Union leader fired without consultation; court dismisses appeal as union lacked statutory consultation rights.

Wyrok z dnia 13 października 2004 r.

II PK 41/04

Członek zarządu zakładowej organizacji związkowej zrzeszającej mniejszą liczbę pracowników od określonej w art. 251 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja

1991 r. o związkach zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854

ze zm.), od dnia 1 stycznia 2003 r. nie korzysta z ochrony przewidzianej w art.

32 ust. 1 tej ustawy.

Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Beata Gudowska, Barbara Wagner.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 października 2004 r.

sprawy z powództwa Ireny B. przeciwko D. Centrum Rehabilitacji Spółce z o.o. w

K.G. o przywrócenie do pracy, na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Jeleniej Górze z dnia 27 listopada

2003 r. [...]

1. o d d a l i ł kasację,

2. nie obciążył powódki kosztami postępowania kasacyjnego na rzecz pozwanego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 24 lipca 2003 r. [...] Sąd Rejonowy w Zgorzelcu oddalił powództwo Ireny B. przeciwko D. Centrum Rehabilitacji Spółce z o.o. w K.G. o uznanie

wypowiedzenia umowy o pracę za bezskuteczne. Sąd ustalił, że powódka była zatrudniona u strony pozwanej od 1 sierpnia 1994 r. w charakterze lekarza anestezjologa. W maju 1997 r. u strony pozwanej została utworzona zakładowa organizacja

związkowa Związku Zawodowego Anestezjologów a powódka została jej przewodniczącą. Od roku 2000 powódka była jedynym członkiem zakładowej organizacji

związkowej. Statut Związku Zawodowego Anestezjologów przewidywał, że w uzasadnionych przypadkach zakładową organizację związkową może stanowić jeden

lekarz anestezjolog. W odpowiedzi na pismo pozwanej skierowane do Związku Zawodowego Anestezjologów Regionu D. we wrześniu 2002 r. przewodniczący tego

Związku odpowiedział, że powódka jest członkiem związku i opłaca składki członkowskie. Pismem z dnia 16 kwietnia 2003 r. pozwany pracodawca zawiadomił przewodniczącego Związku o zamiarze wypowiedzenia powódce umowy o pracę z powodu zmian organizacyjnych. Pismo to zostało doręczone 22 kwietnia 2003 r. W dniu

29 kwietnia 2003 r. strona pozwana wypowiedziała powódce umowę o pracę, podając jako przyczynę wypowiedzenia, wprowadzenie zmian organizacyjnych w związku

ze zmianami finansowania świadczeń medycznych. Miały one prowadzić do ograniczenia ilości świadczeń medycznych i w konsekwencji zmniejszenia zatrudnienia

lekarzy anestezjologów z czterech do trzech. Pismem z dnia 5 maja 2003 r. przewodniczący związku poinformował pozwanego pracodawcę, że powódka pełni funkcję przewodniczącej zakładowej organizacji związkowej Związku Zawodowego Anestezjologów a zakładowa organizacja związkowa przekształciła się w międzyzakładową organizację związkową. Zgodnie z treścią art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja

1991 r. o związkach zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 757 ze

zm.), w brzmieniu obowiązującym przed 1 lipca 2003 r., pracodawca nie mógł bez

zgody zarządu zakładowej organizacji związkowej wypowiedzieć ani rozwiązać stosunku pracy z pracownikiem będącym członkiem tego zarządu w czasie trwania

mandatu lub w okresie roku po jego wygaśnięciu. Nowelizacja ustawy dokonana

ustawą z dnia 26 lipca 2002 r. o zmianie ustawy Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 135, poz. 1146) wprowadziła przepis art. 251 stanowiący, że

uprawnienia zakładowej organizacji związkowej przysługują organizacji zrzeszającej

10 członków, który to przepis wszedł w życie 1 stycznia 2003 r. Powódka powoływała

się na ochronę, o jakiej mowa w art. 11 ustawy zmieniającej. Przepis ten stanowi, że

pracownik objęty ochroną, o której mowa w art. 32 ustawy o związkach zawodowych,

nabytą na podstawie tych przepisów w brzmieniu obowiązującym przed dniem wejścia w życie ustawy, podlega ochronie w okresie roku od dnia wejścia w życie art. 32

w brzmieniu nadanym ustawą. Przepis art. 32 w brzmieniu nadanym ustawą wszedł

w życie 1 lipca 2003 r. i określa liczbę pracowników, którzy podlegają szczególnej

ochronie. Regulacja przejściowa zawarta w art. 11 ustawy zmieniającej dotyczy tych

członków zarządu zakładowej organizacji związkowej, którzy w wyniku limitowania

liczby członków zarządu zakładowej organizacji związkowej prawo do ochrony utracili. Przepis art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych, zarówno w dawnym, jak i

obecnym brzmieniu, nie wprowadza bezwzględnego zakazu wypowiadania lub rozwiązywania umów o pracę z działaczami związkowymi. Czynności tych pracodawca

nie może dokonywać bez zgody zarządu organizacji związkowej. Powódka nie mogła

korzystać z takiej ochrony, gdyż organizacja związkowa, do której należała, jako niespełniająca wymogu określonego w art. 251 nie miała uprawnień zakładowej organizacji związkowej i w dacie wypowiedzenia powódce umowy o pracę nie istniała. Wypowiadając powódce umowę o pracę, pracodawca nie naruszył przepisów o obowiązku konsultacji związkowej.

Apelacja powódki od tego wyroku została oddalona wyrokiem Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Jeleniej Górze z dnia 27 października 2003 r. [...]. Sąd Okręgowy podzielił pogląd prawny Sądu pierwszej instancji.

Stwierdził przy tym, że powódce wypowiedziano umowę o pracę z przyczyn określonych w art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy

(jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 980 ze zm.). Pracodawca był obowiązany z mocy art. 10 ust. 3 tej ustawy zwrócić się do zakładowej organizacji związkowej

o zajęcie w ciągu 14 dni stanowiska w przedmiocie tego wypowiedzenia poprzez wyrażenie, bądź też nie, sprzeciwu. Warunkiem takiego zachowania pracodawcy było

istnienie w tym momencie zakładowej organizacji związkowej. Skoro organizacja

związkowa z mocy prawa nie istniała, brak było po stronie pracodawcy obiektywnej

możliwości spełnienia tego obowiązku. Pracodawca nie naruszył przepisu art. 30 ust.

1 i 2 ustawy o związkach zawodowych. W dniu wypowiedzenia umowy o pracę powódka była członkiem Związku Zawodowego Anestezjologów. Była zatem zrzeszona

w związku zawodowym, który z mocy art. 30 § 1 był władny bronić jej praw i reprezentować jej interesy. Brak było po stronie pracodawcy obowiązku konsultowania

zamiaru wypowiedzenia powódce umowy o pracę w trybie art. 38 ust. 1 k.p. z innymi

organizacjami związkowymi. Nie można przyjąć po stronie pracodawcy nadużycia

prawa i naruszenia zasad współżycia społecznego (art. 8 k.p. w związku z art. 5 k.c.).

Taka sytuacja mogłaby być rozważana, gdyby powódka podważała zasadność wypowiedzenia, łącząc ten element z wykorzystaniem przez strony pozwanej luki prawnej w ochronie działaczy związkowych. Taka sytuacja w sprawie nie występuje.

Wyrok ten zaskarżyła kasacją powódka i opierając ją na obu podstawach wymienionych w art. 3931 k.p.c. wniosła o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Jeleniej Górze do ponownego rozpoznania, ewentualnie o

zmianę wyroku wraz z poprzedzającym go wyrokiem Sądu pierwszej instancji i

uwzględnienie żądania pozwu. Naruszenie prawa materialnego polega na błędnej

wykładni i niewłaściwym zastosowaniu art. 30 ust. 2 i 21 oraz art. 32 ustawy o związkach zawodowych w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 26 lipca 2002 r. o zmianie

ustawy Kodeks pracy oraz zmianie niektórych innych ustaw, art. 11 i 14 tej ostatniej

ustawy w związku z art. 38 § 1 i art. 45 § 1 k.p., a także art. 8 k.p. w związku z art. 5

k.c. W uzasadnieniu tej podstawy kasacyjnej podniosła, że wprowadzenie z dniem 1

stycznia 2003 r. do ustawy o związkach zawodowych przepisu art. 25 1, przy jednoczesnym pominięciu przepisów przejściowych dla szczególnej ochrony działaczy organizacji związkowych, które po tej dacie straciły byt, stworzyło dylemat polegający

na tym, że osoby, które korzystały z regulacji art. 30 ust. 2 i 2 1 ustawy związkowej

oraz z ochrony przewidzianej w art. 32 ust. 1 tej ustawy, zostały pozbawione jakiejkolwiek ochrony, nie tylko szczególnej dla działaczy związkowych lecz także ogólnej,

skoro pracodawca nie musiałby dokonywać żadnej konsultacji wymaganej przepisem

art. 38 k.p. Sąd Okręgowy dostrzegł tę lukę, lecz przyjął wariant skrajnie niekorzystny, to jest braku jakiejkolwiek ochrony prawnej. Poglądu tego nie można zaakceptować, choćby przez przyjęcie konstrukcji ochrony praw nabytych. Nie można także

aprobować czynności strony pozwanej, która postępowała tak, aby pozbawić powódkę należnej jej ochrony prawnej i o zamiarze wypowiedzenia umowy o pracę nie powiadomiła żadnej zakładowej organizacji związkowej, lecz wysłała pismo do Zarządu

Regionu Związku Zawodowego Anestezjologów, wiedząc, że nie ma on ustawowych

uprawnień w zakresie konsultacji związkowej w sprawie indywidualnej. Działanie takie, jako obliczone na obejście prawa nie może korzystać z ochrony prawnej.

Jako procesową podstawę kasacji powódka wskazała naruszenie art. 378 § 1

k.p.c. w związku z art. 382 i art. 385 k.p.c. „polegające na niewłaściwym zbadaniu

zarzutów wywiedzionej apelacji, podczas gdy jej zarzuty i wnioski winny być

uwzględnione w całości”.

Po wniesieniu kasacji powódka złożyła wniosek o zawieszenie postępowania

kasacyjnego do czasu prawomocnego zakończenia wszczętego wcześniej postępowania w sprawie z jej powództwa przeciwko pozwanemu o uznanie za bezskuteczne

wypowiedzenia zmieniającego warunki pracy i płacy.

Sąd Najwyższy nie znalazł podstaw do zawieszenia postępowania. W szczególności podstawy takiej nie daje przepis art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. przewidujący możliwość zawieszenia postępowania, jeżeli rozstrzygnięcie sprawy zależy od wyniku in-

nego toczącego się postępowania cywilnego. Rozstrzygnięcie niniejszej sprawy nie

zależy bowiem od tego, czy wcześniejsze wypowiedzenie warunków pracy i płacy

zostanie uznane za bezskuteczne, czy też nie.

Odnosząc się do kasacji Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Bezzasadny jest zarzut naruszenia przepisów postępowania. Przepis art. 378

§ 1 k.p.c. stanowi, że sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji i

oznacza to, że w granicach apelacji sąd ocenia zasadność jej zarzutów i wniosków.

Wnoszący kasację rozumie ten przepis jako nakazujący sądowi uwzględnienie zarzutów i wniosków apelacji, które to rozumowanie jest sprzeczne z istotą instytucji

apelacji polegającej na kontroli orzeczenia sądu pierwszej instancji, przy zachowaniu

równości stron w zakresie prawa do obrony swoich interesów. Uznanie apelacji za

bezzasadną nie może być zwalczane zarzutem naruszenia wskazanych w kasacji

przepisów procesowych, a prawidłowość poglądu prawnego może być badana jedynie w granicach zarzutów naruszenia prawa materialnego.

Powódka kwestionuje zgodność z prawem wypowiedzenia jej umowy o pracę

w sytuacji, gdy jako działacz związkowy korzystała z ochrony przed wypowiedzeniem

i powołuje się na to, że zmiana ustawy o związkach zawodowych dokonana ustawą z

dnia 26 lipca 2002 r. nie pozbawiła jej ochrony, z jakiej korzystała na zasadach obowiązujących przed tą zmianą. Na uzasadnienie tej tezy przytacza przepisy art. 11 i

14 ustawy zmieniającej. Ten ostatni przepis jest przepisem końcowym określającym

datę wejścia w życie ustawy - trzy miesiące po jej ogłoszeniu (28 listopada 2002 r.) oraz datę wejścia w życie niektórych z jej przepisów, późniejszą niż data wejścia w

życie ustawy. I tak wprowadzony do ustawy o związkach zawodowych nowy przepis

art. 251 wchodził w życie z dniem 1 stycznia 2003 r., a zmieniony przepis art. 32 z

dniem 1 lipca 2003 r. Zmiana tego ostatniego przepisu polegała ogólnie rzecz biorąc

na tym, że ochronie przed wypowiedzeniem i rozwiązaniem umowy o pracę nie mieli

podlegać jak dotychczas wszyscy członkowie zarządu zakładowej organizacji związkowej, lecz tylko niektórzy z jego członków. Przepis art. 11 ustawy zmieniającej stanowi, że pracownik objęty ochroną nabytą na podstawie przepisów w brzmieniu obowiązującym przed dniem wejścia ustawy w życie, podlega takiej ochronie w okresie

roku od dnia wejścia w życie art. 32 w brzmieniu nadanym ustawą. Przepis dotyczy

jedynie przedłużenia okresu ochrony działaczy związkowych w czasie obowiązywa-

nia art. 32 w nowym brzmieniu. Uregulowana w nim kwestia nie miała znaczenia przy

ocenie sytuacji powódki, skoro zostało uznane, że w dacie wypowiedzenia umowy o

pracę i do czasu jej rozwiązania powódka nie podlegała ochronie z art. 32 ustawy w

brzmieniu dotychczasowym. Z wywodów kasacji wynika, że skarżący nie żąda zastosowania art. 11 ustawy zmieniającej wprost do powódki, lecz jego zdaniem analogiczny okres ochronny powinien obejmować działaczy organizacji związkowej, która

utraciła byt po wprowadzeniu przepisu art. 251.

Zdaniem Sądu Najwyższego, rozumowanie to jest nieuprawnione. Zgodnie z

art. 251 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych w brzmieniu obowiązującym od 1

stycznia 2003 r. uprawnienia zakładowej organizacji związkowej przysługują organizacji zrzeszającej co najmniej 10 pracowników. Od tej daty organizacje zrzeszające

w zakładzie pracy mniej niż dziesięciu pracowników nie przestały być zakładowymi

organizacjami związkowymi, lecz utraciły uprawnienia nadane im przepisami tej

ustawy i przepisami Kodeksu pracy. Takie organizacje są pozbawione wszelkiego

rodzaju uprawnień, jakie przepisy przewidują dla związków zawodowych działających

na szczeblu zakładowym, zarówno w zakresie prawa do rokowań, jak i w zakresie

zajmowania stanowiska w indywidualnych sprawach ze stosunku pracy. Pracodawca

nie ma zatem obowiązku współdziałania z taką organizacją, wynikającego z art. 30

ust. 21 ustawy o związkach zawodowych, organizacja taka nie reprezentuje jej członków w rozumieniu art. 38 k.p., a członkowie zarządu tej organizacji nie korzystają z

ochrony przewidzianej w art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych. Ustawodawca nie uznał za celowe wprowadzenia dodatkowego okresu ochronnego dla

członków i działaczy zakładowej organizacji związkowej, która po dniu wejścia w życie art. 251 wprawdzie nie utraciła bytu (jak się nieprawidłowo określa w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku i w kasacji), lecz utraciła uprawnienia związkowe. Okres od

ogłoszenia ustawy (28 sierpnia 2002 r.) do wejścia omawianego przepisu w życie był

wystarczająco długi, aby członkowie takiej organizacji, przy braku szans powiększenia jej liczebności, mogli zrezygnować z członkowstwa i skorzystać z możliwości reprezentowania ich przez inną organizację związkową. Na podstawie art. 25 1 ust. 2

zakładowa organizacja związkowa przedstawia pracodawcy co kwartał - według

stanu na ostatni dzień kwartału - w terminie do 10 dnia miesiąca następującego po

tym kwartale, informację o liczbie jej członków. Także ten przepis obowiązuje od dnia

1 stycznia 2003 r., z tym że po raz pierwszy informację o liczbie członków zakładowe

organizacje związkowe musiały złożyć do dnia 10 kwietnia 2003 r. Z treści powoła-

nych przepisów nie wynika, aby członkowie zarządu organizacji związkowych, które z

uwagi na kryterium liczebności utraciły uprawnienia związkowe, zachowali ochronę

działaczy związkowych po utracie tych uprawnień. W związku z tym członek zarządu

zakładowej organizacji związkowej zrzeszającej mniejszą od wymaganej przepisem

art. 251 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych liczbę pracowników od dnia 1 stycznia 2003 r. nie korzysta z ochrony przewidzianej w art. 32 ust. 1 tej ustawy.

Drugi z podniesionych w kasacji zarzutów naruszenia prawa materialnego

sprowadza się do tego, że nawet przy przyjęciu utraty uprawnień związkowych przez

organizację, do której należała powódka, zachowała ona uprawnienia przysługujące

każdemu pracownikowi, którym odpowiadał obowiązek pracodawcy skonsultowania

się z zakładową organizacją związkową na podstawie art. 38 § 1 k.p., po uprzednim

ustaleniu na podstawie art. 30 ust. 2 i 21 ustawy o związkach zawodowych organizacji związkowej, która ma powódkę reprezentować. Zarzut ten nie jest słuszny. Zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy o związkach zawodowych pracownik niezrzeszony w

związku zawodowym może wskazać do obrony swych praw pracowniczych zakładową organizację związkową, jeżeli ta organizacja uprzednio wyraziła taką zgodę. W

wypadku niewskazania przez pracownika organizacji związkowej lub braku jej zgody

pracodawca jest zwolniony z obowiązku konsultacji ze związkami zawodowymi w

indywidualnych sprawach ze stosunku pracy tego pracownika. Z kolei art. 30 ust. 2 1

stanowi, że w indywidualnych sprawach ze stosunku pracy, w których przepisy prawa

pracy zobowiązują pracodawcę do współdziałania z zakładową organizacją związkową, pracodawca jest obowiązany zwrócić się do tej organizacji o informację o pracownikach korzystających z jej obrony. Z treści tego ostatniego przepisu wnoszący

kasację wyciąga wniosek, że obowiązkiem pracodawcy było zwrócenie się o informację do działających w zakładzie pracy organizacji związkowych i skonsultowanie

wypowiedzenia umowy o pracę z tą organizacją, która zgodzi się reprezentować powódkę. W rzeczywistości w stosunku do powódki taki obowiązek po stronie pracodawcy nie istniał. W dacie wypowiedzenia umowy o pracę pracodawca wiedział o

tym, że powódka jest członkiem Związku Zawodowego Anestezjologów, co wynikało

z wymiany pism między pracodawcą a władzami tego związku we wrześniu 2002 r. i

z pisma z maja 2003 r. potwierdzającego, że przynależność związkowa powódki nie

uległa zmianie. Powódka nie należała zatem do kręgu pracowników niezrzeszonych

w związku zawodowym, o których mowa w art. 30 ust. 2 i w jej przypadku pracodawca nie miał obowiązku zwracania się o informację na podstawie art. 30 ust. 2 1. W po-

dobnej kwestii Sąd Najwyższy wypowiedział się w wyroku z dnia 11 stycznia 2001 r.,

I PKN 186/00 (OSNAPiUS 2002 nr 18, poz. 428). Wyraził w nim pogląd, że na pracodawcy nie ciąży obowiązek zwrócenia się o informację o pracowniku korzystającym z

obrony, jeżeli z uwagi na brak u tego pracodawcy zakładowej organizacji związkowej

związku zawodowego, do którego ten pracownik należy, nie jest on reprezentowany

przez taką organizację. Sprawa dotyczyła pracownika będącego członkiem ogólnokrajowej organizacji związkowej, która nie miała swoich struktur w zakładzie zatrudniającym tego pracownika. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Najwyższy stwierdził,

że skoro pracownik nie jest reprezentowany przez zakładową organizację związkową

dlatego że jego związek zawodowy takiej organizacji w jego zakładzie pracy nie posiada, a jednocześnie z uwagi na jego przynależność do tego związku wykluczona

jest możliwość reprezentowania go przez zakładową organizację związkową innego

związku zawodowego, to pracodawca nie jest zobowiązany do przeprowadzenia

konsultacji w trybie art. 38 k.p., gdyż nie ma z kim prowadzić takiej konsultacji. Stanowisko to jest aktualne także w niniejszej sprawie, w której związek zawodowy, do

którego należała powódka, wprawdzie miał swoją organizację u pozwanego pracodawcy, jednak ta organizacja nie miała uprawnień związkowych, w tym także uprawnień do konsultacji w trybie art. 38 k.p. Pracodawca powódki, niezależnie od tego,

czy organizacja związkowa złożyła wymaganą art. 251 ust. 2 ustawy o związkach

zawodowych informację, czy też nie, znał liczbę członków tej organizacji i wiedział o

utracie przez nią uprawnień związkowych. Wobec braku takich uprawnień pozwany

nie miał obowiązku konsultowania wypowiedzenia umowy o pracę z organizacją, do

której należała powódka. Był też zwolniony z obowiązku konsultowania wypowiedzenia z innymi organizacjami związkowymi. Nie można zatem twierdzić, że dokonanie

wypowiedzenia bez konsultacji z art. 38 k.p. było niezgodne z prawem. W konsekwencji wyrok oddalający powództwo oparte na podstawie niezgodności z prawem

wypowiedzenia umowy o pracę nie narusza art. 45 § 1 k.p.

Pozwany zawiadomił o zamiarze wypowiedzenia powódce umowy o pracę Zarząd Regionu Związku Zawodowego Anestezjologów niepotrzebnie, gdyż przepis art.

38 k.p. nie przewiduje takiej procedury. Jednak podjęcie próby konsultacji, do której

pracodawca nie był zobowiązany, nie może być traktowane jako „obliczone na obejście prawa”, jak to się twierdzi w kasacji. W tym przypadku nie można mówić o nadużyciu prawa, zatem ostatni zarzut dotyczący naruszenia art. 8 k.p. okazał się również nieuzasadniony.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy w oparciu o przepis art. 39312 k.p.c. oddalił

kasację jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.

Na podstawie art. 102 k.p.c. odstąpiono od obciążenia powódki kosztami postępowania.