Supreme Court allows damages for unjustified dismissal of appointed official despite office liquidation.

Wyrok z dnia 17 września 2009 r.

II PK 59/09

Mianowany urzędnik państwowy, z którym pracodawca niezasadnie (bez

rzeczywistej przyczyny) rozwiązał za wypowiedzeniem stosunek pracy z powodu likwidacji lub reorganizacji urzędu, ma prawo do odszkodowania z tytułu

nieuzasadnionego rozwiązania stosunku pracy na podstawie art. 45 § 1 k.p.,

niezależnie od prawa do świadczenia określonego w art. 131 ust. 1 ustawy z

dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 86, poz. 953 ze zm.).

Przewodniczący SSN Andrzej Wróbel, Sędziowie SN: Zbigniew Hajn (sprawozdawca), Zbigniew Korzeniowski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 września 2009 r. sprawy z powództwa Czesławy O. przeciwko Kancelarii Prezydenta

Rzeczypospolitej Polskiej w Warszawie o odszkodowanie, na skutek skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Warszawie z dnia 24 lipca 2008 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację i w tej części

przekazał sprawę do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powódka Czesława O. wniosła w pozwie o zasądzenie na jej rzecz od pozwanej - Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej - odszkodowania w wysokości

26.095 zł z tytułu nieuzasadnionego i niezgodnego z prawem rozwiązania stosunku

pracy. Pozwana Kancelaria Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej wniosła o oddalenie powództwa w całości.

Wyrokiem z 4 czerwca 2007 r. Sąd Rejonowy dla Warszawy Śródmieścia-Sąd

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oddalił powództwo i zasądził od pozwanej na

rzecz powódki 1.800 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Okręgowy w Warszawie na skutek apelacji wniesionej przez powódkę

oraz zażalenia strony pozwanej na rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów zawarte w

punkcie 2 powyższego wyroku Sądu pierwszej instancji oddalił apelację i zażalenie

oraz zasądził od strony pozwanej na rzecz powódki 60 zł tytułem zwrotu kosztów

zastępstwa prawnego powódki w postępowaniu zażaleniowym. Sąd Okręgowy w

całości podzielił ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu Rejonowego. Zgodnie z

ustaleniami przyjętymi w podstawie faktycznej zaskarżonego wyroku, powódka od 15

grudnia 1998 r. była zatrudniona przez pozwaną na podstawie mianowania, początkowo jako Dyrektor Obszarów Wiejskich i Rolnictwa, od 23 grudnia 2000 r. jako zastępca Dyrektora Biura Regionalnego i Samorządów, a od 4 stycznia 2002 r. jako

ekspert w Zespole Doradców Prezydenta w Gabinecie Prezydenta. Dnia 28 marca

2006 r. Prezydent nadał statut Kancelarii Prezydenta RP, określający nową strukturę

jej statutowych komórek organizacyjnych. Zadania Zespołu Doradców Prezydenta w

Gabinecie Prezydenta przejęło Biuro Doradców, Ekspertyz i Opinii, w którym dodatkowo utworzono stanowisko Pełnomocnika do Spraw Wsi. Strona pozwana wypowiedziała powódce stosunek pracy 2 października 2006 r., wskazując jako przyczynę

zmiany organizacyjne w Kancelarii Prezydenta. W jej opinii dalsze zatrudnienie powódki było niemożliwe. Do momentu wręczenia wypowiedzenia z powódką nie rozmawiano na temat dalszej pracy w Kancelarii, możliwości ewentualnej pracy na innym stanowisku bądź wykonywania innych zadań.

W ocenie Sądu odwoławczego Sąd pierwszej instancji prawidłowo uznał, że

złożone powódce oświadczenie woli o wypowiedzeniu stosunku pracy było nieuzasadnione, ponieważ pracodawca podał nieprawdziwą przyczynę swojej decyzji.

Zmiany organizacyjne w Kancelarii Prezydenta RP nie powodowały konieczności

rozwiązania stosunku pracy z powódką, zwłaszcza że była ona pracownicą mianowaną, której można wypowiedzieć stosunek pracy w ściśle określonych sytuacjach i

tylko wówczas, gdy nie było możliwości przeniesienia jej na inne stanowisko w urzędzie. Sąd Rejonowy prawidłowo ocenił, że reorganizacja Kancelarii Prezydenta nie

odnosiła się bezpośrednio do powódki oraz że nie zaistniały przesłanki określone w

art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 86, poz. 953 ze zm.), co oznaczało

uznaniem zasadności roszczenia powódki co do zasady. Sąd Okręgowy podzielił

również stanowisko Sądu pierwszej instancji, że ze względu na pozorność przyczyny

wypowiedzenia, nie zaistniały przesłanki do wypłaty powódce świadczenia określonego w art. 131 ustawy o pracownikach urzędów państwowych. Skoro bowiem skutecznie zakwestionowano zasadność przyczyny wypowiedzenia umowy o pracę i

wykazano, że reorganizacja Kancelarii Prezydenta RP była pozorną przyczyną rozwiązania stosunku pracy, to odpadła causa do wypłaty powódce świadczenia przewidzianego w tym przepisie. Świadczenie to przysługuje pracownikowi mianowanemu tylko w przypadku likwidacji urzędu albo jego reorganizacji. Skoro nie było likwidacji urzędu ani jego reorganizacji, to świadczenie wypłacone na podstawie art. 13 1

stało się nienależne (gdyż odpadła jego podstawa). Odszkodowanie z tytułu nieuzasadnionego rozwiązania umowy o pracę i świadczenie pieniężne przewidziane w art.

131 ustawy o pracownikach urzędów państwowych to dwie odrębne instytucje

prawne, a prawo do nich powstaje w ściśle określonych przypadkach. Z logicznego

punktu widzenia pomiędzy zakresami zastosowania art. 45 k.p. i art. 13 1 ustawy zachodzi relacja alternatywy rozłącznej. Jeżeli bowiem pracodawca rozwiązał umowę o

pracę z pracownikiem mianowanym w sytuacji określonej w art. 13 ust. 1 pkt 2

ustawy o pracownikach urzędów państwowych, to powstaje obowiązek wypłaty

świadczenia przewidzianego w art. 131. W takiej sytuacji pracownik nie nabywa

prawa do odszkodowania za nieuzasadnione rozwiązanie umowy o pracę. Jeżeli zaś

przyczyny podane w wypowiedzeniu umowy o pracę są nieprawdziwe, to pracownik

nabywa prawo do odszkodowania z art. 45 k.p., tracąc jednocześnie prawo do

świadczeń na podstawie ustawy o pracownikach urzędów państwowych, zaś wypłacone świadczenie staje się nienależne. Wobec tego powódce przysługuje jedno ze

świadczeń - odszkodowanie bądź świadczenie z art. 131 ustawy. Niezasadny, zdaniem Sądu Okręgowego, okazał się także sformułowany w apelacji zarzut naruszenia

art. 498 k.c. Zgodnie z tym przepisem, gdy dwie osoby są jednocześnie względem

siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z

wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub

rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są

wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym. W niniejszej sprawie powódka i pracodawca (statio fisci Skarbu Państwa)

byli wobec siebie dłużnikami i wierzycielami (jednemu przysługuje odszkodowanie za

niezasadne wypowiedzenie umowy o pracę, drugiemu zwrot nienależnego świadcze-

nia). Przedmiotem obu wierzytelności były świadczenia pieniężne, obie wierzytelności były wymagalne i mogły być dochodzone przed sądem. W ocenie Sądu Okręgowego zaistniały wszystkie przesłanki określone w art. 498 k.c., a zatem Sąd Rejonowy właściwie zastosował instytucję zarzutu potrącenia, prawidłowo formułując sentencję wyroku, albowiem, gdy wierzytelność pozwanej przewyższa wierzytelność powoda, sąd po wzajemnym umorzeniu obu wierzytelności do wysokości wierzytelności

powoda oddala powództwo. Na uwzględnienie nie zasługuje również twierdzenie

apelacji, że obowiązek zwrotu świadczenia wygasa, jeżeli, ten kto świadczenie uzyskał zużył je lub utracił w ten sposób, że nie jest wzbogacony. Powódka nie przytoczyła żadnych faktów potwierdzających, że nie jest już osobą wzbogaconą, po drugie

zaś, powódka odwołując się od wręczonego wypowiedzenia umowy o pracę i kwestionując jego zasadność powinna liczyć się z tym, że świadczenie, które otrzymywała na podstawie art. 131 ustawy o pracownikach urzędów państwowych może okazać się nienależne, a więc powinna liczyć się z obowiązkiem jego zwrotu. Zażalenie

strony pozwanej również nie zasługiwało na uwzględnienie, albowiem powódka

przez fakt udowodnienia w niniejszym postępowaniu, że wręczone jej wypowiedzenie

umowy o pracę było niezasadne de facto wygrała sprawę. A skoro tak to należał jej

się zwrot kosztów zastępstwa procesowego.

W skardze kasacyjnej powódka zaskarżyła wyrok Sądu Okręgowego w części

oddalającej apelację. Skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez

błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 131 ust. 1 zdanie pierwsze in principio w związku z art. 13 ust. 1 pkt 2 in medio i in fine ustawy o pracownikach urzędów państwowych oraz przez niewłaściwe zastosowanie art. 45 w związku z art. 47 1

k.p., a także art. 6, art. 409 w związku z art. 410 § 2 k.c., art. 498 i art. 499 k.c. oraz

art. 17a i 17c ust. 1 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zasadach wykonywania

uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa (Dz.U. Nr 106, poz. 493 ze zm.). Ponadto skarżąca podniosła zarzut naruszenia prawa procesowego, mające wpływ na

wynik sprawy, dotyczące art. 91 k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c., art. 385 k.p.c., przez jego

zastosowanie, oraz art. 232 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.

Powódka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w części oddalającej

apelację i orzeczenie co do istoty sprawy, przez zasądzenie na jej rzecz od pozwanej

na podstawie art. 45 k.p. w związku z art. 471 k.p. odszkodowania za nieuzasadnione

i niezgodne z prawem rozwiązanie stosunku pracy w wysokości trzymiesięcznego

wynagrodzenia, liczonego jak za urlop wypoczynkowy, oraz kosztów postępowania

według norm przepisanych, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości

i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do jej ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach procesu kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Spór w rozpoznawanej sprawie sprowadza się do pytania, czy mianowany

urzędnik państwowy, z którym pracodawca niezasadnie (bez rzeczywistej przyczyny)

rozwiązał za wypowiedzeniem stosunek pracy z powodu likwidacji lub reorganizacji

urzędu, ma prawo do odszkodowania z tytułu nieuzasadnionego rozwiązania stosunku pracy na podstawie art. 45 § 1 k.p., niezależnie od prawa do świadczenia

określonego w art. 131 ust. 1 ustawy o pracownikach urzędów państwowych.

Zgodnie z art. 13 ust. 1 pkt 1 wymienionej wyżej ustawy, rozwiązanie stosunku

pracy z urzędnikiem państwowym mianowanym może nastąpić w drodze wypowiedzenia w razie likwidacji urzędu lub jego reorganizacji, jeżeli nie jest możliwe przeniesienie urzędnika państwowego mianowanego na inne stanowisko w tym samym

urzędzie. Przepis art. 131 ust. 1 tej ustawy stanowi, że w razie rozwiązania stosunku

pracy z urzędnikiem państwowym mianowanym, z przyczyn określonych w art. 13

ust. 1 pkt 2, w okresie między ustaniem zatrudnienia w likwidowanym lub reorganizowanym urzędzie a podjęciem pracy lub działalności gospodarczej, urzędnikowi

temu przysługuje świadczenie pieniężne ze środków budżetu państwa, przez okres

nie dłuższy niż sześć miesięcy, obliczane jak ekwiwalent pieniężny za urlop wypoczynkowy. Świadczenie to nie przysługuje urzędnikowi państwowemu, który nabył

prawo do emerytury. Z art. 131 ust. 1 wynika, że przesłanką nabycia przez pracownika prawa do świadczenia pieniężnego jest rozwiązanie stosunku pracy z urzędnikiem

państwowym mianowanym z powodu likwidacji urzędu lub jego reorganizacji. Już

literalna wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, że wystarczy samo rozwiązanie stosunku motywowane takim względem. Nie ma znaczenia to, czy rozwiązanie to

jest uzasadnione, czy nieuzasadnione lub wadliwe z innej przyczyny. Decydujące

znaczenie ma fakt rozwiązania stosunku pracy uzasadniony przez pracodawcę powodem wskazanym w art. 13 ust. 1 pkt 2. Za taką wykładnią przemawiają również

dalsze względy. Przede wszystkim uzasadnia ją funkcja rozpatrywanego świadczenia. Jak jasno wynika z art. 131 ust. 1 przysługuje ono pracownikowi w okresie między ustaniem zatrudnienia w likwidowanym lub reorganizowanym urzędzie a podję-

ciem pracy lub działalności gospodarczej. Świadczenie to rekompensuje zwolnionemu z pracy urzędnikowi brak pracy i brak wynagrodzenia do czasu podjęcia nowej

pracy lub działalności gospodarczej (ale nie dłużej niż przez 6 miesięcy). Nie ulega

wątpliwości, że taki cel tego świadczenia pozostaje aktualny zarówno w przypadku

wypowiedzenia uzasadnionego, jak i nieuzasadnionego obiektywnie istniejącą przyczyną. Akceptacja przyjętej w zaskarżonym wyroku wykładni, zgodnie z którą, prawo

do rozważanego świadczenia daje tylko wypowiedzenie uzasadnione (podyktowane

rzeczywistą likwidacją lub reorganizacją) mogłaby też prowadzić do paradoksalnych

skutków. W szczególności, pracodawca mógłby wystąpić wobec niego z żądaniem

zwrotu wypłaconego świadczenia, motywując to tym, że likwidacja lub reorganizacja

nie miała faktycznie miejsca. W rezultacie, należy uznać, że dla powstania prawa

urzędnika do rozważanego świadczenia nie ma znaczenia to, czy wskazana w

oświadczeniu o wypowiedzeniu przyczyna polegająca na likwidacji lub reorganizacji

urzędu faktycznie wystąpiła.

Należy także uznać, że uzyskanie prawa do wymienionego świadczenia w

sytuacji, gdy wypowiedzenie było uzasadnione pozorną likwidacją lub reorganizacją

nie stoi na przeszkodzie nabyciu przez pracownika prawa do wskazanego w art. 45 §

1 k.p. odszkodowania z tytułu nieuzasadnionego wypowiedzenia. Takie zapatrywanie

ma oparcie przede wszystkim w odmiennych funkcjach świadczenia z art. 13 1 ust. 1

ustawy o pracownikach urzędów państwowych i odszkodowania z art. 45 § 1 k.p. Jak

przekonująco wyjaśnił Sąd Najwyższy, świadczenie to nie ma charakteru odszkodowawczego, lecz jest swoistym wynagrodzeniem gwarancyjnym, rodzajem zasiłku pozwalającego na pokrycie kosztów utrzymania pracownika (uchwała Sądu Najwyższego z 6 września 1991 r., l PZP 40/91, OSNCP 1992 nr 4, poz. 54). Pełni więc ono

wyraźnie funkcję alimentacyjną. Natomiast odszkodowanie z art. 45 § 1 k.p., przysługujące na żądanie pracownika, w razie ustalenia, że wypowiedzenie jest nieuzasadnione lub narusza przepisy o wypowiadaniu, służy naprawieniu szkody poniesionej

przez pracownika wskutek wadliwego wypowiedzenia stosunku pracy. Ma więc, odmiennie niż wymienione wyżej świadczenie, charakter odszkodowawczy. Z tego

względu uzyskanie tego świadczenia nie wyłącza odszkodowania, ponieważ należności te służą innym celom. Należy więc uznać, że mianowany urzędnik państwowy,

z którym pracodawca niezasadnie (bez rzeczywistej przyczyny) rozwiązał za wypowiedzeniem stosunek pracy z powodu likwidacji lub reorganizacji urzędu, ma prawo

do odszkodowania z tytułu nieuzasadnionego rozwiązania stosunku pracy na pod-

stawie art. 45 § 1 k.p., niezależnie od prawa do świadczenia określonego w art. 13 1

ust. 1 ustawy o pracownikach urzędów państwowych. Wobec tego trafne okazały się

przedstawione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia art. 131 ust. 1 ustawy o pracownikach urzędów państwowych oraz art. 45 § 1 k.p.

Z powyższych rozważań wynika również, że w omawianej sytuacji zarówno

świadczenie z art. 131 ust.1 ustawy o pracownikach urzędów państwowych, jak i odszkodowanie z art. 45 § 1 k.p. są świadczeniami należnymi, co wyklucza tezę Sądu

Okręgowego (a wcześniej Sądu Rejonowego), że z chwilą zasądzenia odszkodowania za nieuzasadnione rozwiązanie stosunku pracy, świadczenie staje się świadczeniem nienależnym w rozumieniu art. 410 k.c. W tej sytuacji nie może być mowy o

potrącaniu na podstawie art. 498 k.c. wierzytelności pracownika i pracodawcy związanych z wymienionymi świadczeniem i odszkodowaniem. Dlatego uzasadnione

okazały się także zarzuty naruszenia przez zaskarżony wyrok art. 410 § 2 k.c., art.

498 k.c. i art. 499 k.c. Natomiast rozważanie zarzutów dotyczących art. 17a i 17c ust.

1 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa jest w tym stanie rzeczy bezprzedmiotowe.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815 § 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na podstawie art. 108

§ 2 k.p.c. w związku z 39821 k.p.c.