia pozostaje oczywiście w

gestii sądu, zgodnie z zasadą facta probantur, iura novit curia, jednakże można

równocześnie oczekiwać, że sąd ustosunkuje się do stanowiska prezentowanego

przez strony (szczególnie powoda). Można było tego oczekiwać tym bardziej, że to

właśnie na skutek zarządzenia sądu strona powodowa zobowiązana była do

wskazania podstawy prawnej dochodzonego roszczenia.

W tym kontekście strony mają prawo – stanowiące emanację prawa do sądu

– do uzyskania informacji o przyczynach, dla których sąd nie uznaje za właściwe

zastosowanie podstawy prawnej prezentowanej przez stronę. Jakkolwiek z punktu

widzenia strony powodowej, która uzyskała korzystne dla siebie orzeczenie, może

się wydawać, że zachowanie takie nie ma znaczenia, to jednak warto dostrzec jego

znaczenie z punktu widzenia drugiej strony procesu. Podejmuje ona w procesie

obronę przed określonym stanowiskiem. Znając podstawę prawną ma możliwość

prezentowania

argumentów

nie

tylko

faktycznych,

ale

także

prawnych

przemawiających przeciwko niemu. Z tego względu wykreowanie podstawy prawnej

przez

sąd,

jakkolwiek

dopuszczalne,

musi

uwzględniać

także

przebieg

postępowania. W uzasadnieniu, zatem trzeba wskazać powody, dla których

odmówiono orzekania na zasadzie art. 435 k.c.

Sam ten fakt (braki w uzasadnieniu) nie stanowił jednak podstawy

niniejszego rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego. Po pierwsze, w toku postępowania

apelacyjnego istniała możliwość podjęcia obrony w związku z podstawą, wskazaną

w uzasadnieniu orzeczenia zapadłego w I instancji. Po drugie, trudno dopatrywać

się wpływu tak rozumianej wadliwości proceduralnej uzasadnienia na treść

rozstrzygnięcia.

Można natomiast i należy zauważyć, że wadliwe okazało się zastosowanie w

niniejszej sprawie, zarówno przez Sąd Okręgowy jak i Sąd Apelacyjny, prawa

materialnego, a to art. 430 k.c. jako podstawy odpowiedzialności pozwanego za

szkodę, jakiej doznał powód. Skarżący w skardze kasacyjnej podnosi, że wina w

ustawieniu pojazdu (naczepy) we wiacie nie leżała po stronie pracownika spółki, ale

kierowcy (zleceniobiorcy), albowiem nie ustalono w toku procesu, że w zakresie

obowiązków tego pierwszego leżała dbałość o prawidłowe zaparkowanie

przyczepy. W tym samym kontekście zdaniem skarżącego nie sposób mówić o

istnieniu związku przyczynowego między zachowaniem pracownika a szkodą.

Hipoteza art. 430 k.c. obejmuje przypadki, w których do wyrządzenia szkody

dochodzi z winy osoby, znajdującej się pod kierownictwem innej osoby i gdy osoba

taka podlega jej wskazówkom. W pierwszej kolejności wypada zatem ocenić, czy

można pozwanemu przypisać odpowiedzialność na zasadzie tej normy zarówno za

działania kierowcy A. K., będącego zleceniobiorcą, jak i dyspozytora J. Ł. jako

pracownika.

W piśmiennictwie zauważa się, że generalnie stosunek zlecenia nie kreuje

stosunku kierownictwa w rozumieniu art. 430 k.c., choć w konkretnych przypadkach

nie sposób wykluczyć istnienia stosunku podległości (tak np. A. Olejniczak w:

Kodeks cywilny. Komentarz pod red. A. Kidyby, Warszawa 2010, komentarz do art.

430, pkt 9). Sąd Najwyższy wskazywał już w swym orzecznictwie, że ogólna

kontrola osoby zatrudnionej na podstawie umowy zlecenia, dokonywana przez

zleceniodawcę z punktu widzenia rezultatów działalności nie świadczy o

podporządkowaniu pracowniczym (por. postanowienie SN z 23 maja 2003 r., I PK

47/03 – niepubl.). Ewentualne przypisanie odpowiedzialności pozwanemu za

działania kierowcy-zleceniobiorcy wymagałby zatem poczynienia przy ponownym

rozpoznaniu sprawy dodatkowych ustaleń i ocen, czy mimo zatrudnienia

cywilnoprawnego można uznać, że kierowca ten polegał pozwanemu w rozumieniu

art. 430 k.c.

Wątpliwości występują także w odniesieniu do zachowania dyspozytora J. Ł.

Winę w postaci niedbalstwa wiąże się w piśmiennictwie z oceną, czy osoba, której

zachowanie analizujemy, dopełniła należytej staranności (por. np. P. Machnikowski

w: System prawa prywatnego, tom 6, pod red. A. Olejniczaka, Warszawa 2009, str.

413-414). Jako miernik staranności przyjmuje się przy tym ujęty w art. 355 § 1 k.c.

miernik ogólnie przyjętej w stosunkach danego rodzaju staranności. Dla potrzeb

odpowiedzialności można skonstruować wzorzec postępowania w stosunkach

danego rodzaju, porównując z nim zachowanie dłużnika w konkretnym przypadku,

stawiając przy tym wymaganie ostrożności nie najwyższej, szczególnej, lecz

przeciętnej (por. P. Machnikowski, op. cit., str. 414-415). Wypada zweryfikować, o

ile miałaby wchodzić w grę odpowiedzialność pozwanego na zasadzie art. 430 k.c.,

czy w granicach obowiązków tego pracownika mieściła się dbałość o właściwe

zabezpieczenie rozlokowanych środków transportu.

Przy

ponownym

rozpoznaniu

sprawy,

niezależnie

od

weryfikacji

wymienionych okoliczności, sąd zechce zbadać w pierwszej kolejności zasadność

podstaw

odpowiedzialności

wskazywanych

przez

powoda.

Rozstrzygnięcie

powyższych wątpliwości w kwestii winy osób, za które odpowiedzialność miałby

ponosić pozwany, może bowiem nastąpić także przez ocenę możliwości określenia,

jako podstawy odpowiedzialności, odpowiedzialności na zasadzie ryzyka. Sąd

zechce także ocenić, czy ferowanie w sprawie wyroku wstępnego, co do

odpowiedzialności pozwanego, znajduje rację bytu w świetle zasad ekonomii

procesowej, w świetle faktu,

że w postępowaniu niniejszym zgromadzono już

znaczny materiał dowodowy, który nie wymaga (chyba, że zajdą po temu nowe

okoliczności) znacznego uzupełnienia. Rozważając tę kwestię Sąd Apelacyjny

winien także uwzględnić wymagany i jednocześnie dopuszczalny zakres orzeczenia

wstępnego.

W myśl dominującego poglądu judykatury w wyroku wstępnym nie orzeka się

o przyczynieniu (por. np. wyrok SN z 24 września 2009 r. IV CSK 207/09; OSNC

2010/4/58).

Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.