II PK 47/06 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 26 września 2006 r.

II PK 47/06

Po podjęciu uchwały o odwołaniu członka zarządu rada nadzorcza spółki

z o.o. nie może wypowiedzieć mu umowy o pracę, niezależnie od tego, czy dowiedział się o odwołaniu.

Przewodniczący SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec, Sędziowie SN:

Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca), Herbert Szurgacz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 września 2006 r.

sprawy z powództwa Tadeusza M. przeciwko Fabryce Substancji Zapachowych „P.A." Spółki z o.o. w W. o odszkodowanie, na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie

z dnia 21 października 2005 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu w

Warszawie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód Tadeusz M. po ostatecznym sprecyzowaniu powództwa wnosił o zasądzenie od pozwanej Fabryki Substancji Zapachowych „P.-A.” Spółki z o.o. kwoty

236.148,36 zł jako odszkodowania za niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o

pracę oraz o sprostowanie świadectwa pracy. Pozwana wniosła o oddalenie powództwa.

Wyrokiem z dnia 27 stycznia 2005 r. [...] Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych dla Warszawy Pragi zasądził od pozwanej na rzecz powoda

56.510,22 zł i oddalił powództwo w pozostałej części. Sąd ustalił, że z dniem 28

czerwca 1991 r. powód został powołany na stanowisko wiceprezesa zarządu, a w

dniu 1 września 1991 r. został dyrektorem do spraw technicznych. Od 1 marca 1999

r. podstawą zatrudnienia powoda była umowa o pracę na czas nieokreślony. W dniu

20 kwietnia 2000 r. rada nadzorcza pozwanej Spółki na mocy uchwały odwołała powoda z funkcji prezesa zarządu. Tego samego dnia przewodniczący rady wręczył

powodowi wypowiedzenie umowy o pracę uzasadniając je odwołaniem z funkcji

członka zarządu. Sąd uznał, że rozwiązanie umowy przez przewodniczącego Rady

Nadzorczej nastąpiło niezgodnie z prawem, gdyż w chwili wręczenia wypowiedzenia

powód nie był już członkiem zarządu, zatem umowę mógł z nim rozwiązać jedynie

zarząd, chyba że wypowiedzenie nastąpiło równocześnie z odwołaniem z funkcji w

zarządzie i wówczas organem właściwym byłaby rada nadzorcza lub zgromadzenie

wspólników. Wobec niezgodnego z prawem wypowiedzenia umowy o pracę powodowi przysługuje odszkodowanie.

Apelacja pozwanej od tego wyroku w części uwzględniającej powództwo została oddalona wyrokiem Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w Warszawie z dnia 21 października 2005 r. [...]. Sąd Okręgowy uznał, że powód w

chwili wręczenia mu wypowiedzenia nie był już członkiem zarządu, gdyż rada nadzorcza uchwałą z dnia 20 kwietnia 2000 r. odwołała go z zarządu, zobowiązała przewodniczącego rady nadzorczej do pisemnego poinformowania powoda o treści

uchwały oraz stwierdziła, że umowy (o pracę i inne) z powodem związane z jego

członkostwem w zarządzie zostaną rozwiązane zgodnie z obowiązującymi przepisami z upoważnienia rady nadzorczej przez jej przewodniczącego z dniem 1 maja

2000 r. Skoro odwołanie z funkcji członka zarządu następuje z dniem podjęcia stosownej uchwały, to z tą chwilą do podejmowania wszelkich czynności w imieniu

spółki wobec osób, które utraciły członkostwo, uprawniony jest zarząd. Konieczność

reprezentowania spółki przez radę nadzorczą, a nie przez zarząd, dotyczy tylko

umów między spółką a członkami zarządu, a nie byłymi członkami zarządu. Dokonać

wypowiedzenia umowy o pracę powodowi mógł tylko zarząd. Jedynie w sytuacji jednoczesnego odwołania z zarządu i rozwiązania umowy o pracę do czynności tej jest

uprawniona rada nadzorcza. Jednoczesność tych czynności polega na objęciu ich

jednym aktem woli. Jednoczesność nie polega na dokonaniu obu czynności jedynie

w tym samym dniu, lecz na zawarciu ich w jednym oświadczeniu, w tym wypadku w

uchwale rady nadzorczej. Uchwała z dnia 20 kwietnia 2000 r. odwołująca powoda z

zarządu spółki nie zawiera jednocześnie oświadczenia o rozwiązaniu z nim umowy o

pracę wskutek odwołania, lecz zapowiada jedynie rozwiązanie tej umowy, jak i innych umów związanych z członkostwem w zarządzie, przy czym dokonać tego ma

przewodniczący rady z jej upoważnienia. Zdaniem Sądu Okręgowego przewodni-

czący rady nadzorczej nie miał uprawnienia do dokonania wypowiedzenia powodowi

umowy o pracę, wobec tego, że leżało to już w gestii zarządu.

Od tego wyroku pozwana wniosła skargę kasacyjną, którą oparła na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przepisu art. 61 § 1 k.c. oraz niewłaściwe zastosowanie przepisów art. 197 § 1

i art. 198 § 1 i § 2 k.h., art. 31 § 1 k.p., art. 203 § 1 k.h. i art. 45 § 1 k.p. Zdaniem skarżącej z treści art. 61 § 1 k.c. Sąd Okręgowy wyprowadził błędny wniosek, że uchwała

uprawnionego organu spółki kapitałowej zawierająca oświadczenie o odwołaniu danej osoby z zarządu spółki powoduje utratę członkostwa w zarządzie już od chwili

podjęcia uchwały, a nie dopiero od chwili powiadomienia osoby pozbawionej członkostwa w zarządzie o treści tejże uchwały. Zgodnie z powołanym przepisem oświadczenie woli uznane jest za złożone z chwilą, gdy doszło do adresata w taki sposób,

że mógł się zapoznać z jego treścią. Zdaniem skarżącej skutek uchwały odwołującej

powoda z funkcji członka zarządu nastąpił dopiero w chwili doręczenia mu uchwały.

Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 14 lipca 1994 r., I CR 75/94

(LEX nr 138643), stwierdzając, że zgodnie z ogólną regułą prawa cywilnego odwołanie staje się skuteczne z chwilą zawiadomienia o nim odwołanego. Skoro powód nie

był obecny podczas posiedzenia rady nadzorczej, na którym była głosowana

uchwała o jego odwołaniu, to skutek w postaci utraty członkowstwa nie mógł nastąpić

wcześniej, jak z chwilą, gdy dowiedział się o treści uchwały. Jednocześnie z zawiadomieniem powoda o odwołaniu go z zarządu zostało mu złożone oświadczenie o

wypowiedzeniu umowy o pracę. Oba oświadczenia zostały więc złożone jednocześnie. Nie można zatem uznać, że w chwili składania oświadczenia o wypowiedzeniu

umowy o pracę powód nie był już członkiem zarządu. Zajmując odmienne stanowisko Sąd Okręgowy błędnie zastosował przepis art. 197 § 1 k.h. Konsekwencją błędnego określenia momentu ustania członkostwa powoda w zarządzie było także naruszenie przepisów art. 198 § 1 i 2 k.h. oraz art. 31 § 1 k.p., przez niewłaściwe ich zastosowanie polegające na uznaniu, że do wypowiedzenia powodowi umowy o pracę

był uprawniony tylko zarząd pozwanej Spółki. W wyroku z dnia 24 maja 2001 r., I

PKN 422/00 (OSNP 2003 nr 6, poz.152) Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że ocena

prawidłowości umocowania danej osoby (organu osoby prawnej) do składania

oświadczenia woli o wypowiedzeniu umowy o pracę dokonywana powinna być według stanu istniejącego w chwili składania tego oświadczenia, a nie według stanu

istniejącego w chwili, w której oświadczenie to zostało doręczone pracownikowi. W

pojęciu art. 61 k.c. wskazane w nim oświadczenie woli istnieje w sensie prawnym

jeszcze przed dotarciem do adresata a umocowanie wymagane przez prawo do

działania w imieniu pracodawcy dotyczy złożenia oświadczenia woli, a nie doręczenia go pracownikowi. Odnosząc ten pogląd do sytuacji powoda należy stwierdzić, że

w tej samej uchwale rada nadzorcza wyraziła wolę zarówno co do odwołania powoda

z zarządu jak i rozwiązania z nim umowy o pracę, przy czym do dokonania tej ostatniej czynności upoważniła przewodniczącego. W momencie podpisywania pisma

zawierającego oświadczenie o wypowiedzeniu umowy o pracę powód był jeszcze

członkiem zarządu. Nawet gdyby skutek uchwały w postaci ustania członkostwa w

zarządzie nastąpił przed otrzymaniem przez powoda pisma zawierającego oświadczenie o wypowiedzeniu umowy o pracę, to i tak rozwiązanie umowy o pracę nastąpiło prawidłowo. W chwili bowiem składania oświadczenia o wypowiedzeniu umowy o

pracę organ dokonujący tego wypowiedzenia był uprawniony do dokonania tego rodzaju czynności wobec powoda jako członka zarządu. Zdaniem skarżącej wypowiedzenie powodowi umowy o pracę nie naruszało przepisów prawa pracy, zatem nie

było podstaw do zastosowania art. 45 § 1 k.p.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ocena prawidłowości rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonym wyroku jest

utrudniona o tyle, że Sąd Okręgowy nie wskazał podstawy prawnej uzasadniającej

uwzględnienie roszczenia powoda o odszkodowanie z tytułu niezgodnego z prawem

rozwiązania umowy o pracę w wysokości ustalonej przez Sąd pierwszej instancji. Z

motywów zaskarżonego wyroku można się domyślać, że Sąd Okręgowy uznał wypowiedzenie umowy o pracę za niezgodne z prawem dlatego, że czynność ta została

dokonana przez osobę czy też organ nieuprawniony do działania za pracodawcę w

rozumieniu art. 31 k.p. Zdaniem Sądu Okręgowego do dokonania tej czynności nie

był uprawniony działający z upoważnienia rady nadzorczej jej przewodniczący, gdyż

w momencie składania przez niego oświadczenia o wypowiedzeniu umowy o pracę

powód nie był członkiem zarządu pozwanej Spółki. Chociaż podstawa prawna tego

rozumowania również nie została wskazana, można sądzić, że oparte jest ono na

treści przepisów art. 198 § 1 i art. 203 k.h. Na podstawie pierwszego z tych przepisów działanie w imieniu spółki i składanie oświadczeń woli należy do kompetencji

zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Dotyczy to wszelkich czynności

podejmowanych za pracodawcę w stosunkach pracy, w tym rozwiązywania umów o

pracę. Drugi z wymienionych przepisów stanowi, że w umowie między spółką a

członkiem zarządu oraz w sporze z nim spółkę reprezentuje rada nadzorcza lub

pełnomocnicy powołani uchwałą wspólników. W stosunku do pracowników będących

jednocześnie członkami zarządu spółki uprawnienie do dokonywania czynności w

zakresie stosunków pracy, w tym do rozwiązania stosunku pracy, przysługuje wyłącznie radzie nadzorczej lub pełnomocnikom powołanym uchwałą wspólników. Zdaniem Sądu Okręgowego, ten ostatni przepis nie miał zastosowania w stosunku do

powoda, gdyż w momencie dokonywania czynności zmierzającej do rozwiązania z

nim umowę o pracę nie był on członkiem zarządu wobec uprzedniego odwołania go z

tej funkcji.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego panuje zgodny pogląd, według którego

osoba fizyczna pełniąca funkcję członka zarządu w spółce prawa handlowego może

być podwójnie powiązana z tą spółką. Może ją wiązać ze spółką stosunek organizacyjno-prawny i jednocześnie stosunek pracy. Pierwszy z nich podlega regulacji Kodeksu handlowego (obecnie Kodeksu spółek handlowych), a drugi przepisom Kodeksu pracy. Zgodnie z art. 197 § 1 k.h. odwołanie ze stanowiska członka zarządu

może nastąpić w każdej chwili. W przypadku odwołania stosunek organizacyjnoprawny pracownika będącego członkiem zarządu ustaje ze skutkiem natychmiastowym, pozostaje zaś stosunek pracy, który trwa do chwili jego rozwiązania. W wyroku

z dnia 16 czerwca 1999 r., I PKN 117/99 (OSNAPiUS 2000 nr 17, poz. 646), Sąd

Najwyższy uznał, że z chwilą odwołania z zarządu pracownik staje się „byłym członkiem zarządu”, z którym rozwiązanie umowy o pracę należy już do uprawnień zarządu, a nie zgromadzenia wspólników. Podobne stanowisko Sąd Najwyższy zajął w

wyroku z dnia 21 marca 2001 r., I PKN 322/00 (OSNAPiUS 2002 nr 24, poz. 600),

stwierdzając, że do osoby zatrudnionej na stanowisku członka zarządu nie stosuje

się art. 374 k.h. (art. 203 k.h.) z chwilą jej odwołania z funkcji członka zarządu, chociaż nadal pozostaje w zatrudnieniu na stanowisku członka zarządu określonym w

umowie o pracę. W kolejnym wyroku z dnia 24 stycznia 2002 r., I PKN 838/00 (PiZS

2003 nr 4, s. 38), Sąd Najwyższy wypowiedział następujący pogląd: skoro odwołanie

członków zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością następuje z dniem podjęcia stosownej uchwały, to z tą chwilą do podejmowania wszelkich czynności w

imieniu spółki wobec osób, które utraciły członkostwo, właściwy jest zarząd, a wyjątek określony w art. 203 k.h. nie ma zastosowania. Konieczność reprezentowania

spółki, co stanowi wyjątek, przez radę nadzorczą a nie przez zarząd, dotyczy tylko

umów pomiędzy spółką a członkami zarządu, nie zaś byłymi członkami zarządu. Reprezentowany jest więc jednolity pogląd, że po podjęciu uchwały o odwołaniu pracownika z funkcji członka zarządu rada nadzorcza spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie ma już w stosunku do tego pracownika atrybutu organu uprawnionego do działania za pracodawcę w rozumieniu art. 31 k.p., gdyż nie ma zastosowania

uprawniający ją do tego przepis art. 203 k.h.

Inna jest sytuacja gdy oświadczenie o rozwiązaniu z pracownikiem umowy o

pracę zostaje złożone razem z odwołaniem go ze stanowiska członka zarządu.

Wówczas uprawnionym do dokonania tej czynności jest organ lub osoba wymieniona

w art. 203 k.h. Taki pogląd wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 kwietnia 1999

r., I PKN 3/99 (OSNAPiUS 2000 nr 12, poz. 460), stwierdzając, że rada nadzorcza

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością jest uprawniona do jednoczesnego odwołania prezesa zarządu i rozwiązania z nim umowy o pracę bez wypowiedzenia z jego

winy. Uzasadniając ten pogląd wyjaśnił, że nie można kwestionować uprawnień rady

nadzorczej do dokonania obydwu tych czynności wtedy, gdy były one jednoczesne,

objęte jednym aktem woli i dotyczyły członka zarządu, co do którego radzie nadzorczej przysługiwały uprawnienia w zakresie powoływania, odwoływania i zawieszania

w czynnościach członków zarządu. Stanowisko to zostało przyjęte przez Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 18 grudnia 2002 r., I PK 296/02 (Prawo Pracy 2003 nr 78, poz. 49), gdzie stwierdza się, że rada nadzorcza jest uprawniona do rozwiązania

umowy o pracę tylko w razie jednoczesnego odwołania z funkcji członka zarządu i

rozwiązania umowy o pracę. Podobnie Sąd Najwyższy wypowiedział się w uzasadnieniu wyroku z dnia 17 lutego 2004 r., I PK 305/03 (OSNP 2004 nr 24, poz. 421), w

sprawie dotyczącej rozwiązania umowy o pracę za wypowiedzeniem.

Sąd Okręgowy uznał, że nie było równoczesnego odwołania powoda z funkcji

członka zarządu i wypowiedzenia umowy o pracę, gdyż uchwała odwołująca powoda

poprzedzała złożenie oświadczenia w przedmiocie wypowiedzenia umowy. Strona

skarżąca kwestionuje ten pogląd powołując się na jednoczesne doręczenie powodowi obu oświadczeń woli, które zgodnie z art. 61 k.c. uważa się za złożone w chwili

doręczenia ich powodowi. Przepis art. 61 § 1 k.c. stanowi, że oświadczenie woli,

które ma być złożone innej osobie, jest złożone z chwilą, gdy doszło do niej w taki

sposób, że mogła zapoznać się z jego treścią. Przepis ten ma zastosowanie do

oświadczeń woli składanych jednostronnie, w tym także do oświadczeń woli dotyczą-

cych odwołania ze stanowiska osoby, która uprzednio była na to stanowisko powołana, niezależnie od podstawy prawnej powołania. W stosunku do członka zarządu

spółki kapitałowej odwołanie z funkcji jest dokonane z chwilą, gdy dowiedział się on o

treści uchwały w tym przedmiocie podjętej przez uprawniony organ spółki. Ma to ten

skutek, że czynności dokonywane przez członka zarządu, od czasu podjęcia uchwały

o jego odwołaniu do czasu zaznajomienia go z jej treścią, mają umocowanie prawne.

Jednakże regulacją art. 61 k.c. objęte jest oświadczenie woli tylko w takim zakresie,

w jakim dotyczy praw lub obowiązków osoby, której to oświadczenie ma być złożone.

Odnosząc to do uchwały rady nadzorczej spółki odwołującej członka zarządu należy

uznać, że o ile uchwała wiąże członka zarządu od chwili zaznajomienia go z jej treścią, o tyle rada nadzorcza jest związana uchwałą z chwilą jej podjęcia, czyli przegłosowania treści uchwały w sposób przewidziany prawem. Po podjęciu uchwały

rada nadzorcza nie może realizować w stosunku do odwołanego członka zarządu

uprawnień w sprawach ze stosunku pracy wynikających z art. 203 k.h. czyli nie może

dokonywać zmian w istniejącym stosunku pracy ani rozwiązać tego stosunku za

wypowiedzeniem lub bez wypowiedzenia i to niezależnie od tego, czy członek zarządu dowiedział się o odwołaniu. Czynności w tym zakresie mogą być dokonane przez

radę nadzorczą tylko w ten sposób, że na mocy jednej uchwały, podjętej w wyniku

jednego głosowania, nastąpi zarówno odwołanie członka zarządu z funkcji jak i rozwiązanie z nim umowy o pracę. W takim wypadku uchwała w obu kwestiach dotyczy

aktualnego członka zarządu.

O tym, czy taka sytuacja wystąpiła w przypadku powoda, decyduje treść

uchwały rady nadzorczej pozwanej Spółki z dnia 20 kwietnia 2000 r. Dokonana przez

Sąd Okręgowy analiza zacytowanej w uzasadnieniu wyroku uchwały jest dość powierzchowna, a wyciągnięte wnioski niezupełnie zrozumiałe. Sformułowanie „umowy

(o pracę i inne) zostaną rozwiązane zgodnie z obowiązującymi przepisami z upoważnienia Rady Nadzorczej przez jej przewodniczącego” Sąd Okręgowy rozumie

jako zapowiedź późniejszego złożenia oświadczenia woli w tym przedmiocie. Ponieważ oświadczenia woli rady nadzorczej są dokonywane w formie uchwały, zapowiedź musiałaby dotyczyć podjęcia drugiej uchwały. Tymczasem rada nadzorcza

upoważnia przewodniczącego do dokonania czynności związanych z wykonaniem

uchwały w zakresie rozwiązania umów, w tym umowy o pracę, określając je skrótowo

„zgodnie z obowiązującymi przepisami”, czyli przy zachowaniu wymagań określonych dla każdej z tych umów. Sformułowanie „umowy zostaną rozwiązane” nie jest

zapowiedzią późniejszego oświadczenia lecz dotyczy późniejszego w czasie skutku

uchwały - rozwiązania umów po upływie okresu wypowiedzenia przewidzianego dla

danej umowy. Jeżeli uchwałę rozumie się jako oświadczenie o rozwiązaniu z powodem stosunku pracy, które ma być powodowi przekazane przez przewodniczącego w

przepisanej prawem formie (ze wskazaniem przyczyny, okresu wypowiedzenia i pouczenia o trybie odwoławczym), należy przyjąć, że podejmując taką uchwałę w stosunku do urzędującego w chwili głosowania członka zarządu rada nadzorcza działała

w ramach swoich kompetencji określonych w art. 203 k.h., czyli dokonywała czynności za pracodawcę w rozumieniu art. 31 § 1 k.p. Podniesiony w kasacji zarzut naruszenia tych przepisów okazał się uzasadniony.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu w Warszawie do ponownego rozpoznania.