Supreme Court dismisses appeal; termination of service contract deemed valid despite later recognition as employment relationship.

Sygn. akt II PK 72/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 listopada 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Herbert Szurgacz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Beata Gudowska

SSN Maria Tyszel

Protokolant Dorota Białek

w sprawie z powództwa L. P.

przeciwko Miejskiemu Przedsiębiorstwu Komunikacyjnemu Spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością w L.

o dopuszczenie do pracy,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 18 listopada 2004 r.,

kasacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w L.

z dnia 11 grudnia 2003 r.,

oddala kasację.

Uzasadnienie

Powód L. P. w pozwie skierowanym przeciwko stronie pozwanej

Miejskiemu Przedsiębiorstwu Komunikacyjnemu Spółce z o.o. w L. domagał się

uznania wypowiedzenia dokonanego przez pracodawcę w dniu 12 grudnia 2000 r.

za bezskuteczne.

W toku postępowania powód sprecyzował żądanie w ten sposób, że wniósł o

dopuszczenie go do pracy w oparciu o prawomocny wyrok ustalający istnienie

między stronami stosunku pracy i jednocześnie na wypadek nieuwzględnienia tego

roszczenia - o przywrócenie do pracy na dotychczas zajmowane stanowisko

kierowcy autobusów.

W piśmie procesowym z dnia 12 lutego 2003 r. powód rozszerzył powództwo

o roszczenia pieniężne wynikające z łączącego strony stosunku pracy.

Częściowym wyrokiem z dnia 5 września 2003 r. Sąd Rejonowy - Sąd Pracy

i Ubezpieczeń Społecznych w L. zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda

kwotę 3263,38 złotych wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 27 września 2001 r.

tytułem odszkodowania za niezgodne z prawem rozwiązanie stosunku pracy,

oddalił powództwo o dopuszczenie do pracy oraz orzekł o rygorze natychmiastowej

wykonalności.

Powyższe orzeczenie Sąd I instancji wydał w oparciu o następująco ustalony

stan faktyczny. Powód był zatrudniony u strony pozwanej w oparciu o terminową

umowę o pracę w okresie od 1 lipca 1998 r. do 31 grudnia 1999 r. na stanowisku

kierowcy autobusu. Umowa o pracę rozwiązała się z upływem okresu, na który

została zawarta. W dniu 5 stycznia 2000 r. strony zawarły umowę o świadczenie

usług w zakresie prowadzenia i obsługi autobusu na liniach komunikacyjnych MPK

w L.. W związku z zawarciem tej umowy powód zarejestrował własną działalność

gospodarczą. W dniu 12 grudnia 2000 r. umowa o świadczenie usług została

powodowi wypowiedziana przez stronę pozwaną za dwutygodniowym okresem

wypowiedzenia ze skutkiem na dzień 27 grudnia 2000 r. Powód otrzymywał

wynagrodzenie miesięczne w kwocie 1631,69 złotych brutto.

Wyrokiem z dnia 5 czerwca 2001 r. Sąd Rejonowy w L. ustalił, że pomiędzy

stroną pozwaną i powodem istnieje stosunek pracy nawiązany na czas nie

określony na stanowisku kierowcy autobusu od dnia zawarcia umowy o

świadczenie usług. Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 27 września 2001 r. oddalił

apelację strony pozwanej od powyższego orzeczenia. Rozważając prawidłowość

dokonanego powodowi wypowiedzenia umowy o pracę Sąd Rejonowy stwierdził, iż

nie zawierało ono przyczyny wypowiedzenia, ponadto strona pozwana zastosowała

niewłaściwy okres wypowiedzenia umowy o pracę, a także nieprawidłowo ustaliła,

iż stosunek pracy został rozwiązany z dniem 28 grudnia 2000 r., zamiast z dniem

31 grudnia 2000 r.

Wobec powyższego Sąd Pracy zasądził na rzecz powoda

odszkodowanie na podstawie art. 471 k.p. zamiast przywrócenia do pracy przy

uwzględnieniu

stopnia

naruszenia

rozwiązywaniu

umów za

przez

wypowiedzeniem

stronę

pozwaną

w wysokości

przepisów

o

dwumiesięcznego

wynagrodzenia z odsetkami liczonymi od dnia 27 września 2001 r. tj. dnia

uprawomocnienia się wyroku ustalającego istnienie stosunku pracy, bowiem od

tego momentu strona pozwana powinna mieć świadomość, iż dokonane

wypowiedzenie było nieprawidłowe. Sąd pierwszej instancji nie uwzględnił

natomiast żądania powoda

przywrócenia do pracy uznając je, ze względu na

redukcję zatrudnienia przeprowadzoną u strony pozwanej - za niecelowe.

Od powyższego wyroku apelację wniósł powód zarzucając: rażące

naruszenie art. 22 § 1 k.p., art. 366 k.p.c. oraz art. 321 k.p.c. w związku z art. 477 1

§ 1 k.p.c., a także naruszenie art. 45 § 2 k.p., art. 233 § 1 i art. 227 k.p.c. Powód

zarzucił również wadliwe ustalenie podstawy naliczenia wysokości zasądzonego

odszkodowania

poprzez

przyjęcie

hipotetycznej

wysokości

wynagrodzenia

wyliczonego przez pracodawcę wg stawek ZUZP, a nie wysokości wynagrodzenia

faktycznie wypłaconego powodowi na podstawie łączącej strony umowy o pracę tj.

naruszenia art. 471 k.p. w związku z art. 29 § 1 pkt 2 k.p. Wskazując na powyższe

zarzuty powód domagał się zmiany zaskarżonego wyroku i uwzględnienie

powództwa mającego na celu kontynuowanie przez powoda zatrudnienia u

pracodawcy (dopuszczenie do pracy), ewentualnie uchylenia wyroku i przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenia kosztów

postępowania.

Wyrokiem z dnia 11 grudnia 2003 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w L. oddalił apelację powoda. Sąd Okręgowy stwierdził,

że Sąd Rejonowy w sposób prawidłowy ustalił okoliczności faktyczne niezbędne dla

merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy. Ustalenia te oraz ich ocena prawna w

ocenie Sądu Okręgowego zasługują na aprobatę. Nie jest trafny zarzut apelacji

dotyczący naruszenia przez Sąd I instancji art. 366 k.p.c. poprzez naruszenie

powagi rzeczy osądzonej. Wyrok Sądu Rejonowego z dnia 5 czerwca 2001 r. ma

powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku z podstawą sporu

stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a nadto między tymi samymi stronami.

Natomiast podstawa faktyczna sporu w sprawie IV P …/00 była odmienna, aniżeli

w przedmiotowym postępowaniu. Powaga rzeczy osądzonej odnosi się do

przedmiotu procesu w takiej postaci, jaką miało żądanie objęte tym przedmiotem w

chwili wydania wyroku. W sprawie IV P …/00 Sądu Rejonowego w L. przedmiotem

procesu było jedynie ustalenie charakteru stosunku prawnego łączącego strony.

Wyrok Sądu Rejonowego z dnia 5 czerwca 2001 r. miał charakter

deklaratoryjny i jako taki nie mógł kształtować stosunku prawnego. Wobec

powyższego słusznie Sąd I instancji przyjął w rozpoznawanej sprawie, iż istnienie

stosunku pracy musi mieścić się w ramach czasowych istnienia umowy o

świadczenie usług, która w rzeczywistości była umową o pracę. W konsekwencji

dokonanego powodowi wypowiedzenia tej umowy nie sposób uznać je za

nieistniejące (niebyłe) lub nieważne. Z tych przyczyn nie jest trafny zarzut powoda

dotyczący naruszenia art. 22 § 1 k.p.

Sąd uznał również za chybiony zarzut apelacji naruszenia przez powoda 321

k.p.c. w związku art. 477 § 1 k.p.c. Pierwszy z powołanych przepisów określa zakaz

orzekania ponad żądanie, drugi uchyla ten zakaz w sprawie z zakresu prawa pracy.

Sformułowanie zarzutu apelacji poprzez łączne przytoczenie tych przepisów nie jest

zatem prawidłowe.

W ocenie Sądu Okręgowego nie znalazło także uzasadnienia zarzucane

naruszenie art. 45 § 2 k.p. W okolicznościach sprawy zarówno dokonana już oraz w

dalszym ciągu planowana redukcja zatrudnienia na stanowiskach pracy kierowców

autobusów uzasadniała zastosowanie przez Sąd Rejonowy przepisu art. 45 § 2 k.p.

W tym zakresie nie sposób przyjąć za zasadny zarzut naruszenia przez Sąd art.

233 § 1 k.p.c., bowiem odmienne twierdzenia powoda, podnoszone w apelacji nie

zostały poparte żadnymi dowodami i stanowią zdaniem Sądu Okręgowego jedynie

polemikę z prawidłowymi ustaleniami dokonanymi w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku i ich oceną prawną.

Zdaniem Sądu Okręgowego Sąd I instancji w sposób właściwy i zgodnie z

obowiązującymi w tym przedmiocie przepisami ustalił wysokość należnego

powodowi odszkodowania za niezgodne z prawem rozwiązanie z nim stosunku

pracy przez pracodawcę przyjmując wysokość stawki godzinowej wynikającej z

przepisów Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy, obowiązującego u strony

pozwanej.

Kasacja powoda została oparta na zarzucie naruszenia prawa materialnego:

art. 30 § 1 pkt 2 i § 4 k.p. przez przyjęcie, iż zastosowanie wypowiedzenia

właściwego dla rozwiązania umowy cywilnoprawnej mogło doprowadzić do

rozwiązania stosunku pracy łączącego - zgodnie z wyrokiem Sądu Pracy w L. z

dnia 5 czerwca 2001 r. - powodów ze strona pozwaną, naruszenia art. 22 § 1 k.p.

przez przyjęcie, że w dniu wniesienia powództwa oraz w dniu orzekania nie istniały

stosunki pracy między powodami a stroną pozwaną, naruszenie art. 45 § 2 k.p.

polegające na przyjęciu, że istniały okoliczności uzasadniające orzeczenie

odszkodowania zamiast przywrócenia powodów do pracy u strony pozwanej.

Skarżący zarzucił również naruszenie przepisów postępowania, mianowicie art. 365

i 366 k.p.c. przez przyjęcie, iż prawomocny wyrok Sądu Pracy z dnia 5 czerwca

2001 r. ustalający istnienie stosunku pracy nie skutkuje w sprawie powagą rzeczy

osądzonej oraz naruszenie art. 321 w związku z art. 4771 § 1 i art. 227 k.p.c.

Stanowisko Sądów orzekających, że w sytuacji, kiedy prawomocnym

wyrokiem ustalono, że strony łączył stosunek pracy a nie stosunek cywilnoprawny,

uznanie, że wypowiedzenie przez stronę pozwaną tego stosunku według zasad

prawa cywilnego prowadzi do jego rozwiązania - jest błędne, ponieważ prowadzi do

pozbawienia znaczenia przepisów prawa pracy o trybie wypowiadania umów o

pracę. Zdaniem skarżącego powoda czynność taka jest nieważna. Powód domagał

się dopuszczenia ich do pracy, tymczasem Sądy obu instancji wykroczyły poza tą

kwestię i orzekały na innej podstawie faktycznej prawnej niż zgłoszona w pozwie,

co oznacza nierozpoznanie istoty sprawy. Sąd Pracy w wyroku z dnia 5 czerwca

2001 r. ustalił, że między stronami „istnieje" stosunek pracy nawiązany na czas

nieokreślony. W tej sytuacji ustalenie przez Sądy orzekające, iż stosunek pracy

rozwiązał się, narusza przepisy art. art. 365 i 366 k.p.c. Nietrafnie również przyjęły

Sądy obu instancji, iż u strony pozwanej istniała trudna sytuacja ekonomiczna

rodząca w perspektywie konieczność dokonywania redukcji zatrudnienia. W

każdym razie kwestia ta obejmująca takie sprawy jak płynność finansowa strony

pozwanej,

wahania

lub

stabilność

kadr,

postawa

związków

zawodowych

wymagałyby dopiero szczegółowego zbadania i dokonania nowych ustaleń.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszym rzędzie wymaga rozważenia zarzut naruszenia przepisów art.

365 i 366 k.p.c., którego konsekwencją byłaby nieważność postępowania (art. 379

pkt 3 k.p.c.). Zarzut naruszenia wymienionych przepisów nie jest jednak

uzasadniony. Sąd Okręgowy trafnie podkreślił w uzasadnieniu wyroku, że nie

zachodzi powaga rzeczy osądzonej ponieważ przedmiotem procesu w sprawie IV P

1623/00, zakończonej wyrokiem Sądu Pracy w L. z dnia 5 czerwca 2001 r., było

ustalenie charakteru prawnego łączącego powodów ze stroną pozwaną stosunku

prawnego w ramach czasowych istnienia umów o świadczenie usług kierowców

autobusów MPK, natomiast rozpoznawana sprawa dotyczy istnienia stosunku pracy

również po tej dacie przez czas nieokreślony, co miałoby uzasadniać roszczenia

powodów. Wskazuje na to zarówno treść pozwu wniesionego przez inspektora

pracy, jak i ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Pracy, ograniczone do okresu

trwania zatrudnienia na podstawie zawartych umów o świadczenie usług

kierowców. Powagą rzeczy osądzonej objęta jest zasadniczo sentencja orzeczenia,

jednak dla dokładniejszego określenia jej treści, w szczególności tego jej

fragmentu, który stwierdza istnienie stosunku pracy na czas nieokreślony, celowe

jest posłużenie się również motywami rozstrzygnięcia, które jednoznacznie

wskazują, że wyrok ustalający dotyczy charakteru prawnego zatrudnienia,

rozpoczętego zawarciem umów o świadczenie usług w charakterze kierowcy MPK,

nie obejmuje zaś okresu po wypowiedzeniu tych umów.

Stanowisko w przedmiocie zarzutu naruszenia art. 366 k.p.c. rzutuje na

ocenę

zasadności

pozostałych

zarzutów

kasacji

naruszenia

przepisów

postępowania, mianowicie art. 321 w związku z art. 477 1 § 1 k.p.c. przez

„wyrokowanie co do przedmiotu, do którego powód nie przedstawił podstawy

faktycznej". Powodowie domagali się ostatecznie dopuszczenia do pracy, a na

wypadek nieuwzględnienia tego roszczenia - przywrócenia do pracy na dotychczas

zajmowane stanowiska. Jest oczywiste, że zasadność obydwu tych roszczeń

musiała być rozważana przez Sądy obu instancji w kontekście ustania stosunku

pracy: roszczenie o dopuszczenie do pracy przysługiwałoby wyłącznie w razie

ustalenia, że w ogóle nie doszło do ustania stosunku pracy, roszczenie o

przywrócenie do pracy natomiast w wypadku rozwiązania umowy o pracę z

naruszeniem przepisów o wypowiadaniu tych umów. Konsekwentnie też nie

zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 321 k.p.c. o zakazie

wyrokowania ponad żądanie.

Istotny problem prawny w sprawie dotyczy zagadnienia, czy oświadczenie

woli podmiotu zatrudniającego o rozwiązaniu za wypowiedzeniem stosunku

prawnego łączącego strony, obejmującego umowy o świadczenie usług w

charakterze kierowców MPK, który został następnie uznany prawomocnym

wyrokiem

sądu

za

stosunek

pracy,

podlega

ocenie

z punktu widzenia

przepisów o wypowiadaniu umów cywilnoprawnych, czy też z punktu widzenia

przepisów

o

wypowiadaniu

zastosowane

stosunku

przez

stronę

umów o pracę. Zdaniem strony skarżącej

pozwaną

prawnego, który w istocie od

cywilnoprawne

początku

był

wypowiedzenie

stosunkiem

pracy,

nie spowodowało jego rozwiązania. Pogląd taki nie jest trafny. Stosunki prawne

o

charakterze

ciągłym

mogą,

co

do

zasady, zostać rozwiązane za ich

uprzednim

wypowiedzeniem.

Wypowiedzenie

oświadczenie

woli rozwiązania istniejącego

stanowi

jednostronne

stosunku prawnego, z reguły

po upływie okresu wypowiedzenia. Po upływie okresu wypowiedzenia stosunek

prawny ulega rozwiązaniu. Istota wypowiedzenia stosunku cywilnoprawnego i

stosunku pracy są jednakowe. Różnica polega na tym, że w przypadku

wypowiedzenia stosunku pracy (umowy o pracę) przepisy prawa pracy przewidują

dalsze wymagania dotyczące formy pisemnej wypowiedzenia, przytoczenia

przyczyn uzasadniających wypowiedzenie umowy, obowiązkowa konsultację z

reprezentująca pracownika organizacją związkową. Ich niezachowanie nie

powoduje nieważności dokonanego wypowiedzenia, lecz rodzi szczególne skutki

prawne przewidziane w art. 45 k.p., mianowicie w razie ustalenia, że

wypowiedzenie umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony jest nieuzasadnione

lub narusza przepisy o wypowiadaniu umów o pracę, sąd pracy - stosownie do

żądania pracownika - orzeka o bezskuteczności wypowiedzenia, a jeżeli umowa

uległa już rozwiązaniu - o przywróceniu pracownika do pracy na poprzednich

warunkach albo odszkodowaniu. W przypadku powoda jego stosunek pracy,

będący stosownie do wyroku ustalającego Sądu Pracy z 2001 r. stosunkiem pracy

na czas nieokreślony, ustał wskutek dokonanego przez stronę pozwaną

wypowiedzenia. Ponieważ jednak wypowiedzenie to naruszało przepisy Kodeksu

pracy o wypowiadaniu umów o pracę, powodowi przysługiwało roszczenie o

przywrócenie do pracy.

Stosownie do art. 45 § 2 k.p. sąd pracy może nie uwzględnić żądania

pracownika uznania wypowiedzenia za bezskuteczne lub przywrócenia do pracy,

jeżeli ustali, że uwzględnienie takiego żądania jest niemożliwe lub niecelowe; w

takim przypadku sąd pracy orzeka o odszkodowaniu. Zarzut kasacji naruszenia art.

45 § 2 k.p. nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd Pracy ustalił, a Sąd Okręgowy

ustalenia te podzielił, że w warunkach redakcji zatrudnienia u strony pozwanej

przywrócenie powoda do pracy byłoby niecelowe. Twierdzenia kasacji, że

opracowane plany etatyzacji, planowanie zmian organizacyjnych u strony pozwanej

były działaniami pozornymi, które nie doprowadziły do żadnych nowych zwolnień z

pracy, nie uzasadnia dokonania odmiennej oceny celowości przywrócenia powoda

do pracy, ponieważ nie uwzględnia okoliczności, iż wypowiedzenie umowy o pracę

było

spowodowane

właśnie

zmniejszeniem

zapotrzebowania

na

usługi

transportowe.

Skoro kasacja nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, na podstawie art.

39312 k.p.c. należało orzec o jej oddaleniu.