Supreme Court dismissed cassation against labor court ruling awarding severance pay for voluntary termination.

Sygn. akt II PK 68/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 listopada 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Myszka (przewodniczący)

SSN Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca)

SSN Andrzej Wasilewski

Protokolant Halina Kurek

w sprawie z powództwa M. L.

przeciwko T. P.S.A. Obszarowi T. w S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 17 listopada 2004 r.,

kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w P.

z dnia 18 grudnia 2003 r., sygn. akt III AUa …/03,

oddala kasację

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 18 czerwca 2003 r. IV P …/01 Sąd Okręgowy – Sąd

Pracy w S. zasądził od pozwanej T. P. S.A.

na rzecz powoda M. L.

odszkodowanie z tytułu rozwiązania umowy o pracę za porozumieniem stron w

ramach „programu odejść dobrowolnych”. Sąd ustalił, że powód był pracownikiem

pozwanej zatrudnionym na stanowisku mistrza. W dniu 6 września 2001 r. powód

wraz z grupą monterów jechał samochodem do miejsca, w którym miało nastąpić

podłączenie nowych abonentów do sieci. Po drodze kierowca zatrzymał samochód

przed sklepem i wówczas znajdujący się w samochodzie pracownicy zauważyli

otwartą studzienkę kanalizacyjną. Powód udał się do sklepu a dwaj inni pracownicy

podeszli do studzienki. W jej wnętrzu znajdował się kabel odcięty i zwinięty w

krążek. Stwierdzili, że należy go wyjąć

i załadować do samochodu. Grupa

pracowników jadąca drugim samochodem również zatrzymała się przed tym

samym sklepem. W tym samym czasie specjaliści bhp przejeżdżali tą samą trasą

udając się na kontrolę. Zauważyli stojący samochód z logo pozwanej, zatrzymali się

i podeszli do stojących przy studzience pracowników. Jedna z pracownic zauważyła

leżący w pobliżu studzienki kabel. Zrodziło to podejrzenie, że pracownicy kradli

kabel. Powód nie podszedł do tej grupy, gdyż nie był w ubraniu roboczym i obawiał

się reakcji służb bhp. Powód nie widział ani studzienki kanalizacyjnej ani kabla. Po

powrocie pracowników do zakładu pracy kierownik wypytywał ich o przebieg

zdarzenia i spisywał odpowiedzi. Każdy z pracowników otrzymał protokół do

przeczytania i podpisania. Po dokonaniu oględzin kabla kierownik stwierdził ślady

nacięcia piłką metalową. Dyrektor pozwanej w rozmowie z pracownikami zarzucił

im, że kradli kabel i zostaną zwolnieniu w trybie dyscyplinarnym. Pracownicy

zwrócili się z prośbą o zastosowanie formy porozumienia stron. Następnego dnia

powód i inni pracownicy grupy stawili się do pracy lecz nie zostali do niej

dopuszczeni. Udali się do dyrektora i złożyli pisemne prośby o rozwiązanie umów o

pracę za porozumieniem stron. Umowa o pracę z powodem została rozwiązana za

porozumieniem stron w dniu 7 września 2001 r. W dniu 18 września 2001 r. powód

zwrócił się do pozwanej o ponowne zatrudnienie jednak nie uzyskał zgody.

W dniu 30 czerwca 2000 r. pomiędzy przedstawicielami pozwanej a

reprezentacją pracowników został zawarty „Pakiet socjalny dotyczący gwarancji

pracowniczych dla pracowników T. P. S.A.”. W części III pkt 3 Pakietu przewidziano

„program odejść dobrowolnych”, którego zasadą było zadeklarowanie przez

pracownika

woli

rozwiązania

stosunku

pracy

na

jego

porozumienie stron i wypłatę odszkodowania. Opracowano

wniosek

poprzez

dokument „Zasady

przyznawania w 2001 r. pracownikom TP S.A. odszkodowań wynikających z

Pakietu”. Przyjęto zasadę, że deklaracja pracownika o rozwiązaniu umowy winna

nastąpić do dnia 31 marca 2001 r. o rozwiązanie umowy do dnia 31 grudnia 2001 r.

W dniu 14 września 2001 r. pracodawca wydał decyzję nr 186, zgodnie z którą

wprowadzono dodatkowe odszkodowania dla pracowników, którzy rozwiążą umowy

o pracę w ramach „programu odejść dobrowolnych” w okresie od 1 września do 30

listopada 2001 r. Jednakże prawo do dodatkowego odszkodowania powstawało

wówczas, gdy inicjatywa rozwiązania umowy wychodziła wyłącznie od pracownika.

Powód spełnił wszystkie warunki rodzące prawo do odszkodowania w ramach

„programu odejść dobrowolnych”. Okoliczności zdarzenia, które miało miejsce w

dniu 6 września 2001 r. nie dają podstaw do zastosowania art. 8 k.p.

Apelacja pozwanej od tego wyroku została oddalona wyrokiem Sądu

Apelacyjnego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 grudnia 2003 r.

III APa …/03. Sąd Apelacyjny uznał za prawidłowe stanowisko Sądu pierwszej

instancji i stwierdził, że Pakiet Socjalny i Zasady przyznawania odszkodowań w

2001 r. nie uzależniają prawa pracownika do odszkodowania od zgody pracodawcy

na wypłatę tego świadczenia. Prawo to powstaje w momencie zaistnienia

wszystkich warunków określonych w Zasadach. Zgoda pracodawcy dotyczy woli

rozwiązania umowy o pracę w formie porozumienia stron. Jednakże jeżeli ma ona

miejsce i pracownik zadeklaruje chęć rozwiązania umowy o pracę do 31 marca

2001 r. a skutek rozwiązujący nastąpi do dnia 31 grudnia 2001 r., to pracownik

nabywa prawo do odszkodowania. Powyższe reguły zostały istotnie zmodyfikowane

w Decyzji nr 186. Treść tego uregulowania prowadzi do wniosku, iż pracodawca

chciał zachęcić pracowników do rozwiązywania stosunków pracy. Wprowadził

bowiem dodatkowe odszkodowanie ustalając dodatkowy termin od 1 września do

30 listopada 2001 r., w którym pracownicy zadeklarują wolę rozwiązania umów o

pracę. Bezsporny stan faktyczny co do daty rozwiązania umowy o pracę przez

powoda w formie porozumienia stron (7 września 2001 r.) jednoznacznie wskazuje,

że nabył on prawo do odszkodowania. Nie można pominąć faktu, że powodowi

został postawiony zarzut kradzieży kabla, co pozwana akcentuje jako argument, że

rozwiązanie umowy o pracę nie nastąpiło w ramach „programu dobrowolnych

odejść”. Kwestia ta była przedmiotem ustaleń Sądu Okręgowego, z których wynika,

że postępowanie dowodowe nie potwierdziło, aby powód dopuścił się tego czynu.

W świetle tych ustaleń, które zasługują na akceptację, nie ma podstaw do

pozbawienia powoda prawa do odszkodowania z uwagi na zasady współżycia

społecznego.

Wyrok ten zaskarżyła kasacją pozwana i opierając kasację na

podstawie naruszenia prawa materialnego przez zastosowanie części III pkt 3

Pakietu Socjalnego, mimo że rozwiązanie umowy o pracę z powodem powinno być

rozpoznawane w płaszczyźnie art. 65 k.c., 30 § 1 k.p. i części III pkt. 1c Pakietu

Socjalnego oraz na podstawie naruszenia przepisów postępowania – art. 1 i 2

k.p.c., art. 382 i 233

§ 1 k.p.c. oraz art. 378 § 1 k.p.c., wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji i

przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w S. do ponownego rozpoznania.

Uzasadniając pierwszą podstawę kasacyjną pozwana podniosła nietrafność

stanowiska, że pracodawca wyrażając zgodę na rozwiązanie umowy o pracę za

porozumieniem stron akceptuje jednocześnie jej rozwiązanie w ramach programu

dobrowolnych odejść. Z zapisu części III pkt 1c Pakietu Socjalnego wynika, że z

gwarancji Pakietu wyłączony jest przypadek rozwiązania umowy o pracę na mocy

porozumienia stron, jeżeli nie można go zakwalifikować do programu odejść

dobrowolnych. Rozwiązania umowy łączącej strony nie można zaliczyć do

omawianego programu z kilku przyczyn. Po pierwsze pracodawca nie wyraził zgody

na wypłatę odszkodowania a powód zaakceptował to zastrzeżenie, co oznacza, że

porozumienie o rozwiązaniu umowy o pracę zostało zawarte z tym zastrzeżeniem.

Po drugie Program został stworzony w celu dostosowania zatrudnienia do potrzeb

Spółki, pozwana nie była zainteresowana w zwolnieniu powoda a zgodziła się na

rozwiązanie umowy nie dla osiągnięcia celu, dla którego stworzono Program, a

wyłącznie w związku z czynem, jakiego dopuścił się powód. Po trzecie inicjatywa

rozwiązania stosunku pracy na mocy porozumienia stron nie wyszła od powoda

lecz złożenie wniosku wymusiła obawa przed zwolnieniem w trybie art. 52 k.p.

Uzasadnienie zarzutów naruszenia przepisów postępowania zostało sformułowane

następująco. „Sąd Pracy przeprowadził postępowanie w zakresie prawa karnego.

Poczynił ustalenia co do popełnienia przestępstwa przez powoda, co następnie

stanowiło podstawę do wydania merytorycznego rozstrzygnięcia w sprawie

cywilnej. Z uwagi na brak związania sądów karnych ustaleniami cywilnymi w

ramach postępowania cywilnego może dojść do sytuacji, w której zostanie

zniweczony wyrok w sprawie cywilnej przez odmienne orzeczenie sądu karnego”.

Ponadto Sąd Apelacyjny nie rozważył wszystkich podniesionych w apelacji

zarzutów. Sąd Okręgowy zbudował teorię o właściwym zachowaniu się powoda na

zeznaniach pracowników współdziałających w kradzieży a odmówił wiarygodności

zeznaniom innych świadków. Ocena zeznań przesłuchanych w sprawie świadków

była jednostronna i dowolna.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Zarzut naruszenia prawa

materialnego sprowadza się do tego, że zdaniem pozwanej zasadność żądania

odszkodowania powinna być oceniana w oparciu o ogólne zasady rozwiązywania

umów o pracę za porozumieniem stron ( art. 30 § 1 k.p.) a nie w oparciu o

szczególne zasady określone w części III pkt 3 Pakietu socjalnego, który zdaniem

pozwanej nie miał zastosowania w stosunku do powoda wobec treści części III pkt

1 lit c. Część III Pakietu socjalnego ma tytuł „ Gwarancja zatrudnienia” i w punkcie 1

stanowi, że generalną zasadą, na której oparta jest gwarancja zatrudnienia to

niedokonywanie zwolnień grupowych, w przypadku niezawarcia porozumienia w tej

kwestii ze związkami zawodowymi. Pracownikom objętym Pakietem Spółka

zapewni zatrudnienie przez okres 40 miesięcy od dnia wejścia w życie Pakietu z

wyłączeniem wymienionych w punktach przypadków. Wśród tych przypadków są:

a) rozwiązanie umowy z pracownikami, którzy nabyli prawo do emerytury lub renty,

b) rozwiązanie umowy za wypowiedzeniem przez pracownika, c) rozwiązanie

umowy o pracę na mocy porozumienia stron z zastrzeżeniem części III pkt 3, 4 i 6,

d) rozwiązanie umowy w trybie art. 52 k.p. Regulacja ta oznacza, że gwarancja

zatrudnienia przez 40 miesięcy nie obejmuje wymienionych przypadków, w tym

przypadku zawarcia przez pracownika i pracodawcę porozumienia w przedmiocie

rozwiązania umowy o pracę. W takim przypadku nie ma przeszkód do rozwiązania

umowy o pracę przed upływem 40 miesięcy, jednak należy uwzględniać zapis

zawarty w części III pkt 3, 4 i 6. Postanowienie zawarte w punkcie 3 jest

następujące: „ w celu dostosowania struktury zatrudnienia do potrzeb Spółki

stworzony będzie tak zwany program odejść dobrowolnych. Procedura realizacji

programu będzie ustalana przez Spółkę i przedstawiana do opinii związkom

zawodowym sukcesywnie zgodnie z potrzebami Spółki. Generalną zasadą

programu będzie zadeklarowana przez pracownika wola rozwiązania stosunku

pracy na jego wniosek na mocy porozumienia stron i wypłata odszkodowania”. W

punktach 4 i 6 określone są zasady ustalania odszkodowania. Interpretacja

powołanych postanowień Pakietu prowadzi do wniosku, że w przypadku

rozwiązania stosunku pracy za porozumieniem stron z inicjatywy pracodawcy za

zgodą pracownika, podobnie jak w przypadku braku zgody pracodawcy na wniosek

pracownika

zawarcia

porozumienia

i

potraktowania

tego

wniosku

jako

wypowiedzenia umowy o pracę, pracodawca jest zwolniony z zapewnienia

gwarancji zatrudnienia a rozwiązanie umowy o pracę nie kwalifikuje się do

programu odejść dobrowolnych, o którym mowa w punkcie 3. Program ten

obejmuje tylko przypadki rozwiązania umowy o pracę za porozumieniem stron na

wniosek pracownika, na który pracodawca wyrazi zgodę. W każdym przypadku

rozwiązania umowy o pracę na mocy porozumienia stron, podstawę prawną

rozwiązania umowy stanowi przepis art. 30 § 1 k.p. Natomiast postanowienia

programu odejść dobrowolnych mają zastosowanie do takich przypadków

porozumienia stron, które zostaje zawarte z inicjatywy pracownika. Jednym z

elementów tego programu jest prawo pracownika do odszkodowania.

Jest kwestią wątpliwą, czy świetle powołanych postanowień Pakietu

pracodawca może uzależnić zgodę na rozwiązanie umowy za porozumieniem stron

z inicjatywy pracownika od zrzeczenia się przez pracownika prawa do

odszkodowania. Zgodnie z art. 94 k.c. warunek rozwiązujący uważa się za

niezastrzeżony, gdy jest on przeciwny ustawie lub zasadom współżycia

społecznego. Skoro pracownik nie może zrzec się prawa do wynagrodzenia (art. 84

k.p.), zrzeczenie się z prawa do odszkodowania powinno być uznane przynajmniej

za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, jeżeli nie jest sprzeczne z

ustawą. Pozwana nie twierdzi jednak, że powód zrzekł się odszkodowania w

sposób wyraźny, lecz powołuje się na przepis art. 65 § 1 k.c., zgodnie z którym jej

zdaniem oświadczenia woli obu stron należy tłumaczyć w ten sposób, że zgodziły

się na rozwiązanie umowy za porozumieniem stron bez odszkodowania.

Twierdzenie takie jest nieuprawnione. Przepis art. 65 § 1 k.c. stanowi, że

oświadczenie woli należy tak tłumaczyć, jak tego wymagają ze względu na

okoliczności, w których złożone zostało, zasady współżycia społecznego oraz

ustalone zwyczaje. Jak wskazano wyżej, zasady współżycia społecznego stoją na

przeszkodzie

skutecznemu

zrzeczeniu

się

przez

pracownika

prawa

do

odszkodowania, zatem tym bardziej nie można uznać, że oświadczenie woli, które

nie zawiera wyraźnego zrzeczenia, należy tłumaczyć w taki sposób, że wolą stron

było rozwiązanie umowy bez odszkodowania. Treść oświadczeń woli stron nie daje

podstaw do takiej interpretacji. Powód oświadczył w piśmie z dnia 6 września 2001

r., że zwraca się „z uprzejmą prośbą o natychmiastowe zwolnienie z pracy z dniem

7 września 2001 r. na własną prośbę za porozumieniem stron”. Odpowiedź

pozwanej była następująca: „rozwiązanie umowy o pracę za porozumieniem stron z

dniem 7 września 2001 r. bez odszkodowania”. Istotne elementy tych oświadczeń,

które spełniły określone w art. 30 § 1 k.p. warunki rozwiązania umowy na mocy

porozumienia stron, to obopólna zgoda na rozwiązanie umowy w tym trybie oraz

określenie terminu rozwiązania umowy. Zastrzeżenie pozwanej, że nie wypłaci

powodowi odszkodowania, nie miało wpływu na skuteczność rozwiązania umowy

za porozumieniem stron. Nie zmieniało także faktu, że porozumienie nastąpiło z

inicjatywy powoda. Skoro powód w żaden sposób nie ustosunkował się do tego

oświadczenia, nie można uznać, że jego zgodą objęty był brak prawa do

odszkodowania. Jednostronne oświadczenie pracodawcy o odmowie wypłaty

odszkodowania nie ma skutków prawnych w sytuacji, gdy umowa o pracę została

rozwiązana na mocy porozumienia stron w warunkach, w jakich obowiązujący u

pracodawcy pakiet socjalny przewiduje prawo pracownika do odszkodowania.

Zarzut, że powód złożył wniosek o rozwiązanie umowy z obawy

przed rozwiązaniem umowy o pracę w trybie art. 52 k.p. nie może być

rozpoznawany w kategoriach braku prawa do odszkodowania. W przypadku

istnienia podstaw do natychmiastowego rozwiązania umowy o pracę pozwana

mogła skorzystać z tego trybu i wówczas nie obowiązywałyby ją gwarancje

zatrudnienia zgodnie z zapisem części III pkt 1d Pakietu socjalnego. Skoro umowa

o pracę została rozwiązana na mocy porozumienia stron, pozwana ponosi prawne

konsekwencje związane z tym trybem rozwiązania umowy. Wykazanie, że były

podstawy do rozwiązania umowy w trybie art. 52 k.p., nie zmienia oceny prawnej

roszczeń powoda wynikających z zastosowanego przez strony trybu rozwiązania

umowy za porozumieniem, może mieć natomiast wpływ na ocenę tych roszczeń w

kategorii nadużycia prawa (art. 8 k.p.). Sąd Apelacyjny wypowiedział się w tym

przedmiocie i uznał, że wyniki postępowania dowodowego nie pozwalają na

uznanie, że powód dopuścił się ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków

pracowniczych, czy też popełnił przestępstwo na szkodę pozwanej. Te ustalenia są

w kasacji kwestionowane zarzutami naruszenia przepisów postępowania. Zrzuty te

są nieuzasadnione.

Przede wszystkim niezrozumiały jest zarzut naruszenia art. 378 § 1

k.p.c., który stanowi, że sąd apelacyjny rozpoznaje sprawę w granicach apelacji.

Skoro apelacja została oddalona, nie można twierdzić, że granice apelacji zostały w

jakiś sposób przekroczone. Podobnie niezrozumiały jest zarzut naruszenia art. 1 i 2

k.p.c. Pierwszy z tych przepisów dotyczy zakresu postępowania cywilnego a drugi

właściwości sądów i dopuszczalności drogi sądowej. Uzasadnienie zarzutu nie

koresponduje w żaden sposób z tymi przepisami. Chodzi w nim o to, że zdaniem

pozwanej Sąd nie był uprawniony do wypowiadania się na temat zarzucanego

powodowi przestępstwa, gdyż ta kwestia zastrzeżona jest do postępowania

karnego. Pomijając fakt, że oba Sądy zajmowały się tą kwestią tylko dlatego, że

pozwana zgłosiła taki zarzut, oraz fakt, że nie przypisały one powodowi popełnienia

przestępstwa, powołane w kasacji przepisy nie zawierają żadnych ograniczeń w

zakresie postępowania dowodowego i oceny wyników tego postępowania w

sprawach należących do właściwości sądów powszechnych, w których droga

sądowa jest dopuszczalna.

dochodzenie roszczeń ze

Nie ma żadnych wątpliwości co do tego, że

stosunku pracy następuje w drodze sądowej przed

sądami pracy (art. 262 § 1 k.p.). Natomiast zarzut naruszenia art. 233 § 1 i 382

k.p.c. nie może być uwzględniony, gdyż pozwana nie uzasadnia przyczyn, dla

których uważa ocenę zeznań świadków za dowolną i jednostronną. Oceniając

zeznania świadków, Sąd uznał, że nie potwierdzili oni udziału powoda w kradzieży

kabla, a w kasacji nie wskazuje się dowodów przeciwnych przemawiających za

takim udziałem. Przedmiotem oceny było tylko zachowanie powoda w zakresie

dopuszczenia się przez niego ciężkiego naruszenia obowiązków pracowniczych,

natomiast zachowanie innych pracowników nie wymagało takiej oceny. Skoro

pracownicy, określeni w kasacji jako „współdziałający w kradzieży” nie potwierdzili

współdziałania powoda, Sąd nie miał podstaw do dokonania odmiennych ustaleń

na podstawie zeznań świadków, którzy nie mieli wiedzy, co do kręgu osób

uczestniczących w domniemanym przestępstwie. W ocenie dokonanej przez Sąd

Okręgowy nie można dopatrzyć się nieprawidłowości, zatem nie można czynić

Sądowi Apelacyjnemu zarzutu, że zaakceptował tą ocenę.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy w oparciu o przepis art. 393 12 k.p.c.

oddalił kasację jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.