Supreme Court dismissed claim for higher severance pay due to non-applicability of new privatization law at termination date.

Sygn. akt II PK 81/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 grudnia 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Maria Tyszel (przewodniczący)

SSN Andrzej Kijowski (sprawozdawca)

SSN Barbara Wagner

Protokolant Halina Kurek

w sprawie z powództwa Z. P.

przeciwko Polskim Kolejom Państwowym Spółce Akcyjnej Zakładowi

Infrastruktury Kolejowej w likwidacji w K.

o ustalenie i odprawę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 9 grudnia 2004 r.,

kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w K.

z dnia 10 grudnia 2003 r.,

zmienia zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok

Sądu Rejonowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w K. z dnia 18 lutego 2002 r., w ten sposób, że oddala

powództwo, odstępując od obciążenia powoda kosztami

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w K., po

rozpoznaniu sprawy z powództwa Z. P. przeciwko Polskim Kolejom

Państwowym S.A. - Zakładowi Infrastruktury Kolejowej w likwidacji w K.,

wyrokiem z dnia 10 grudnia 2003 r., po częściowym uwzględnieniu apelacji

wniesionej przez pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w K. z dnia 1 lutego 2002 r. zmienił go w ten sposób

że, tytułem odszkodowania zasądził na rzecz powoda kwotę

10.477,41 zł.

Tymczasem powód domagał się wypłaty 14.000 zł wynikającej z różnicy

pomiędzy kwotą odprawy wypłaconej mu na podstawie art. 8 ustawy z dnia 28

grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami

stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy (Dz. U. z 1990 r., Nr 4,

poz. 19), a kwotą odprawy wynikającej z art. 49 ustawy z dnia 8 września 2000

r.

o

komercjalizacji,

restrukturyzacji

i

prywatyzacji

przedsiębiorstwa

państwowego Polskie Koleje Państwowe (Dz. U. Nr 84, poz. 948 ze zm.).

W motywach tego rozstrzygnięcia Sąd Apelacyjny przejął jako własne

ustalenia faktyczne poczynione w postępowaniu w pierwszej instancji, lecz nie

podzielił ich prawnej kwalifikacji. Powód był u pozwanego zatrudniony od dnia

13 października 1972 r. do dnia 14 października 2000 r. Rozwiązanie umowy o

pracę nastąpiło na mocy porozumienia stron z przyczyn leżących po stronie

pracodawcy. Z tego powodu pozwany wypłacił powodowi odprawę w wysokości

4220,37 zł na podstawie ustawy o szczególnych zasadach rozwiązywania z

pracownikami stosunków pracy. Ponadto w oparciu o przepisy Paktu Gwarancji

Pracowniczych wypłacono mu rekompensatę w wysokości 6861,48 zł oraz na

podstawie Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników PKP

kwotę 8440,74 i 853,55 zł.

Zdaniem Sądu Rejonowego, powód spełniał przesłanki do otrzymania

odprawy w wysokości 30.000,- zł na podstawie art. 49 ust.1 w związku z art. 48

ust. 1 ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji, albowiem w

chwili rozwiązania umowy o pracę zamieszkiwał na obszarze powiatu, w którym

stopa bezrobocia była większa niż przeciętna stopa bezrobocia. Sąd pierwszej

instancji zaliczył na poczet tej odprawy wypłaconą już kwotę 4220,37 zł. W

ocenie Sądu nie było zaś podstaw do uwzględnienia kwot wypłacanych z

pozostałych tytułów.

Zdaniem Sądu Okręgowego, Sąd Rejonowy słusznie przyjął, że w

niniejszej sprawie zastosowanie znajduje art. 49 ust. 1 ustawy o komercjalizacji,

restrukturyzacji i prywatyzacji, zgodnie z którym pracownikom przysługuje

jednorazowa odprawa pieniężna, jeśli rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło w

latach 2000 - 2002 z przyczyn dotyczących zakładu pracy. Za takim

wnioskowaniem przemawia już samo brzmienie przepisu, z którego wynika, że

zakresem jego stosowania objęte zostały te przypadki rozwiązania umów o

pracę, które nastąpiły po dniu 1 stycznia 2000 r. Nie ma zatem znaczenia, że

niniejsza ustawa weszła w życie dopiero z dniem 27 października 2000 r. Takie

stanowisko jest również zgodne z art. 3 k.c. W ocenie Sądu Okręgowego

uzasadniony jest natomiast zarzut pozwanego dotyczący niezaliczenia na

poczet niniejszej odprawy kwot wypłaconych na podstawie Paktu Gwarancji

Pracowniczych i Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy. Zgodnie z § 6

cytowanego Układu, jeżeli rozwiązanie z pracownikiem stosunku pracy

zawartego na czas nieokreślony następuje z przyczyn leżących po stronie

pracodawcy, określonych w art. 361 k.p., a strony stosunku pracy ustalają

wcześniejszy niż jeden miesiąc termin rozwiązania stosunku pracy, to

pracownikowi przysługuje odszkodowanie w wysokości sześciomiesięcznego

wynagrodzenia, obliczonego na takich zasadach, jak za urlop wypoczynkowy.

Zdaniem Sądu Okręgowego, drugie zdanie omawianego przepisu zawęża

zakres jego zastosowania do sytuacji, w której strony ustaliły krótszy aniżeli

jednomiesięczny termin rozwiązania umowy o pracę. Oznacza to, że

odszkodowanie wynikające z § 6 Układu jest w rozumieniu art. 50 ust. 3 ustawy

o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji innym świadczeniem z tytułu

rozwiązania stosunku pracy, co prowadzi do wniosku, że jeżeli je wypłacono, to

powinno zostać zaliczone na poczet odprawy przysługującej na podstawie

cytowanej ustawy. Taki sam charakter będzie miała rekompensata pieniężna

zrealizowana w oparciu o postanowienia Paktu Gwarancji Pracowniczych.

Kasację od powyższego wyroku wniosła strona pozwana, zarzucając

naruszenie prawa materialnego oraz błędną wykładnię przepisu art. 49 ust. 1 i 2

w związku z art. 48 i art. 83 ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i

prywatyzacji oraz art. 3 k.c. wyrażające się w przyjęciu, że przepisy ustawy o

komercjalizacji,

restrukturyzacji

i

prywatyzacji

obowiązywały

w

chwili

rozwiązania umowy o pracę z powodem, tj. w dniu 30 września 2000 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja podlega uwzględnieniu, ponieważ jej podstawa okazała się

uzasadniona. Istota sporu sprowadza się do rozstrzygnięcia kwestii, czy

przepisy ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji, obowiązywały

w chwili rozwiązania umowy o pracę z powodem, to jest przed swym wejściem

w życie. Problem ten wyłania się ze sformułowania zawartego między innymi w

art. 49 ust. 1 ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji, zgodnie z

którym „pracownikowi, z którym w latach 2000 - 2002 został rozwiązany

stosunek pracy z przyczyn, o których mowa w art. 48 ustawy, mającemu stałe

miejsce zamieszkania na obszarze powiatu, w którym stopa bezrobocia w dniu

rozwiązania stosunku pracy jest większa niż przeciętna stopa bezrobocia w

kraju, przysługuje, z zastrzeżeniem art. 50 ust. 1 ustawy, jednorazowa odprawa

pieniężna w wysokości 30.000 zł”. Sporne jest bowiem, czy wyrażenie „w latach

2000 – 2002” oznacza rok 2000 od dnia 1 stycznia czy też od dnia 27

października, to jest od daty wejścia ustawy w życie. Sformułowania o

identycznej treści, ustawodawca użył również w art. 48, 51, 56 i 58 omawianej

ustawy.

Powyższa kwestia była przedmiotem uchwały powiększonego składu

Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2004 r. ( III PZP 11/03, OSNP z 2004 r.,

Nr 9, poz. 150). W uchwale tej wyrażono pogląd, że „prawo do jednorazowej

odprawy pieniężnej określonej w art. 48 i art. 49 ustawy z dnia 8 września 2000

r.

o

komercjalizacji,

restrukturyzacji

i

prywatyzacji

przedsiębiorstwa

państwowego "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. Nr 84, poz. 948 ze zm.)

przysługuje tylko pracownikom, z którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło

po dniu wejścia ustawy w życie.”

Za przyjęciem tezy wysłowionej w cytowanej uchwale przemawia wiele

argumentów. W pierwszej kolejności wskazać należy na okoliczności związane

z językową redakcją omawianej normy prawnej. Przepisy rozdziału 8 ustawy,

zatytułowanego

"Restrukturyzacja

zatrudnienia",

przewidują

szczególne

świadczenia dla pracowników, z którymi w latach 2000 - 2002 rozwiązanie

stosunku pracy "nastąpiło" (art. 48) albo z którymi stosunek pracy "został"

rozwiązany (art. 49) z przyczyn dotyczących zakładu pracy. Prima facie

należałoby przyjąć, że chodzi o ustanie zatrudnienia w jakimkolwiek dniu

kalendarzowym w latach 2000, 2001 i 2002, a zatem od dnia 1 stycznia do dnia

31 grudnia. Uwzględniając jednak treść art. 83 ustawy, należałoby przyjąć, że

zwrot "w latach 2000 - 2002" oznacza w istocie "w roku 2000, jednakże nie

wcześniej niż od dnia 27 października, to jest od wejście ustawy w życie".

Użycie czasu przeszłego („nastąpiło”, „został”) w odniesieniu do określenia

warunku nabycia prawa do uprawnień, jakim jest rozwiązanie stosunku pracy,

może wprawdzie świadczyć o zamiarze objęcia regulacją zdarzeń przeszłych,

lecz tak wyrażoną wolę (zamiar) ustawodawcy w interpretacji tworzonych przez

niego przepisów uwzględniać należy z dużą ostrożnością. Dlatego szczególną

rolę należałoby w rozwiązaniu tego problemu przypisać prawnym zasadom

kolizyjnym,

odnoszącym

się

do

omawianego

zagadnienia.

Chodzi

w

szczególności o uwzględnienie zasady lex retro non agit wyrażonej w art. 3 k.c.,

od której możliwe są jednak odstępstwa.

Akt prawny z reguły wchodzi życie z dniem jego ogłoszenia (dzień

wydania organu promulgacyjnego). W przepisach wprowadzających może być

jednak określona inna data, odnosząca się bądź do całego aktu prawnego bądź

do poszczególnych jego przepisów. Na ogół data ta przypada w okresie po

publikacji aktu prawnego. W takim przypadku problem wstecznego działania

prawa w ogóle nie powstaje. Zgodnie z art. 3 k.c. ustawa może jednak

wyjątkowo określać datę wcześniejszą datę jej obowiązywania

niż dzień

publikacji, jeśli wynika to z jej brzmienia lub celu. Warto jednak zwrócić uwagę,

że art. 3 k.c. nie wprowadza żadnych innych, swoistych dla prawa cywilnego

reguł kolizyjnych, funkcjonujących w oderwaniu od zasad powszechnie

przyjętych (por. wyroki SN: z 27 kwietnia 1977 r., III CZP 15/77, OSNCP 1978

nr 1, poz. 2; z 22 kwietnia 1987 r., II CR 51/87, OSNCP 1988 nr 10, poz. 144; z

23 czerwca 1999 r., I CKN 63/98, OSNC 2000 nr 1, poz. 14 oraz uchwały: z 17

maja 1990 r., III CZP 24/90, OSNCP 1991 nr 2-3, poz. 18; z 22 grudnia 1997 r.,

III CZP 61/97, OSNC 1998 nr 5, poz. 75; z 5 lipca 2002 r., III CZP 36/02, OSNC

2003 nr 4, poz. 45). Dotyczy on tylko takich sytuacji, w których w przepisy

przejściowe określają jej wejście w życie w dacie wcześniejszej

od daty

opublikowania aktu prawnego w Dzienniku Ustaw lub Monitorze Polskim albo

nie określa jej w ogóle, jeśli tylko cel ustawy przemawia za jej wstecznym

działaniem. W przypadku ustawy z dnia 8 września 2000 r. taka sytuacja nie

występuje. Jej art. 83 stanowi, że wchodzi ona w życie po upływie 14 dni od

dnia ogłoszenia, z wyjątkiem "rozdziału 7, art. 65-67, art. 70", "które wchodzą w

życie w terminie, o którym mowa w art. 8 ust. 3" (pierwszy dzień miesiąca

przypadającego po dniu wydania postanowienia o wpisie PKP SA do rejestru

handlowego), art. 69 pkt 10, który wchodzi w życie z dniem 31 grudnia 2000 r.,

art. 69 pkt 9 i 21 oraz art. 74, które wchodzą w życie z dniem 1 stycznia 2001 r.

oraz art. 71, który wchodzi w życie "w terminie, o którym mowa w art. 8 ust. 3,

jednak nie wcześniej niż dnia 2 stycznia 2001 r." Rozważania nad brzmieniem i

celem ustawy w aspekcie uzasadnienia wstecznego działania niektórych jej

przepisów są zatem bezprzedmiotowe, albowiem regulacja w tym zakresie nie

pozostawia najmniejszych wątpliwości, od kiedy obowiązuje jej art. 49 ust 1,

Warto również zwrócić uwagę na systemowy aspekt wykładni niniejszej

normy

prawnej.

Możliwość

nabycia

prawa

do

jednorazowej

odprawy

uzależniona została od niespełnienia warunków umożliwiających uzyskanie

prawa do emerytury, urlopu kolejowego lub świadczenia przedemerytalnego.

Ponieważ instytucja urlopu kolejowego została wprowadzona do obrotu

prawnego z dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, warunek o którym mowa

(nienabycie prawa do urlopu kolejowego) nie mógł być spełniony przed tą datą.

Potwierdzając możliwość wstecznego działania przepisów wprowadzających

uprawnienie do jednorazowej odprawy, należałoby zatem konsekwentnie

przyjąć, że także prawo do urlopu kolejowego powstaje z dniem 1 stycznia 2000

r., co z kolei prowadziłoby do konieczności uregulowania swoistego

ekwiwalentu z tytułu jego niewykorzystania, gdyż wsteczne udzielenie urlopu w

praktyce nie jest możliwe. Ustawodawca nie przewidział jednak takiej

możliwości, co skłania do uznania, że omawiana regulacja obowiązuje dopiero

od wejścia w życie ustawy.

Warto również wskazać na brak przepisów regulujących "rozliczenie"

ewentualnych świadczeń pobranych z tytułu rozwiązania stosunku pracy z

przyczyn dotyczących pracodawcy w okresie od dnia 1 stycznia 2000 r. do dnia

26 października 2000 r. i jednorazowej odprawy pieniężnej, gdyby uznać, że

omawiana regulacja obowiązywała wstecz przez cały rok 2000. Zgodnie z art.

50 ust. 3 ustawy, pracownikom, którzy nabyli prawo do jednorazowej odprawy

nie przysługuje odprawa na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy o zwolnieniach

grupowych, "ani żadne inne świadczenie z tytułu rozwiązania stosunku pracy z

przyczyn dotyczących zakładu pracy". Do innych świadczeń zaliczyć trzeba

rekompensatę, wypłacaną na podstawie Paktu gwarancji pracowniczych oraz

odszkodowanie określone w § 6 Ponadzakładowego układu zbiorowego pracy

dla pracowników przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe".

Pracownicy, którzy pobrali odprawę, rekompensatę i odszkodowanie (nie

obowiązywał bowiem zakaz kumulacji tych świadczeń) powinni je zatem

zwrócić. Przepisy kodeksu cywilnego o zaliczeniu zapłaty (art. 451 k.c. w

związku z art. 300 k.p.) nie miałyby w tym przypadku zastosowania, albowiem

dotyczą one sytuacji, w której dłużnik ma kilka długów względem tego samego

wierzyciela. O "zaliczeniu" świadczeń pobranych na poczet jednorazowej

odprawy można byłoby więc zasadnie mówić tylko w znaczeniu potocznym.

Jakkolwiek odprawy nie mają charakteru wynagrodzeniowego, w orzecznictwie

przyjmowało się dotychczas, że jako "inne świadczenia związane z pracą"

podlegają ochronie na równi z wynagrodzeniem za pracę (por. wyroki: SN z 25

listopada 1982 r., I PRN 118/82, ONSCP 1983 nr 7, poz. 102; z 9 maja 1991 r.,

I PR 482/90, PiZS 1991 nr 11-12, s. 65; SA w Gdańsku z 29 sierpnia 1994 r., III

APr 44/94, OSA 1994 nr 10, poz. 79). Dlatego do "rozliczenia" odpraw nie

mogłyby być stosowane przepisy o potrąceniu bez tytułu wykonawczego (art.

87 k.p.) lub zgody pracownika (art. 91 k.p.). Świadczenia wypłacone

pracownikom, z którymi stosunki pracy zostały rozwiązane przed dniem wejścia

w życie ustawy, należało bowiem uznać za świadczeniami należne. Tak więc i

przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 k.c. w związku z art. 300

k.p.) nie mogłyby stanowić podstawy prawnej żądania zwrotu wskazanych

wyżej świadczeń. W tej sytuacji, wobec braku podstawy prawnej, wątpliwa

byłaby dopuszczalność pomniejszenia przez pracodawcę, a nawet przez sądy,

jednorazowej odprawy pieniężnej o kwoty pobranych wcześniej świadczeń.

Prowadziłoby

to

do

niczym

nieusprawiedliwionego

uprzywilejowania

pracowników, z którymi stosunki pracy zostały rozwiązane w okresie między

dniem 1 stycznia i dniem 26 października 2000 r., a w konsekwencji do

dyskryminacji zarówno tych, którzy zostali zwolnieni z pracy po dniu 26

października 2000 r. jak i tych, z którymi stosunki pracy zostały rozwiązane

przed dniem 1 stycznia 2000 r.

Powyższe rozważania prowadzą zatem do wniosku, że w chwili

rozwiązania umowy o pracę z powodem nie obowiązywały przepisy ustawy o

komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 15

k.p.c. orzekł jak w sentencji.