II PK 296/16 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II PK 296/16 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 grudnia 2017 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)‎SSN Zbigniew Myszka‎SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca) w sprawie z powództwa W. Ż. na rzecz którego działa Stowarzyszenie "T." z siedzibą w P.‎przeciwko W. H.‎o zapłatę,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 5 grudnia 2017 r.,‎skargi kasacyjnej pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego w (...)‎z dnia 19 maja 2016 r., sygn. akt III APa (...), I. oddala skargę kasacyjną.II. nie obciąża pozwanego kosztami zastępstwa procesowego powoda w postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 17 listopada 2015 r. Sąd Okręgowy zasądził od W. H. na rzecz W. Ż. kwotę 82.500 zł tytułem ryczałtów za noclegi za okres od 1 października 2011 r. do 30 czerwca 2014 r. wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie (pkt 1), w pozostałej części powództwo oddalił (pkt 2) oraz orzekł o kosztach zastępstwa procesowego (pkt 3).Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia. Powód był zatrudniony u pozwanego prowadzącego działalność gospodarczą pod firmą Usługi Transportowe W. H. w okresie od 1 listopada 2010 r. do 30 czerwca 2014 r. na podstawie umów o pracę jako kierowca ciężarówki w transporcie międzynarodowym.

Wyjeżdżał do Niemiec, Francji, Holandii, Belgii i Luksemburga. Zgodnie z obowiązującym u pozwanego od dnia 1 kwietnia 2013 r. obwieszczeniem, stawka diet pracowników za podróż krajową i zagraniczną wynosiła 30 zł. U pozwanego nie obowiązywał regulamin wynagradzania zawierający postanowienia dotyczące zwrotu pracownikom kosztów noclegu w czasie podróży służbowej lub wypłaty ryczałtu za nocleg. Kwestii tej nie regulowała również łącząca strony umowa o pracę.Przy takich ustaleniach Sąd pierwszej instancji, powołując się na art. 2 pkt 7 oraz art. 21a ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców (Dz.

U. z 2012 r., poz. 1155 ze zm.), stwierdził, że w przypadku kierowców obowiązuje autonomiczna względem art. 775 k.p. definicja podróży służbowej. Na mocy art. 21a tej ustawy, z tytułu podróży służbowej kierowcy przysługują należności na pokrycie kosztów związanych z wykonywaniem zadania służbowego, ustalane na zasadach określonych w przepisach art. 775 § 3-5 k.p. Skoro stron stosunku pracy nie obowiązywał regulamin wynagradzania zawierający postanowienia dotyczące zwrotu pracownikom kosztów noclegu w czasie podróży służbowej lub wypłaty ryczałtu za nocleg, a kwestii tej nie regulowała także umowa o pracę, to - poprzez art. 775 § 5 k.p. - zastosowanie znajdują przepisy wykonawcze wydane na podstawie art. 775 § 2 k.p., tj.

§ 9 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju (Dz. U. Nr 236, poz. 1991 ze zm., dalej jako rozporządzenie z 2002 r.) oraz § 16 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 29 stycznia 2013 r. w sprawie należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej (Dz.

U. z 2013 r., poz. 167, dalej jako rozporządzenie z 2013 r.). Sąd Okręgowy podkreślił, że po pierwsze - zapewnienie noclegu w kabinie samochodu, nawet dobrze wyposażonej w urządzenia umożliwiające należyty wypoczynek, nie stanowi zapewnienia bezpłatnego noclegu (tak Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 12 czerwca 2014 r., II PZP 1/14), a po drugie - ani z obowiązującego u pozwanego obwieszczenia, ani z postanowień łączących strony umów o pracę nie wynikało uregulowanie kwestii zwrotu kosztów noclegów lub ryczałtów z tego tytułu.

Wobec niemożności ustalenia rzeczywistych kwot należnych ryczałtów, Sąd pierwszej instancji - posiłkując się przedłożonymi przez powoda zestawieniami - orzekł o roszczeniu przy zastosowaniu art. 322 k.p.c.Wyrokiem z dnia 19 maja 2016 r. Sąd Apelacyjny w (...) zmienił zaskarżony wyrok wyłącznie w zakresie kosztów zastępstwa procesowego (pkt 1), a w pozostałym zakresie oddalił apelację pozwanego (pkt 2), podzielając ustalenia i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji.W ocenie Sądu drugiej instancji, pomimo braku wyraźnego odesłania w art. 21a ustawy o czasie pracy kierowców do odpowiedniego stosowania art. 775 § 2 k.p., ten ostatni przepis znajduje zastosowanie z uwagi na treść art. 9 § 2 i art. 18 § 2 k.p. (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 4 września 2014 r. w sprawie I PK 7/14), a w konsekwencji zastosowanie znajdują § 9 ust. 1, 2 i 4 rozporządzenia z 2002 r. oraz § 16 ust. 1, 2 i 4 rozporządzenia z 2013 r.

Sąd odwoławczy podkreślił, że w uchwale z dnia 12 czerwca 2014 r., II PZP 1/14 Sąd Najwyższy stwierdził, iż po pierwsze - zapewnienie pracownikowi - kierowcy samochodu ciężarowego odpowiedniego miejsca do spania w kabinie tego pojazdu podczas wykonywania przewozów w transporcie międzynarodowym nie stanowi zapewnienia przez pracodawcę bezpłatnego noclegu w rozumieniu § 9 ust. 4 rozporządzenia z 2002 r.; po drugie - art. 14 ust. 1 ustawy o czasie pracy kierowców nie dotyczy w żadnym zakresie świadczeń przysługujących kierowcom - pracownikom z tytułu podróży służbowych i nie może służyć w sposób bezpośredni wykładni przepisów ustanawiających przesłanki tych świadczeń, co wynika z uwzględnienia, że w ustawie o czasie pracy uregulowano czas pracy kierowców, w tym w szczególności zasady korzystania z odpoczynku w pracy, nie uregulowano natomiast zasad przysługiwania należności na pokrycie kosztów związanych z wykonywaniem podróży służbowej, odsyłając wyraźnie i wprost (art. 21a) w tym zakresie do art. 775 § 3-5 k.p. oraz po trzecie - brak przedstawienia rachunku za usługi hotelarskie oznacza tyle, że pracownik nie korzystał z hotelu, co uzasadnia zwrot kosztów noclegu w formie ryczałtu.W skardze kasacyjnej pozwany zarzucił:

I. naruszenie prawa procesowego, mające istotny wpływ na wynik orzeczenia, tj.:

1) art. 177 § 1 ust. 1 (prawidłowo: art. 177 § 1 pkt 1) k.p.c. przez jego niezastosowanie i niezawieszenie postępowania do czasu zakończenia postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym prowadzonego w sprawie K 11/15, którego przedmiotem jest rozstrzygnięcie o konstytucyjności przepisów będących podstawą zasądzenia na rzecz powoda kwot z tytułu zwrotu kosztów za nocleg podczas zagranicznej podróży służbowej;

2) art. 156 i art. 390 k.p.c. per analogiam przez ich niezastosowanie i nieodroczenie rozprawy do czasu zakończenia postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym w sprawie K 11/15, którego przedmiotem jest rozstrzygnięcie o konstytucyjności przepisów będących podstawą zasądzenia na rzecz powoda kwot z tytułu zwrotu kosztów za nocleg podczas zagranicznej podróży służbowej; II. naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców w związku z art. 775 k.p. w związku z § 9 rozporządzenia z 2002 r. oraz w związku z § 16 rozporządzenia z 2013 r. przez przyjęcie, że powodowi przysługuje prawo do wypłaty ryczałtu w sytuacji, gdy jako pracownik faktycznie nie poniósł żadnych kosztów noclegu z uwagi na fakt zapewnienia mu przez pracodawcę bezpłatnego noclegu w przystosowanej do tego celu kabinie samochodowej, spełniającej ustawowe kryteria.

Zdaniem skarżącego, ryczałt z tytułu noclegu nie jest należny w sytuacji, gdy pracownik z własnej woli wybiera nocleg w kabinie samochodu, gdyż w takim przypadku nie ponosi żadnych kosztów.Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji przez oddalenie powództwa, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji.Sąd Najwyższy zważył, co następuje.Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych zarzutów.W pierwszym rzędzie niezasadne są zarzuty naruszenia przepisów postępowania.

W myśl art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. Sąd może zawiesić postępowanie z urzędu, jeżeli rozstrzygnięcie sprawy zależy od wyniku innego toczącego się postępowania cywilnego. Niewątpliwie sprawa zawisła przed Trybunałem Konstytucyjnym nie jest sprawą cywilną, a zatem powołany przepis nie mógł stanowić podstawy do zawieszenia postępowania przez Sąd odwoławczy. W dacie wyrokowania przez ten Sąd nie obowiązywał jeszcze art. 177 § 1 pkt 31 k.p.c., umożliwiający sądowi zawieszenie postępowania z urzędu, jeżeli rozstrzygnięcie sprawy zależy od wyniku postępowania toczącego się przed Trybunałem Konstytucyjnym albo Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej (przepis ten wszedł w życie dopiero z dniem 8 września 2016 r.).

Z kolei zgodnie z art. 156 k.p.c., sąd, nawet na zgodny wniosek stron, może odroczyć posiedzenie tylko z ważnej przyczyny. Z przepisu tego wynika, że sąd, podejmując decyzję w przedmiocie odroczenia posiedzenia, zawsze musi ocenić czy istnieją ku temu ważne przyczyny, a więc takie, których nieuwzględnienie prowadziłoby do uchybień procesowych mogących stanowić - jako naruszających zasady postępowania - podstawę zaskarżenia wyroku (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2012 r., I UK 236/11, LEX nr 1126915). Na takie uchybienia procesowe skarżący nie wskazuje.

Wreszcie art. 390 k.p.c. nakłada na sąd drugiej instancji obowiązek odroczenia rozpoznania sprawy w razie przedstawienia Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego, które wyłoniło się przy rozpoznawaniu apelacji. Przepis ten nie mógł zatem zostać naruszony przez Sąd odwoławczy wskutek nieodroczenia rozpoznania sprawy z uwagi na postępowanie toczące się przed Trybunałem Konstytucyjnym.W ramach oceny zarzutów naruszenia prawa materialnego w pierwszej kolejności należy stwierdzić, że wyrokiem z dnia 24 listopada 2016 r., K 11/15 (OTK-A 2016, poz.

93) Trybunał Konstytucyjny uznał art. 21a ustawy o czasie pracy kierowców w związku z art. 775 § 2, 3 i 5 k.p. w związku z § 16 ust. 1, 2 i 4 rozporządzenia z 2013 r. oraz § 9 ust. 1, 2 i 4 rozporządzenia z 2002 r., w zakresie, w jakim znajduje zastosowanie do kierowców wykonujących przewozy w transporcie międzynarodowym, za niezgodny z art. 2 ustawy zasadniczej. W ten sposób art. 21a ustawy o czasie pracy kierowców został usunięty z porządku prawnego, co jednak nie oznacza, że po wyroku Trybunału Konstytucyjnego do pracowników - kierowców w transporcie międzynarodowym nie znajdują zastosowania reguły rozliczania podróży służbowej przewidziane w art. 775 k.p. Zagadnienie to rozstrzygnęła uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 października 2017 r., III PZP 2/17 (LEX nr 2379708), w której uznano, że ryczałt za nocleg w podróży służbowej kierowcy zatrudnionego w transporcie międzynarodowym może zostać określony w układzie zbiorowym pracy lub w regulaminie wynagradzania albo w umowie o pracę (art. 775 § 3 k.p.) poniżej 25% limitu, o którym mowa w § 9 ust. 2 rozporządzenia z 2002 r. oraz w § 16 ust. 2 rozporządzenia z 2013 r.

W motywach tej uchwały Sąd Najwyższy stwierdził, że pozbawienie mocy prawnej art. 21a ustawy o czasie pracy kierowców spowodowało jedynie przewartościowanie sytuacji prawnej, nie jest jednak równoznaczne z pozbawieniem kierowców transportu międzynarodowego (mających status pracowników) należności z tytułu podróży służbowej. Przepisy art. 2 pkt 7 i art. 4 ustawy o czasie kierowców oraz art. 5 i art. 775 k.p. nie zostały bowiem wyrugowane z porządku prawnego. Przepis art. 2 ust. 7 zawiera definicję podróży służbowej kierowcy, modyfikując - na potrzeby wybranej grupy zawodowej - kształt podróży służbowej zdefiniowanej w art. 775 § 1 k.p. Z kolei w art. 4 ustawy o czasie pracy kierowców przewidziano, że w zakresie nieuregulowanym w ustawie stosuje się przepisy Kodeksu pracy.

Ten ostatni przepis stanowi odzwierciedlenie wyrażonej w art. 5 k.p. zasady, że przepisy szczególne dotyczące określonej kategorii pracowników mogą określać ich stosunek pracy odmiennie. W konsekwencji, po wyroku Trybunału Konstytucyjnego do pracowników - kierowców w transporcie międzynarodowym znajdują zastosowanie reguły rozliczenia podróży służbowej przewidziane w art. 775 k.p., a co za tym idzie, w rozporządzeniach wykonawczych z 2002 r. i 2013 r. Zastosowanie tego przepisu wynika bowiem z art. 5 k.p. i jego odpowiednika - art. 4 ustawy o czasie pracy kierowców.W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego skarżący ogranicza się do wskazania na obrazę art. 14 ust. 1 ustawy o czasie pracy kierowców w związku z art. 775 k.p. w związku z § 9 rozporządzenia z 2002 r. oraz § 16 rozporządzenia z 2013 r., którą upatruje w przyjęciu, że powodowi przysługuje prawo do ryczałtu z tytułu noclegów, podczas gdy nie poniósł on żadnych kosztów noclegu wobec zapewnienia mu przez pracodawcę bezpłatnego noclegu w przystosowanej do tego kabinie samochodu.

Tak sformułowany zarzut jest niezasadny w stanie faktycznym sprawy wiążącym Sąd Najwyższy na podstawie art. 39813 § 2 k.p.c.Pomijając już, że art. 775 k.p. oraz § 9 i § 16 rozporządzeń wykonawczych zawierają po kilka jednostek redakcyjnych regulujących różne kwestie i nie wiadomo, o które z tych jednostek skarżącemu chodzi, to podnoszona przez niego kwestia została rozstrzygnięta przez Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 12 czerwca 2014 r., II PZP 1/14 (OSNP 2014 nr 12, poz. 164) oraz w uchwale z dnia 7 października 2014 r., I PZP 3/14 (OSNP 2015 nr 4, poz. 47).

Przyjęto w nich zgodnie, że zapewnienie pracownikowi - kierowcy samochodu ciężarowego odpowiedniego miejsca do spania w kabinie tego pojazdu podczas wykonywania przewozów w transporcie międzynarodowym nie stanowi zapewnienia przez pracodawcę bezpłatnego noclegu w rozumieniu § 9 ust. 4 rozporządzenia z 2002 r. (odpowiednio - § 16 ust. 4 rozporządzenia z 2013 r.). W uzasadnieniach tych uchwał zajęto stanowisko, że art. 14 ust. 1 ustawy o czasie pracy kierowców (przewidujący, że dobowy odpoczynek kierowcy może być wykorzystany w pojeździe, jeżeli pojazd znajduje się na postoju i jest wyposażony w miejsce do spania) zawiera regulację odnoszącą się do dobowego (dziennego) odpoczynku w pojeździe.

Przepis ten nie dotyczy w żadnych zakresie świadczeń przysługujących kierowcom - pracownikom z tytułu podróży służbowych i nie może być pomocny przy wykładni przepisów ustanawiających przesłanki wypłaty tych świadczeń. Wykładnia ta została podtrzymana w powołanej uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 października 2017 r., III PZP 2/17. W jej motywach podkreślono również, że ustawa o czasie pracy kierowców w żadnym zakresie nie odnosi się do rozliczania podróży służbowej pracowników - kierowców w transporcie międzynarodowym, co oznacza, iż zastosowanie znajdują wprost reguły określone w Kodeksie pracy i rozporządzeniach wykonawczych.

Wskazano, że stosownie do art. 775 § 5 k.p. w razie braku w prawie zakładowym lub umowie o pracę postanowień dotyczących wszystkich składników należności przysługujących na pokrycie kosztów podróży służbowej - jak w sprawie, w której wniesiona została rozpoznawania skarga kasacyjna - pracownikowi przysługują należności wymienione w przepisach, o których mowa w art. 775 § 2 k.p., a więc w rozporządzeniach wykonawczych. Sąd Najwyższy - z powołaniem się na wcześniejsze orzecznictwo - zaakcentował również, że istota ryczałtu jako świadczenia kompensacyjnego polega na tym, iż świadczenie wypłacane w takiej formie z założenia oderwane jest od rzeczywiście poniesionych kosztów i ma na celu uproszczenie wzajemnych rozliczeń.

W rezultacie, jeśli pracownik ich rzeczywiście nie poniesie, to i tak przysługuje mu ustalony ryczałt. Wynika to z założenia, że każde zatrudnienie wiąże się z kosztami dotyczącymi pracy, które w całości obciążają pracodawcę. Zatem niedopuszczalne jest przerzucanie na pracownika kosztów noclegu w podróży służbowej. To na pracodawcy spoczywa powinność zabezpieczenia odpowiednich warunków noclegowych w podróży służbowej, a obowiązek ten może zostać zrealizowany albo przez zorganizowanie odpowiednich warunków umożliwiających odpoczynek (nocny), albo przez ustanowienie ryczałtu w wysokości dającej możliwość zrealizowania tej potrzeby we własnym zakresie.

Nie ma natomiast znaczenia okoliczność, czy pracownik faktycznie ze sposobności tej skorzysta, czy też wybierze rozwiązanie „ekonomiczne”.Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39814 i odpowiednio stosowanego art. 102 k.p.c. r.g.