II PK 5/07 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 28 sierpnia 2007 r.

II PK 5/07

Termin przedawnienia roszczenia o odszkodowanie z tytułu otrzymywania niższego świadczenia rentowego wskutek, stanowiącego nienależyte wykonanie zobowiązania, wydania pracownikowi przez pracodawcę zaświadczenia

zaniżającego podstawę wymiaru składek, biegnie od daty wymagalności roszczenia a nie od dnia wydania zaświadczenia (art. 471 k.c. w związku z art. 96 i

97 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i

ich rodzin, Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm. oraz art. 118 i 120 k.c.).

Przewodniczący SSN: Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca), Sędziowie

SN: Krystyna Bednarczyk, Jolanta Strusińska-Żukowska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 28 sierpnia

2007 r. sprawy z powództwa Marii L. przeciwko Urzędowi Skarbowemu P.-Ś. o odszkodowanie, na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 25 sierpnia 2006 r.

[...]

I. o d d a l i ł skargę kasacyjną,

II. zasądził od strony pozwanej na rzecz powódki 900 zł (słownie: dziewięćset)

tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Poznaniu wyrokiem z 25 sierpnia 2006 r. oddalił apelację

pozwanego pracodawcy Urzędu Skarbowego P.-Ś. od wyroku Sądu RejonowegoSądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z 23 maja 2006 r., zasądzającego na rzecz powódki Marii L. odszkodowanie w kwocie 17.512,08 zł z odsetkami wyrównujące jej rentę z ubezpieczenia społecznego, którą otrzymywała w niższej wysokości, wobec wydania przez pozwanego nieprawidłowego zaświadczenia o zarobkach.

Sąd Rejonowy ustalił, że powódka była pracownikiem pozwanego, który 2 listopada 1994 r. sporządził zaświadczenie o jej zatrudnieniu i wynagrodzeniu w latach

1989-93, na podstawie którego ustalono wysokość jej renty z tytułu niezdolności do

pracy, otrzymywanej przez nią od 30 stycznia 1995 r. do 24 stycznia 2005 r. W dniu

12 września 2003 r. pozwany wystawił powódce kolejne zaświadczenie o zatrudnieniu i wynagrodzeniu, w oparciu o które ZUS ustalił jej emeryturę. Porównanie obu zaświadczeń wykazało zaniżenie wynagrodzenia w pierwszym zaświadczeniu na skutek pominięcia „trzynastek”, premii za IV kwartał oraz wartości świadectw rekompensacyjnych. W związku z podaniem w zaświadczeniu z 2 listopada 1994 r. zaniżonego

wynagrodzenia ustalona różnica między rentą wypłaconą a należną powódce przy

prawidłowo wyliczonym wynagrodzeniu wynosiła 17.741,52 zł. Pozew o takie odszkodowanie powódka złożyła 20 maja 2005 r. żądając wyrównania od 1 czerwca

1995 r. w kwocie 17.512,08 zł. Sąd Rejonowy nie uwzględnił zarzutu przedawnienia i

jego początek połączył z wydaniem zaświadczenia o prawidłowej treści (w dniu 12

września 2003 r.). Stwierdził, że powódce przysługuje odszkodowanie w ustalonej

kwocie wyrównującej zaniżoną rentę wskutek wydania przez pracodawcę nieprawidłowego zaświadczenia o wysokości wynagrodzenia.

Sąd Okręgowy w uzasadnieniu oddalenia apelacji stwierdził, że pozwany nie

dopełnił obowiązków pracodawcy wynikających z art. 96 ustawy z dnia 14 grudnia

1982 r. o zapatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267

ze zm.; dalej: ustawa o zep) oraz z art. 125 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. 2004

r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), co spowodowało zaniżenie renty. Zasadne było zatem

roszczenie powódki o odszkodowanie oparte na podstawie art. 471 k.c. w związku z

art. 361 k.c. Odpowiedzialność pozwanego według przepisów prawa cywilnego wynika z art. 97 ust. 1 pkt 2 ustawy o zep. W konsekwencji również przepisy prawa cywilnego miały zastosowanie do oceny przedawnienia. Żaden jednak przepis prawa

cywilnego nie zawiera szczególnej normy dotyczącej przedawnienia roszczenia o

naprawienie szkody wyrządzonej nienależytym wykonaniem zobowiązania. Zastosowanie mają więc reguły ogólne i 10-letni termin przedawnienia z art. 118 k.c. Roszczenie o naprawienie szkody staje się wymagalne najwcześniej w dniu, w którym

powstaje szkoda, a nie w dniu nienależytego wykonania zobowiązania, gdyż nie

zawsze od razu powoduje ono szkodę. Nieuzasadniony był zarzut pozwanego o rozpoczęciu biegu przedawnienia od 2 listopada 1994 r., tj. wystawienia nieprawidłowe-

go zaświadczenia. Początek przedawnienia należy łączyć ze szkodą, która powstawała u powódki w dniu wypłacania jej renty w zaniżonej wysokości. Szkoda ta powstawała „sukcesywnie” za każdym razem, gdy wypłacano jej zaniżone świadczenie

rentowe począwszy od stycznia 1995 r. Roszczenie zawarte w pozwie składało się z

wielu roszczeń odszkodowawczych wynikających z tego samego zdarzenia - wystawienia przez pozwanego nienależytego zaświadczenia. Termin przedawnienia biegł

dla każdego roszczenia osobno i upływał po 10 latach. Przed wniesieniem pozwu (20

maja 2005 r.) przedawnienie objęło wyrównanie odnoszące się do rent wypłaconych

przed 20 maja 1995 r. Powódka objęła pozwem roszczenia od 1 czerwca 1995 r.,

czyli nieprzedawnione zgodnie z 10-letnim terminem przedawnienia z art. 118 k.c.

Skargę kasacyjną pozwany oparł na naruszeniu prawa materialnego i zarzucił

błędną jego subsumcję przez zastosowanie art. 471 k.c. i 118 k.c., gdy należało zastosować przepisy art. 417 k.c. oraz art. 442 § 1 k.c. in fine. W uzasadnieniu wniosku

o przyjęcie skargi do rozpoznania wskazał na przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1, 2 i 4

k.p.c. W pierwszej kolejności na potrzebę wyjaśnienia istotnego zagadnienia prawnego, którym jest właściwe określenie podstawy prawnej dochodzonego odszkodowania. Zależy ona od właściwego wyboru „zobowiązania albo deliktu”. Odpowiedzialność odszkodowawcza pracodawcy wobec pracownika za zaniechanie obowiązków

w sprawach rentowych lub ich nienależyte wykonanie budzi rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Przyjmuje się odpowiedzialność za czyn niedozwolony

(uchwała z 20 grudnia 1978 r., I PZP 38/78, OSNCP 1979 nr 7-8, poz. 137; wyrok z 2

lipca 1968 r., III PRN 17/68, OSNCP 1969 nr 4, poz. 76) albo za niewykonanie lub

nienależyte wykonanie zobowiązania (wyrok z 8 października 1999 r., II UKN 259/99,

OSNAPiUS 2001 nr 1, poz. 24; wyrok z 19 marca 1998 r., I PKN 556/97, OSNAPiUS

1999 nr 4, poz. 127; wyrok z 18 lutego 1988 r., I PR 8/88, OSNCP 1990 nr 1, poz.

17). Skarga jest oczywiście uzasadniona, gdyż nie można przyjąć, że strony łączył

stosunek zobowiązaniowy w rozumieniu prawa cywilnego, jeżeli na pozwanym ciążył

obowiązek wydania zaświadczenia o wysokości osiąganych dochodów przez powódkę na podstawie art. 97 (prawidłowo art. 96) ust. 1 pkt 4 ustawy o zep. Nie można

postawić znaku równości pomiędzy zobowiązaniem (obowiązkiem) pozwanego do

wydania zaświadczenia a zobowiązaniem czyli porozumieniem pomiędzy stronami

co do wydania zaświadczenia. Strony nie zawarły żadnej umowy w rozumieniu prawa

cywilnego, ponieważ pozwany z mocy powołanych przepisów zobowiązany był do

wydania zaświadczenia. Na tej podstawie pozwany wniósł o uchylenie wyroków obu

Sądów i oddalenie powództwa.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powódka wniosła o oddalenie skargi i zasądzenie kosztów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionej podstawy i dlatego polega oddaleniu.

Podstawa prawna roszczenia majątkowego określa termin jego przedawnienia. W

skardze w istocie tylko o te dwie zasadnicze kwestie chodzi skarżącemu. Nie zgadza

się on na odpowiedzialność za nienależyte wykonanie zobowiązania, choć zgadza

się na odpowiedzialność za czyn niedozwolony. W konsekwencji nie zgadza się na

przedawnienie 10-letnie z art. 118 k.c., liczone od wymagalności roszczenia, lecz

zgadza się na przedawnienie właściwe dla czynu niedozwolonego według art. 442 §

1 k.c. in fine, czyli w jego ocenie maksymalnie również 10-letnie, które upłynęłoby

przed złożeniem pozwu wobec wcześniejszej daty zdarzenia wyrządzającego

szkodę.

Od wyboru więc podstawy odpowiedzialności zależą przesłanki i terminy

przedawnienia roszczeń. Nie było kwestionowane, że w sprawie podstawowe znaczenie miały przepisy art. 96 i 97 ustawy o zep. W czasie ich obowiązywania sporządzone zostało nieprawidłowe zaświadczenie o zarobkach powódki powodujące

szkodę w postaci niższej renty z ubezpieczenia społecznego. Przepisy te szczegółowo określały obowiązki zakładu pracy wobec pracownika związane z uzyskaniem

świadczeń rentowych, w tym w szczególności znaczący dla sprawy był obowiązek

wydawania zaświadczeń niezbędnych do ustalenia prawa do świadczeń i ich wysokości (art. 96 ust. 1 pkt 4). Równocześnie ustawodawca przyjął, że zakład pracy jest

zobowiązany do wynagrodzenia szkody poniesionej wskutek niedopełnienia lub nienależytego dopełnienia tych obowiązków (art. 97 ust. 1 pkt 2).

Skarżący nie dopuszcza, aby pomiędzy stronami istniało zobowiązanie ale i

na tle powyższej regulacji jego argumentacja nie jest uprawniona. Zarzuca, że skoro

nie było indywidualnego porozumienia stron co do wydania zaświadczenia, to nie powstało zobowiązanie i tym samym naruszenie obowiązku nie wynika z kontraktu. W

systemie prawa cywilnego zobowiązanie nie powstaje tylko na podstawie umowy.

Powstaje również z mocy ustawy. Zawarcie umowy o pracę powoduje powstanie ca-

łego szeregu wzajemnych praw i obowiązków wynikających z prawa powszechnie

obowiązującego. Są to prawa i obowiązki uregulowane również poza Kodeksem

pracy. Strony nie muszą zawierać umowy na realizację każdego obowiązku który

wynika z ustawy. Treść stosunku prawnego jakim jest stosunek pracy kształtuje więc

umowa o pracę, ale nadto pozytywne prawo materialne. Obowiązki określone w art.

96 ustawy o zep ukształtowały zobowiązanie pracodawcy wobec pracownika o określonej treści. Nie musiało zostać zawarte odrębne porozumienie (umowa) z pracownikiem, aby pracodawca był obciążony tymi obowiązkami. Zobowiązanie to normatywnie jest pełne, gdyż ustawodawca od razu uregulował odpowiedzialność za jego

niedopełnienie lub nienależyte dopełnienie. Za wynikłą z takiego zachowania szkodę

pracodawca został ustawą zobowiązany do jej wynagrodzenia według przepisów

prawa cywilnego. Rozwiązanie to znajduje uzasadnienie systemowe wynikające z

silnego związania ubezpieczeń emerytalno-rentowych z zatrudnieniem i wynikającą

stąd koniecznością uniwersalnej regulacji o charakterze zobowiązaniowym, gwarantującej realizację tych ubezpieczeń w większym stopniu niż w sytuacji jej braku.

Ten ostatni aspekt w części wyjaśnia wskazywaną w skardze rozbieżność

orzecznictwa. Generalnie o rozbieżności orzecznictwa można mówić tylko wtedy, gdy

dotyczy takiego samego lub zbliżonego stanu faktycznego oraz takiego samego

stanu prawnego. Od razu należy więc zauważyć, że podane w skardze orzeczenia

Sądu Najwyższego (I PZP 38/78, III PRN 17/68) wydane zostały jeszcze przed wyraźnym obciążeniem zakładów pracy przez ustawodawcę obowiązkami takimi jak w

art. 96 i 97 ustawy o zep. Przed ustawą o zep obowiązywała ustawa z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin

(Dz.U. Nr 3, poz. 6 ze zm.), w której zobowiązanie zakładu pracy o tym charakterze

było słabsze i brak było w niej regulacji o odpowiedzialności odszkodowawczej za

wydanie nieprawidłowego zaświadczenia o wynagrodzeniu dla celów emerytalnorentowych. Przepis art. 85 tej ustawy stanowił tylko, że uspołecznione zakłady pracy

obowiązane były do informowania pracowników o warunkach i dowodach wymaganych do uzyskania świadczeń przewidzianych w ustawie oraz do udzielania im w tym

zakresie pomocy. Prezes Rady Ministrów mógł nałożyć na niektóre uspołecznione

zakłady pracy obowiązek przyjmowania i przygotowywania wniosków o świadczenia

określone w ustawie. Uspołecznione zakłady pracy miały wykonywać zlecone im

czynności zgodnie z instrukcjami Prezesa ZUS. Różnica więc co do treści obowiązków ciążących na zakładach pracy według ustawy z 1968 r. w porównaniu do okre-

ślonych później w ustawie o zep jest znaczna. Zobowiązanie zakładu pracy wobec

pracownika nie było tak silne jak w ustawie o zep. Równie ważne jest spostrzeżenie,

że poprzednia regulacja nie określała bezpośrednio odpowiedzialności pracodawcy

wobec pracownika na podstawie prawa cywilnego. Brak takiej ustawowej odpowiedzialności zobowiązaniowej niewątpliwie nie pozostawał bez wpływu na orzecznictwo, w którym przyjmowano odpowiedzialność za czyn niedozwolony pracodawcy,

zresztą szczególnie rozumiany, skoro odniesieniem było zaniechanie pracodawcy

niezgodne z zasadami współżycia społecznego na tle ogólnego obowiązku udzielania pracownikom pomocy przy załatwianiu spraw rentowych (I PZP 38.78, III PR

17/68). Drugie wskazywane orzeczenie (I PZP 38/78) dotyczy natomiast innego

stanu faktycznego (zaniechania ustalenia renty w związku z chorobą zawodową) i

stąd przyjęta w nim podstawa odpowiedzialności za czyn niedozwolony nie jest miarodajna dla niniejszej sprawy. Zaszła wszak zmiana w prawie materialnym i ustawodawca wyraźnie w ustawie o zep ukształtował określone obowiązki pracodawcy oraz

zobowiązanie do wynagrodzenia szkody według przepisów prawa cywilnego.

Na podstawie art. 97 ust. 1 pkt 2 ustawy o zep może być wątpliwe czy (a

priori) można bezwzględnie przyjąć, że jest to tylko odpowiedzialność za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania z całkowitym wykluczeniem odpowiedzialności na podstawie deliktu. Skoro szkoda ma być wynagrodzona według przepisów prawa cywilnego to i odpowiedzialność deliktowa nie jest wykluczona (por. wyrok z 11 czerwca 2003 r., I PK 176/02, OSNP 2004 nr 16, poz. 277). Jednakże więcej

przemawia za poglądem, iż w przepisach art. 96 i 97 ustawy o zep sformułowano

tylko odpowiedzialność kontraktową. Nie można nie dostrzegać, że nastąpiło tu określone odwzorowanie konstrukcji niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania z art. 471 k.c. Ustawodawca wyraźnie określił na czym polega zobowiązanie pracodawcy oraz to, że „wskutek niedopełnienia lub nienależytego dopełnienia

przez zakład pracy obowiązków” zobowiązany jest on do wynagrodzenia szkody.

Zatem dalsza część przepisu art. 97 ust. 1 pkt 2 ustawy, że wynagrodzenie szkody

ma nastąpić według przepisów prawa cywilnego, odnosiłaby się do samego ujmowania w prawie cywilnym tej przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej, a więc

samej szkody, lecz już nie do zasad odpowiedzialności (kontraktowej czy deliktowej),

gdyż sama konstrukcja przepisu wyraźnie wskazuje na odpowiedzialność kontraktową. Rodzaj odpowiedzialności zależy też od stanu faktycznego i podstawy żądania.

Jeżeli więc określony obowiązek jest wyraźnie ukształtowany i tworzy zobowiązanie,

to jego niewykonanie rodzi odpowiedzialność na podstawie art. 471 k.c.

Odnosi się ona do wydania przez pracodawcę nieprawidłowego zaświadczenia zaniżającego podstawę wymiaru składek, skutkiem którego ubezpieczony (pracownik) otrzymuje niższe świadczenie rentowe. Jest to konstrukcja, którą ustawodawca przyjął nie bez przyczyny, gdyż przy wykazywaniu przesłanek odpowiedzialności kontraktowej pracownik jest w lepszej sytuacji niż przy odpowiedzialności deliktowej. Tak też kwalifikowało podobne sytuacje późniejsze orzecznictwo wskazane

w skardze (I PKN 556/97; II UKN 259/99). Inaczej mówiąc, wprowadzenie rozwiązania z art. 96 i 97 ustawy o zep dowodzi, że zamiarem ustawodawcy było ustanowienie odpowiedzialności kontraktowej. Odpowiedzialność za delikt byłaby możliwa bez

tej regulacji, choć i ona nie wyklucza odpowiedzialności deliktowej pracodawcy.

Na tle niespornego stanu faktycznego pozwany upatruje deliktu pracodawcy w

tym samym zdarzeniu, które oceniono jako nienależyte wykonanie zobowiązania.

Czyn niedozwolony właściwy jest przede wszystkim do sytuacji gdy stron nie wiąże

zobowiązanie. Nienależyte wykonanie zobowiązania powodujące szkodę nie stanowi

czynu niedozwolonego. W sprawie nie zachodzi sytuacja, w której działanie dłużnika

(zakładu pracy) wykraczałoby poza nienależyte wykonanie zobowiązania. Takiego

zachowania nie ustalono i brak jest podstaw do przyjęcia czynu niedozwolonego.

Niezależnie od tego skarżący niezasadnie odwołuje się do art. 417 k.c. Sam status

pozwanego urzędu skarbowego jako urzędu państwowego nie przesądza odpowiedzialności na podstawie tego przepisu. Dotyczy on bowiem odpowiedzialności

Skarbu Państwa i jej przesłanką jest szkoda wyrządzona przez funkcjonariusza państwowego (w rozumieniu definicji z art. 417 § 2 k.c., w wersji aktualnej dla działania

pozwanego) przy wykonywaniu powierzonej mu czynności. Całkowicie niedostrzega

się zatem, że art. 417 k.c. dotyczy odpowiedzialności przy wykonywaniu władzy publicznej przez funkcjonariusza publicznego. Nie miałby więc on zastosowania do

realizacji powszechnego obowiązku ciążącego na każdym pracodawcy wobec zatrudnianego pracownika. Nawet gdyby próbować przyjmować delikt, to nie byłaby

trafna dalsza argumentacja skargi odwołująca się do kolejnego orzecznictwa, gdyż

dotyczy ono szkody na osobie wierzyciela (uchwała z 14 grudnia 1990 r., III PZP

20/90, OSNCP 1991 nr 7, poz. 79; wyrok z 23 listopada 1999 r., II UKN 210/99,

OSNAPiUS 2001 nr 5, poz. 173). Szkoda na osobie nie była przedmiotem sporu.

Jednak i dla tej sfery nie jest już aktualna uchwała z 17 lutego 2006 r., III CZP 84/05

(OSNC 2006 nr 7-8, poz. 114) o maksymalnym 10-letnim terminie przedawnienia od

daty czynu niedozwolonego a to wobec wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 1 września 2006 r., SK 14/05, OTK-A 2006 nr 8, poz. 97.

Skarga zatem oparta była na niezasadnym twierdzeniu o wykluczeniu odpowiedzialności kontraktowej przez odpowiedzialność deliktową. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach jej podstaw. W tej sprawie wymagało to rozstrzygnięcia o podstawie odpowiedzialności odszkodowawczej. Konsekwencją tego

są terminy przedawnienia, inne dla roszczeń z tytułu nienależytego wykonania zobowiązania i inne dla czynu niedozwolonego. Poprzestając na żądaniu takiego rozstrzygnięcia skarżący nie kwestionował ustalonej w zaskarżonym wyroku wymagalności roszczeń i przyjętego przedawnienia. Wydanie nieprawidłowego zaświadczenia

nie mogło być uznane za czyn niedozwolony, dlatego zdarzenie to nie było początkiem terminu przedawnienia. Stanowiło ono nienależyte wykonanie zobowiązania,

które rodzi obowiązek odszkodowawczy dopiero od powstania szkody. Działanie pracodawcy powodujące szkodę czasowo nie może być ograniczone tylko do wydania

nieprawidłowego zaświadczenia. Uzasadnione jest stwierdzenie, że pracodawca zobowiązany jest jeszcze - po jego wydaniu - weryfikować zaświadczenia dla celów

rentowych, stąd skoro tego nie uczynił, to po jego stronie było trwałe zaniechanie

powodujące dalszą szkodę, gdyż dopiero zmiana zachowania i wydanie prawidłowego zaświadczenia ją eliminuje. Szkoda może wystąpić więc po upływie określonego

czasu od zdarzenia stanowiącego nienależyte wykonanie zobowiązania. Powstanie

szkody rodzi wymagalność odszkodowania i rozpoczyna bieg przedawnienia. Trafnie

przyjął Sąd Okręgowy, że bieg przedawnienia odnosił się osobno do szkody wynikającej z każdej niższej renty z ubezpieczenia społecznego. W sprawie rozstrzygnięto o

cywilnym odszkodowaniu należnym od pracodawcy za nienależyte wykonanie zobowiązania przyjmując 10- letni termin przedawnienia według art. 118 k.c. w związku z

art. 120 k.c. Skarżący w tym zakresie nie kwestionował charakteru roszczenia i nie

wskazywał na przepis szczególny.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji na mocy art. 39814 k.p.c. O kosztach orzeczono na mocy art. 98 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c.