Employee's early termination due to employer's wage non-payment is unjustified; damages may be limited under social equity rules.

Wyrok z dnia 15 września 2011 r.

II PK 69/11

1. Nieuzasadnione jest rozwiązanie przez pracownika umowy o pracę bez

wypowiedzenia z powodu ciężkiego naruszenia przez pracodawcę obowiązku

wypłaty wynagrodzenia (art. 55 § 11 k.p.), przed ustalonym terminem jego zapłaty, nawet wtedy, gdy z okoliczności sprawy wynika, że pracodawca nie

mógłby się wywiązać z tego obowiązku w terminie.

2. Możliwe jest ograniczenie wysokości odszkodowania należnego pracodawcy na podstawie art. 611 k.p. ze względu na sprzeczność z zasadami

współżycia społecznego (art. 8 k.p.).

Przewodniczący SSN Zbigniew Korzeniowski, Sędzia: SN Zbigniew Hajn

(sprawozdawca), SA Jolanta Frańczak.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 września 2011 r.

sprawy z powództwa Samodzielnego Publicznego Szpitala Klinicznego […] Centrum

Medycznego Kształcenia Podyplomowego w W. przeciwko Marzennie K. o odszkodowanie, na skutek skargi kasacyjnej pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 22 kwietnia 2010 r. […]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie do ponownego rozpoznania i

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Marzenna K. żądała od Samodzielnego Publicznego Szpitala Klinicznego […]

Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego w W. odszkodowania w wysokości 11.916,51 zł z tytułu rozwiązania umowy o pracę w trybie art. 55 § 1 1 k.p., wskazując że pozwany pracodawca dopuścił się ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków, nie wypłacając jej w terminie wynagrodzenia. Pozwany Szpital wniósł o

oddalenie powództwa w całości, a w powództwie wzajemnym zażądał zasądzenia od

pozwanej wzajemnej 11.916,51 zł wraz z odsetkami ustawowymi od 1 października

2008 r. tytułem odszkodowania za nieuzasadnione rozwiązanie umowy o pracę w

trybie art. 55 § 11 k.p. oraz zasądzenia od niej na rzecz powoda wzajemnego kosztów sądowych, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Postanowieniem Sądu Rejonowego sprawa ta, stanowiąca przedmiot niniejszego postępowania, została wyłączona do odrębnego rozpoznania i rozstrzygnięcia. Pozwana wniosła o oddalenie powództwa.

Wyrokiem z dnia 28 maja 2009 r. Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy zasądził

od pozwanej na rzecz powoda 11.916,51 zł z ustawowymi odsetkami od 1 października 2008 r. do dnia zapłaty tytułem odszkodowania oraz 1.800 zł tytułem zwrotu

kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Rejonowy ustalił, że Marzenna K. była zatrudniona przez powoda od 1

października 1997 r. na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony na stanowisku pielęgniarki. Jej średnie wynagrodzenie z ostatnich trzech miesięcy wyliczone jak

ekwiwalent za urlop wypoczynkowy wynosiło 3.972,17 zł. W dniu 29 września 2008 r.

na rachunek bankowy pozwanej wpłynęło 850 zł tytułem wynagrodzenia za wrzesień

2008 r. Następnego dnia, tj. 30 września 2008 r. o godzinie 1200 powódka złożyła

pracodawcy oświadczenie o rozwiązaniu umowy o pracę w trybie art. 55 § 11 k.p. w

związku z brakiem wypłaty należnego wynagrodzenia za pracę oraz niepoinformowaniem jej o tym na piśmie z odpowiednim wyprzedzeniem. W świadectwie pracy,

które powódka otrzymała 6 października 2008 r., wskazano, że jej stosunek pracy

ustał w wyniku rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia na podstawie art. 55

§ 11 k.p. Następnego dnia, 7 października 2008 r., na jej konto wpłynęła reszta wynagrodzenia należnego za wrzesień 2008 r.

Sąd Rejonowy uznał, że w powyższych okolicznościach nie ma podstaw do

uznania, że pracodawca dopuścił się ciężkiego naruszenia obowiązków, które uzasadniałoby rozwiązanie przez pozwaną umowy o pracę w trybie art. 55 § 1 1 k.p. Pozwany zobowiązany był do wypłaty wynagrodzenia do ostatniego dnia miesiąca tj. do

godziny 2400 w dniu 30 września 2008 r. Pozwana rozwiązała umowę 30 września

2008 r. o godz. 1200, czyli przed upływem tego terminu, w związku z czym należy je

uznać za nieuzasadnione. Natomiast nieuzasadnione rozwiązanie przez pracownika

umowy o pracę bez wypowiedzenia usprawiedliwia żądanie od niego odszkodowania

(art. 611 k.p.), niezależnie od tego, czy pracodawca poniósł szkodę (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 29 kwietnia 2005 r., III PK 2/05, OSNP 2005 nr 23, poz. 372).

Wobec tego roszczenie powoda o zasądzenie od powódki odszkodowania z tytułu

nieuzasadnionego rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia jest zasadne.

Odszkodowanie to, zgodnie z art. 611 k.p., przysługuje powodowi w wysokości wynagrodzenia za okres wypowiedzenia, wynoszący w przypadku powódki 3 miesiące.

Wyrokiem zaskarżonym rozpoznawaną skargą kasacyjną Sąd Okręgowy oddalił apelację pozwanej od powyższego wyroku Sądu pierwszej instancji, nie obciążając jej kosztami zastępstwa prawnego w instancji odwoławczej. Sąd Okręgowy

uznał ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd pierwszej instancji za wszechstronne,

wyczerpujące i niewymagające uzupełnienia. Sąd Okręgowy stwierdził, że kluczem

do oceny prawidłowości orzeczenia Sądu Rejonowego jest art. 55 § 1 1 k.p., który

określa przesłanki skorzystania przez pracownika z prawa do rozwiązania umowy o

pracę bez wypowiedzenia z powodu ciężkiego naruszenia wobec niego podstawowych obowiązków przez pracodawcę. Przepis ten używa czasu przeszłego („gdy

pracodawca dopuścił się ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków wobec

pracownika"), co oznacza, że naruszenie obowiązków musi być dokonane, a nie

przyszłe, spodziewane. Pracownik nie ma zatem prawa rozwiązać umowy o pracę,

gdy naruszenie jeszcze nie nastąpiło. Dlatego zawarte w apelacji twierdzenie, że pozwana miała uzasadnione podstawy, aby spodziewać się, że powód naruszy wobec

niej swoje podstawowe obowiązki, nie podważają prawidłowości zaskarżonego wyroku. Okoliczności faktyczne ujawnione w toku przewodu sądowego uzasadniały

wprawdzie przekonanie pozwanej, że powód nie wywiąże się z obowiązku wypłacenia w terminie wynagrodzenia, jednakże nie dawało to podstaw do skorzystania

przez nią z uprawnienia wynikającego z art. 55 § 11 k.p., ponieważ w momencie

składania przez nią oświadczenia woli nie doszło jeszcze faktycznie do tego naruszenia. Z tego względu chybione jest twierdzenie apelującej, że rozwiązanie przez

nią umowy o pracę było uzasadnione. Nietrafne są także zarzuty, że skoro - zgodnie

z ustaleniami Sądu pierwszej instancji - powód nie wywiązał się ze swoich obowiązków do końca regulaminowego terminu, to znaczy, że dopuścił się naruszenia swoich

obowiązków w dniu złożenia oświadczenia o rozwiązaniu umowy przez pozwaną. Z

tego względu, odnosząc się do zarzutu pozwanej naruszenia art. 316 k.p.c., przez to,

że Sąd Rejonowy, wydając wyrok nie uwzględnił znanego mu w tej dacie faktu niewypłacenia przez powoda wynagrodzenia w całości, Sąd drugiej instancji uznał, że

pozwana mylnie interpretuje ten przepis. Z przepisu tego nie wynika bowiem, że Sąd

pierwszej instancji powinien na chwilę wyrokowania ocenić istnienie przesłanek wy-

mienionych w art. 55 § 11 k.p. Dla oceny zasadności powództwa przesądzające jest

bowiem istnienie przesłanek umożliwiających pozwanej rozwiązanie umowy w chwili

składania przez nią stosownego oświadczenia woli, nie zaś w chwili wyrokowania.

Według Sądu Okręgowego nieuzasadniony był też zarzut naruszenia przez Sąd

pierwszej instancji art. 8 k.p. Jego bezprzedmiotowość wynika z faktu, że w chwili

składania przez pozwaną oświadczenia woli nie doszło do naruszenia przez pracodawcę obowiązków, czego w żadnym razie nie może zmienić uzasadnione nawet

przekonanie pozwanej, że pracodawca dopuści się takiego naruszenia, jak również

fakt, że po rozwiązaniu umowy w istocie do takiego naruszenia doszło. Akt ten nastąpił bowiem po rozwiązaniu umowy, dlatego też nie może zmienić oceny, że rozwiązanie to nastąpiło bezpodstawnie.

W skardze kasacyjnej pozwana zaskarżyła wyrok Sądu Okręgowego w całości, zarzucając naruszenie przepisów postępowania w zakresie mającym istotny

wpływ na wynik sprawy, a mianowicie: 1) art. 227 w związku z art. 236 i art. 391 § 1

k.p.c. oraz art. 382 k.p.c., przez nieprawidłowe uznanie, że nieprzeprowadzenie

przez Sąd pierwszej instancji dowodu z przesłuchania stron, w tym w szczególności

dowodu z przesłuchania pozwanej, nie stanowiło uchybienia mającego istotny wpływ

na wynik sprawy, podczas gdy był to faktycznie jedyny dowód mogący wykazać okoliczność, że 30 września 2008 r. powód oświadczył pozwanej, że nie wypłaci należnego jej wynagrodzenia w terminie. Nadto zaś Sąd pierwszej instancji nie rozstrzygnął nawet postanowieniem o oddaleniu tego wniosku dowodowego; 2) art. 316 § 1

k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c., przez ich nieprawidłowe zastosowanie i w konsekwencji: (-) nieuwzględnienie przez Sąd Okręgowy naruszenia

przez Sąd Rejonowy procedury, polegającego na niezastosowaniu się do brzmienia

tego przepisu oraz niewzięcie po uwagę, że w dniu wyrokowania zarówno przez Sąd

pierwszej jak drugiej instancji wiadome i wykazane było, że wynagrodzenie pozwanej

faktycznie zostało wypłacone dopiero w październiku 2008 r., a zatem z uchybieniem

terminu, który upłynął w 30 września 2008 r., (-) oparcie się, zarówno przez Sąd

pierwszej, jak i drugiej instancji, na założeniach teoretycznych w zakresie tego, czy

powód mógł do godz. 2359 w dniu 30 września 2008 r. wywiązać się ze swoich obowiązków wobec pozwanej, dotyczących terminowej wypłaty wynagrodzenia, a niewzięcie pod uwagę tego, że faktycznie tego nie uczynił.

W zakresie podstawy naruszenia przepisów prawa materialnego, skarżąca

zarzuciła naruszenie: 1) art. 55 § 11 k.p. w związku z art. 611 k.p., przez nieprawi-

dłową ich wykładnię i stwierdzenie, że dokonane przez pozwaną rozwiązanie umowy

o pracę bez wypowiedzenia było nieuzasadnione i przedwczesne, podczas gdy pozwana, składając 30 września 2008 r. oświadczenie o rozwiązaniu umowy wiedziała

już z całą pewnością, że powód nie wypłaci jej należnego wynagrodzenia w terminie,

a fakt ten potwierdzają dokumenty znajdujące się na k-22 i 23, wykazujące zarówno

sytuację finansową powoda, jak i zamiary dyrekcji w zakresie terminów wypłaty pełnych wynagrodzeń, nadto zaś faktycznie brakująca, znaczna część wynagrodzenia

została jej wypłacona 7 października 2008 r.; 2) art. 612 § 1 k.p. w związku z art. 8

k.p., przez nieprawidłowe zastosowanie pierwszego i niezastosowanie drugiego ze

wskazanych przepisów i zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda odszkodowania

w pełnej wysokości, podczas gdy rozwiązanie przez pozwaną umowy o pracę nie

było nieuzasadnione, powód niewątpliwie dopuścił się naruszenia podstawowych

obowiązków wobec pozwanej jako pracownika i w związku z tym czyni ze swojego

prawa użytek sprzeczny z zasadami współżycia społecznego.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego i poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego (obu w całości) i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu, bądź tylko uchylenie wyroku Sądu

Okręgowego w całości przekazanie temu Sądowi sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy

poprzez oddalenie powództwa. Wniosła także o zasądzenie od powoda na rzecz pozwanej zwrotu kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych, a w przypadku nieuwzględnienia skargi, o nieobciążanie jej

kosztami zastępstwa procesowego powoda.

W odpowiedzi na skargę powód wniósł o jej oddalenie w całości jako niezasadnej oraz o zasądzenie od pozwanej na jego rzecz kosztów postępowania, w tym

kosztów zastępstwa procesowego w pełnej wysokości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga jest uzasadniona, ponieważ trafny okazał się zarzut naruszenia art.

612 § 1 k.p. w związku z art. 8 k.p. Pozostałe zarzuty są nieuzasadnione.

W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że bezpodstawnie skarżąca zarzuca

naruszenie przepisów postępowania. W odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 227 w

związku z art. 236 i art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 382 k.p.c. wynika to stąd, że Sąd

Okręgowy wprost uznał, że okoliczności faktyczne sprawy uzasadniały przekonanie

pozwanej, że powód wynagrodzenia w terminie nie zapłaci. W tej sytuacji nieuznanie

przez ten Sąd zaniechania przez Sąd pierwszej instancji dowodu z przesłuchania

stron na tę okoliczność za istotne uchybienie procesowe nie miało żadnego wpływu

na wynik sprawy. Z kolei odnośnie do zarzutu naruszenia art. 316 § 1 k.p.c. w

związku z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c., jest oczywiste, że wbrew zapatrywaniu

skarżącej, Sąd Okręgowy, zgodnie z art. 316 k.p.c. wziął w chwili orzekania pod

uwagę fakt nieterminowego wywiązania się przez powoda z obowiązku zapłaty wynagrodzenia, skoro przyjął ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego stwierdzające ten

fakt i rozważał tę kwestię w uzasadnieniu wyroku. Uwzględnienie tej okoliczności nie

musiało jednak prowadzić do wyprowadzenia z niej wniosków zgodnych z życzeniem

pozwanej, czego nieuczynienie przez Sąd skarżąca w istocie zarzuciła, błędnie rozumiejąc treść tego przepisu.

Nietrafny jest także zarzut naruszenia art. 55 § 11 k.p. w związku z art. 611

k.p., przez nieprawidłową ich wykładnię i stwierdzenie, że dokonane przez pozwaną

rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia było nieuzasadnione i przedwczesne. Zgodnie z art. 55 § 11 k.p., pracownik może rozwiązać umowę o pracę bez wypowiedzenia, gdy pracodawca dopuścił się wobec niego ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków. Z kolei stosownie do art. 611 k.p., w przypadku, gdy rozwiązanie to było nieuzasadnione, pracodawcy przysługuje roszczenie o odszkodowanie.

Z art. 55 § 11 k.p. wynika więc, co trafnie wywiódł Sąd Okręgowy, że przesłanką

uznania rozwiązania umowy przez pracownika za uzasadnione jest naruszenie przez

pracodawcę jego podstawowych obowiązków. Naruszenie musi być dokonane, a

tego, w odniesieniu do obowiązku terminowej wypłaty wynagrodzenia za pracę nie

można logicznie stwierdzić przed terminem jego spełnienia. Dopiero zaistniałe niewykonanie obowiązku usprawiedliwia zastosowanie przez pracownika (wierzyciela)

środków sankcjonujących ciężkie naruszenie obowiązku przez pracodawcę, do których, w przypadku nieterminowej wypłaty wynagrodzenia należy nie tylko niezwłoczne rozwiązanie umowy o pracę, lecz w szczególności również roszczenie o odsetki

za czas opóźnienia i naprawę szkody wynikłej ze zwłoki. Przyjmując logikę wywodu

skargi kasacyjnej należałoby przyjąć, że i z tymi roszczeniami pracownik mógłby wystąpić przed terminem wykonania zobowiązania, jeśli tylko jego przekonanie o braku

możliwości spełnienia obowiązku przez pracodawcę do terminu jego wykonania byłoby uzasadnione. W rezultacie należy dojść do wniosku, że rozwiązanie przez pra-

cownika umowy o pracę bez wypowiedzenia z powodu ciężkiego naruszenia przez

pracodawcę umowy pracę, polegającego na nieterminowej wypłacie wynagrodzenia

przed ustalonym terminem jego zapłaty, jest nieuzasadnione nawet wtedy, gdy z

okoliczności sprawy wynika, że pracodawca nie mógłby się wywiązać z tego obowiązku w terminie.

Na marginesie należy dodać, że w ocenie Sądu Najwyższego niewykonanie

przez pracodawcę wskazanego wyżej obowiązku nie może być także oceniane w

kategoriach następczej częściowej niemożliwości świadczenia. Taki wniosek wynika

przede wszystkim z nieodpowiadającej zasadom prawa pracy konstrukcji i następstwom niemożliwości świadczenia związanym z prawem odstąpienia od umowy w

takiej sytuacji, określonym w art. 494 k.c., a uznanie, że odpowiednie stosowanie art.

493 § 2 k.c. może polegać na wykonaniu prawa odstąpienia przez niezwłoczne rozwiązanie stosunku pracy wychodziłoby poza ramy zakreślone art. 300 k.p. Poza tym

wątpliwa byłaby też skuteczność tego środka dla ochrony prawa pracownika, skoro

zgodnie z dominującą w doktrynie i orzecznictwie obiektywną koncepcją niemożliwości świadczenia zachodzi ona, gdy świadczenia nie może spełnić nie tylko dłużnik,

ale także żadna inna osoba (por. uchwałę SN z dnia 26 października 1984 r., III CZP

64/84, OSNC 1985, nr 7, poz. 87; wyrok SN z dnia 8 maja 2002 r., III CKN 1015/99,

LEX nr 55497). Bliższe rozważenie tej kwestii nie jest możliwe wobec niezgłoszenia

przez skarżącą zarzutu naruszenia art. 493 § 2 k.c.

Trafny okazał się natomiast zarzut naruszenia art. 612 § 1 k.p. w związku z art.

8 k.p., przez nieprawidłowe zastosowanie pierwszego i niezastosowanie drugiego ze

wskazanych przepisów i zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda odszkodowania

w pełnej wysokości. Stosownie do pierwszego z wymienionych przepisów, odszkodowanie należne pracodawcy w razie nieuzasadnionego rozwiązania przez pracownika umowy o pracę bez wypowiedzenia przysługuje w wysokości wynagrodzenia

pracownika za okres wypowiedzenia, a w przypadku rozwiązania umowy o pracę

zawartej na czas określony lub na czas wykonania określonej pracy - w wysokości

wynagrodzenia za okres 2 tygodni. Natomiast art. 8 k.p. stanowi, że nie można czynić ze swego prawa użytku, który byłby sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub

zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z

ochrony.

Przed rozważeniem powyższego zarzutu należy podkreślić, że powołanie w

rozpatrywanej podstawie skargi art. 612 § 1 k.p. (a nie art. 611 k.p.) wskazuje, że

skarżąca kwestionuje jedynie uczynienie przez powoda (pracodawcę) użytku z prawa

do dochodzenia odszkodowania w pełnej wysokości, a nie kwestionuje jego prawa

do żądania odszkodowania w ogóle, co strona ta niekonsekwentnie sugeruje w uzasadnieniu tego zarzutu. W tych też granicach Sąd Najwyższy może go rozważać (art.

39813 § 1 k.c.). Odnośnie do tak zakreślonej granicy podstawy skargi należy stwierdzić, że z punktu widzenia art. 8 k.p. rozważenia wymaga, czy pracodawca (powód)

mający formalnie prawo żądania odszkodowania ze względu na nieuzasadnione

rozwiązanie przez powódkę umowy o pracę bez wypowiedzenia, nadużył tego prawa,

domagając się zapłaty odszkodowania w pełnej wysokości. Wbrew przekonaniu

Sądu Okręgowego ocena ta nie jest bezprzedmiotowa z tego względu, że „na chwilę

składania przez pozwaną oświadczenia woli nie doszło do naruszenia”. Przeciwnie,

ocena, czy w niniejszej sprawie nastąpiło nadużycie prawa żądania odszkodowania

w pełnej wysokości, z istoty rzeczy opiera się na ustaleniu, że do naruszenia podstawowego obowiązku przez pracodawcę nie doszło, ponieważ właśnie dlatego pracodawca uzyskał prawo żądania odszkodowania. Ocenie podlega więc późniejszy stan

rzeczy, istniejący w chwili żądania zapłaty odszkodowania. Dokonanie takiej oceny,

której Sąd nie podjął, wymagało wzięcia pod uwagę całokształtu okoliczności skorzystania przez powoda z prawa żądania odszkodowania w pełnej wysokości, w tym

także uwzględnienia faktu, że powód żądał pełnej zapłaty w sytuacji, gdy było już

wiadome, że ostatecznie swojego obowiązku terminowej wypłaty wynagrodzenia nie

wykonał. Pomimo bowiem, że sądowa ocena sprzeczności zachowania z zasadami

współżycia społecznego następuje w ramach swobodnego uznania sędziowskiego,

to zawsze musi mieć ona oparcie w starannym uwzględnieniu całokształtu okoliczności faktycznych konkretnej sprawy. Należy też dodać, że dopuszczalności żądania

przez powódkę ograniczenia wysokości odszkodowania (lub zaniechania jego dochodzenia) ze względu na sprzeczność z zasadami współżycia społecznego nie wyłącza to, że rozważane odszkodowanie przysługuje w zryczałtowanej wysokości i nie

zależy od rozmiaru doznanej przez pracodawcę szkody (por. wyrok z dnia 29 kwietnia 2005 r., III PK 2/05 (OSNP 2005 nr 23, poz. 372). To, że pracodawca może żądać odszkodowania nawet wtedy, gdy szkody nie doznał, nie przeszkadza bowiem

uznaniu, że żądanie zapłaty odszkodowania w pełnej wysokości może być, przy

uwzględnieniu całokształtu okoliczności sprawy, uznane za sprzeczne z zasadami

współżycia społecznego.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815 § 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na podstawie art. 108

§ 2 k.p.c. w związku z 39821 k.p.c.