II PK 329/16 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II PK 329/16 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 grudnia 2017 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)‎SSN Zbigniew Myszka‎SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca) w sprawie z powództwa Stowarzyszenia "T." w P. działającego na rzecz A.O. przeciwko I. Spółce z o.o. z siedzibą w B. ‎o diety i inne świadczenia związane z podróżą służbową,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 5 grudnia 2017 r.,‎skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Okręgowego w B. ‎z dnia 16 czerwca 2016 r., sygn. akt VI Pa (…), I. oddala skargę kasacyjną, II. nie obciąża powoda kosztami zastępstwa procesowego strony pozwanej w postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 16 czerwca 2016 r. Sąd Okręgowy w B. oddalił apelację Stowarzyszenia „T.” w P. działającego na rzecz A.O. (dalej jako powód) od wyroku Sądu Rejonowego w B. z dnia 23 listopada 2015 r., którym oddalono jego powództwo przeciwko I. Spółce z o.o. z siedzibą w B. o ryczałty za noclegi.W sprawie ustalono, że powód był zatrudniony w pozwanej Spółce od 18 marca 2013 r. do 26 lipca 2014 r. jako kierowca-mechanik w pełnym wymiarze czasu pracy. W okresie zatrudnienia wykonywał przewozy międzynarodowe głównie na terenie Niemiec, Francji i Szwajcarii.

Prowadził samochody marki M. i D., wyposażone w leżankę, ogrzewanie i klimatyzację postojową, w których odbywał noclegi. W myśl § 38 obowiązującego u strony pozwanej regulaminu pracy, w przypadku wykonywania podróży służbowej poza granicami kraju pracownikowi wykonującemu pracę kierowcy przysługuje dieta w wysokości i na zasadach określonych w regulaminie wynagradzania. Zgodnie z § 13 regulaminu wynagradzania, pracownikom będącym w podróży służbowej poza granicami kraju przysługują diety w wysokości obowiązującej w danym kraju, nie więcej niż 160 zł.

Z kolei z § 14 tego regulaminu wynika, że kierowcom prowadzącym pojazdy wyposażone w odpowiednie zaplecze z miejscem do spania nie przysługuje ryczałt za nocleg. Powód nie korzystał z noclegów poza kabiną samochodu, mimo że pracodawca zapewnił pracownikom wykonującym przewozy międzynarodowe możliwość korzystania z baz sanitarno-noclegowych na terenie całej Europy, wyposażonych w kuchnię, łazienkę i pokoje z łóżkami, a nadto hotel w Szwajcarii.W oparciu o takie ustalenia Sąd odwoławczy nie zanegował oceny Sądu drugiej instancji, że art. 775 k.p. - a w konsekwencji przepisy rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju (Dz.U.

Nr 236, poz. 1991 ze zm., dalej jako rozporządzenie wykonawcze z 2002 r.) oraz rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 29 stycznia 2013 r. w sprawie należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej (Dz.U. z 2013 r., poz. 167, dalej jako rozporządzenie wykonawcze z 2013 r.) - znajdują zastosowanie do kierowców odbywających podróż służbową zdefiniowaną w art. 2 pkt 7 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców (jednolity tekst:

Dz.U. z 2012 r., poz. 1155 ze zm.) poprzez art. 4 i art. 21a tej ustawy. Odwołując się do uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 12 czerwca 2014 r., II PZP 1/14, Sąd drugiej instancji podkreślił, że zapewnienie pracownikowi - kierowcy samochodu ciężarowego odpowiedniego miejsca do spania w kabinie tego pojazdu podczas wykonywania przewozów w transporcie międzynarodowym nie stanowi zapewnienia przez pracodawcę bezpłatnego noclegu w rozumieniu § 9 ust. 4 rozporządzenia wykonawczego z 2002 r., co powoduje, że pracownikowi takiemu przysługuje zwrot kosztów na noclegu na warunkach i w wysokości określonych w § 9 ust. 1-3 tego rozporządzenia (odpowiednio § 16 rozporządzenia wykonawczego z 2013 r.) albo na korzystniejszych warunkach i wysokości, określonych w umowie o pracę, układzie zbiorowym pracy lub innych przepisach prawa pracy.

Jednak - w ocenie Sądu drugiej instancji - przesądzenie o samej zasadzie dochodzenia roszczenia z tego tytułu nie jest równoznaczne z jego zasadnością. Przesądzające jest bowiem zweryfikowanie, czy faktycznie dochodzący zapłaty nie otrzymał żądanego świadczenia. Tymczasem w toku postępowania pierwszoinstancyjnego strony zgodnie wskazały, że kwota 160 zł, określona w regulaminie pracy i w regulaminie wynagradzania lakonicznie jako „dieta”, była w istocie świadczeniem przeznaczonym na pokrycie wszelkich kosztów związanych z podróżą zagraniczną kierowcy.

Pojęcie diety w pozwanej Spółce rozumiane było zatem w sposób odrębny od ustawowego, zawierało w sobie bowiem zarówno ryczałt za noclegi, jak i wyżywienie oraz inne wydatki związane z podróżą służbową. Po dokonaniu analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego, Sąd odwoławczy uznał, że mimo, iż formalnie kwoty otrzymywane za każdy dzień podróży zagranicznej nazwane były zarówno w regulaminie pracy jak i regulaminie wynagradzania „dietami”, to były to w istocie kwoty ryczałtu z tytułu podróży zagranicznej, zawierające w sobie zarówno kwotę na wyżywienie jak i ryczałt za nocleg.

Wprawdzie z § 14 regulaminu wynagradzania wynika, że kierowcom prowadzącym samochody wyposażone w odpowiednie zaplecze z miejscem do spania nie przysługuje ryczałt za nocleg, ale zapis ten należy odczytywać w kontekście § 13 tego regulaminu, statuującego prawo kierowców do otrzymania kwoty 160 zł za każdy dzień podróży służbowej. Oznacza to, że pracodawca zastrzegł w ten sposób, iż wszelkie koszty z tytułu podróży służbowej znajdują pokrycie w kwocie diety ustalonej na poziomie 160 zł. Zdaniem Sądu odwoławczego, w pozwanej Spółce funkcjonowała praktyka, że kwota ta zawierała w sobie wszelkie koszty podróży służbowych, bez rozróżniania ich na koszty wyżywienia i noclegów.

Przemawia za tym również okoliczność, że w spornym okresie minimalna kwota diety wynikająca z § 16 rozporządzenia z 2013 r. wynosiła 30 zł za dobę. Nielogiczne i nieracjonalne byłoby więc, aby pracodawca ustalał w regulaminie wynagrodzeń kwotę ryczałtu jedynie z tytułu kosztów wyżywienia ponad pięciokrotnie wyższą niż wymagana przepisami prawa. W konsekwencji Sąd drugiej instancji stanął na stanowisku, że ryczałtowe określenie należności według stawki 160 zł zaspokajało roszczenie powoda z tytułu kosztów podróży zagranicznej, w tym noclegów.

Takie bowiem były ustalenia stron w chwili zawierania umowy o pracę, na co wskazują ich zgodne zeznania. Strona pozwana, ustalając wysokość należności z tytułu podróży na kwotę 160 zł i nazywając ją dietą, uprościła sposób rozliczenia z kierowcami, a sami kierowcy mieli pełną świadomość i jasność, jakie świadczenia otrzymują w tej kwocie i nie zgłaszali roszczeń z tego tytułu. Otrzymywana przez powoda kwota 160 zł na każdy dzień pobytu nie była mniej korzystna niż minimalne koszty wyżywienia (art. 775 § 4 k.p.) i ryczałt za nocleg (§ 16 rozporządzenia z 2013 r.).

Skoro zatem powodowi przez cały okres pracy u strony pozwanej była wypłacana dieta, w której zawierał się również ryczałt za noclegi, w wysokości zgodnej z powszechnymi przepisami prawa pracy, jego obecne żądanie jest bezpodstawne. Świadczenie zostało bowiem spełnione przez pracodawcę przed wytoczeniem powództwa. W tym zakresie Sąd drugiej instancji odwołał się do poglądu wyrażonego przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 15 września 2015 r., II PK 248/14, w którym przyjęto dopuszczalność takiej interpretacji sensu zapisów regulaminów oraz umowy o pracę.

Sąd Najwyższy na gruncie stanu faktycznego w analogicznej sprawie wskazał, że samo nazwanie należności z tytułu podróży służbowych w regulaminie i umowie o pracę „dietą”, nie przesądza o tym, że stanowić miały jedynie zwrot kosztów wyżywienia. Istotne jest bowiem jedynie, aby zapisy dotyczące zwrotu należności z tytułu podróży nie określały ich kompensaty w zakresie mniejszym niż przewidują to przepisy prawa pracy. Zatem, jeśli ustalona u pracodawcy kwota „diety” określona została na poziomie co najmniej takim, jaki wynika z minimalnych wymagań sformułowanych w powszechnych przepisach prawa pracy, to postanowienia te nie są sprzeczne z prawem i uznać je należy za dopuszczalne i gwarantujące godziwą kompensatę kosztów związanych z zagraniczną podróżą służbową.

Taka sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie, gdyż kwota 160 zł w spornym okresie obejmowała zwrot diety w minimalnej wysokości oraz 25% limitu za nocleg, ustalony przepisami prawa pracy.W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie prawa materialnego, a mianowicie:

1) art. 77 § 1-5 k.p. przez ich błędną wykładnię skutkującą przyjęciem, że pracodawcy spoza sfery budżetowej posiadają niczym nieograniczoną autonomię w kształtowaniu wysokości i warunków świadczeń z tytułu ryczałtów za noclegi;

2) art. 18 § 1 k.p. przez jego niewłaściwe zastosowanie do oceny łączącego strony stosunku pracy i przyjęcie, że wypłacana powodowi dieta zaspokajała wszelkie świadczenia związane z podróżą służbową, w tym również należne pracownikowi ryczałty za noclegi, w sytuacji gdy dieta przeznaczona była wyłącznie na pokrycie kosztów wyżywienia i inne drobne wydatki, a prawo do ryczałtu za nocleg zostało przez pracodawcę wyłączone (ryczałt za nocleg nie był wypłacany);

3) art. 18 § 2 k.p. w związku z § 14 regulaminu wynagradzania obowiązującego w pozwanej Spółce przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że postanowienia regulaminu wynagradzania wyłączające prawo pracownika do ryczałtu za nocleg nie są dotknięte nieważnością i niezastosowanie w ich miejsce odpowiednich przepisów prawa pracy;

4) art. 65 § 2 k.c. w związku z art. 300 k.p. przez ich niewłaściwe zastosowanie i dokonanie wykładni treści regulaminu wynagradzania jako aktu normatywnego przy zastosowaniu reguł wykładni przewidzianych dla oświadczeń woli stron zawartych w treści czynności prawnych.Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez uwzględnienie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Skarga kasacyjna okazała się nieusprawiedliwiona.Sąd Najwyższy, rozpoznając skargę w granicach zaskarżenia i w granicach przedstawionych podstaw (art. 39813 § 1 k.p.c.), nie może uwzględniać naruszenia żadnych innych przepisów niż wskazane przez skarżącego. Nie może także zastąpić skarżącego w wyborze podstawy kasacyjnej, jak również w przytoczeniu przepisów, które mogłyby być naruszone przy wydawaniu zaskarżonego orzeczenia. Poza przypadkiem nieważności postępowania, Sąd Najwyższy może skargę kasacyjną rozpoznawać tylko w ramach tej podstawy, na której ją oparto, odnosząc się jedynie do przepisów, których naruszenie zarzucono.

Innymi słowy, w zakresie nieobjętym skargą kasacyjną, prawomocne orzeczenie sądu drugiej instancji nie podlega kontroli Sądu Najwyższego, nawet jeśli jest obarczone poważnymi uchybieniami (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 2016 r., I PK 241/15, LEX nr 2194883 i szeroko powołane w nim orzecznictwo).Zarzuty skargi kasacyjnej zostały wyprowadzone z założenia, że skarżący, jako kierowca wykonujący przewozy międzynarodowe, odbywał podróż służbową zdefiniowaną w art. 775 § 1 k.p. Założenie to jest błędne, gdyż w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 2008 r., II PZP 11/08 (OSNP 2009 nr 13-14, poz. 166) przesądzono, że kierowca transportu międzynarodowego odbywający podróże w ramach wykonywania umówionej pracy i na określonym w umowie obszarze jako miejsce świadczenia pracy nie jest w podróży służbowej w rozumieniu art. 775 § 1 k.p. W poprzednim stanie prawnym, przepisem pozwalającym na sięganie w przypadku tej grupy zawodowej do rozwiązań przewidzianych w Kodeksie pracy (a w konsekwencji również do rozporządzeń wykonawczych) był art. 21a ustawy o czasie pracy kierowców, z jednej strony - wyłączający zastosowanie art. 775 § 1 k.p., a z drugiej strony - ustanawiający „pomost” między ustawą o czasie pracy kierowców a art. 775 § 3-5 k.p. Wyrokiem z dnia 24 listopada 2016 r., K 11/15 (OTK-A 2016, poz.

93) Trybunał Konstytucyjny uznał art. 21a ustawy o czasie pracy kierowców w związku z art. 775 § 2, 3 i 5 k.p. w związku z § 16 ust. 1, 2 i 4 rozporządzenia wykonawczego z 2013 r. oraz § 9 ust. 1, 2 i 4 rozporządzenia wykonawczego z 2002 r., w zakresie, w jakim znajduje zastosowanie do kierowców wykonujących przewozy w transporcie międzynarodowym, za niezgodny z art. 2 ustawy zasadniczej. W ten sposób art. 21a ustawy o czasie pracy kierowców został usunięty z porządku prawnego, co jednak nie oznacza, że po wyroku Trybunału Konstytucyjnego do pracowników - kierowców w transporcie międzynarodowym nie znajdują zastosowania reguły rozliczania podróży służbowej przewidziane w art. 775 k.p. Zagadnienie to rozstrzygnęła uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 października 2017 r., III PZP 2/17 (LEX nr 2379708), w której uznano, że ryczałt za nocleg w podróży służbowej kierowcy zatrudnionego w transporcie międzynarodowym może zostać określony w układzie zbiorowym pracy lub w regulaminie wynagradzania albo w umowie o pracę (art. 775 § 3 k.p.) poniżej 25% limitu, o którym mowa w § 9 ust. 2 rozporządzenia wykonawczego z 2002 r. oraz w § 16 ust. 2 rozporządzenia wykonawczego z 2013 r.

W motywach tej uchwały Sąd Najwyższy stwierdził, że pozbawienie mocy prawnej art. 21a ustawy o czasie pracy kierowców spowodowało przewartościowanie sytuacji prawnej, nie jest jednak równoznaczne z pozbawieniem kierowców transportu międzynarodowego (mających status pracowników) należności z tytułu podróży służbowej. Przepis art. 2 pkt 7 ustawy o czasie pracy kierowców zawiera definicję podróży służbowej kierowcy, modyfikując - na potrzeby wybranej grupy zawodowej - kształt podróży służbowej zdefiniowanej w art. 775 § 1 k.p. i wypierając stosowanie tego przepisu.

Z kolei w art. 4 ustawy o czasie pracy kierowców przewidziano, że w zakresie nieuregulowanym w ustawie stosuje się przepisy Kodeksu pracy. Ten ostatni przepis stanowi odzwierciedlenie wyrażonej w art. 5 k.p. zasady, że przepisy szczególne dotyczące określonej kategorii pracowników mogą określać ich stosunek pracy odmiennie. W konsekwencji, po wyroku Trybunału Konstytucyjnego do pracowników - kierowców w transporcie międzynarodowym znajdują zastosowanie reguły rozliczenia podróży służbowej przewidziane w art. 775 k.p., a co za tym idzie, w rozporządzeniach wykonawczych z 2002 r. i 2013 r.

Zastosowanie tego przepisu wynika bowiem z art. 5 k.p. i jego odpowiednika - art. 4 ustawy o czasie pracy kierowców.Wszystko to oznacza, że dla skuteczności podniesionych przez skarżącego zarzutów konieczne było ich powiązanie w podstawie kasacyjnej z odpowiednimi przepisami ustawy o czasie pracy kierowców. Takiego „łącznika” skarżący nie stosuje nie tylko w ramach sformułowanych zarzutów, ale również w uzasadnieniu podstawy, co - w przypadku kierowcy wykonującego przewozy w transporcie międzynarodowym, niebędące podróżami służbowymi w rozumieniu art. 775 § 1 k.p. - uniemożliwia sięgnięcie do rozwiązań dotyczących rozliczania podróży służbowej przewidzianych w art. 775 k.p. oraz w rozporządzeniu wykonawczym z 2013 r.

Powoduje to, że nie ma podstawy prawnej do korygowania w tym zakresie przepisów zakładowych przez przepisy powszechnie obowiązujące jako bardziej korzystne (art. 9 § 2 k.p.), a w rezultacie do oceny, że regulamin wynagradzania - jak w sprawie, w której wniesiona została rozpoznawana skarga kasacyjna - nie może skutecznie wyłączać prawa do ryczałtu z tytułu noclegów.Niezależnie od tego należy zauważyć, że skarga kasacyjna została oparta jedynie na zarzutach obrazy prawa materialnego, co oznacza, iż Sąd Najwyższy związany jest podstawą faktyczną zaskarżonego rozstrzygnięcia (art. 39813 § 2 k.p.c.).

Podstawę tę stanowiło ustalenie, że w chwili zawierania umowy o pracę strony uzgodniły, iż wynikająca z regulaminu wynagradzania kwota diety obejmuje wszelkie świadczenia związane z podróżą służbową, w tym również ryczałt z tytułu noclegów. Niewątpliwie nadanie takiej treści umowie o pracę przez jej strony było niezgodne z brzmieniem § 13 w związku z § 14 obowiązującego w pozwanej Spółce regulaminu wynagradzania, jednoznacznie wyłączającym prawo do ryczałtu z tytułu noclegów i, jako takie, mniej korzystne dla pracownika niż przepisy prawa pracy w rozumieniu art. 18 § 1 w związku z art. 9 § 1 k.p. Takie postanowienie umowy o pracę jest nieważne z mocy art. 18 § 2 k.p., nakazującego stosowanie w jego miejsce odpowiednich przepisów prawa pracy.

Rzecz jednak w tym, że zarzut naruszenia tego przepisu skarżący stawia nie w kontekście nieważności postanowienia umowy o pracę, ale odnosi go do nieważności § 14 regulaminu wynagradzania, która to kwestia nie jest objęta regulacją art. 18 § 2 k.p. Skarga kasacyjna nie mogła zatem zostać uwzględniona również z tej przyczyny.Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39814 i odpowiednio stosowanego art. 102 k.p.c. as