Employment contract with a managing director's shareholder assembly is void due to lack of authorized representative.

Wyrok z dnia 15 czerwca 2005 r.

II PK 276/04

Umowa o pracę zawarta z członkiem zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością przez zgromadzenie wspólników, a nie przez pełnomocnika powołanego uchwałą zgromadzenia wspólników, jest bezwzględnie nieważna (art.

58 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. i art. 210 k.s.h.).

Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz, Sędziowie SN: Maria Tyszel, Andrzej

Wasilewski (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 czerwca 2005 r.

sprawy z powództwa Pawła M. przeciwko H.P. Spółce z o.o. w J. o przywrócenie do

pracy i zapłatę, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu

z dnia 28 maja 2004 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z

dnia 28 maja 2004 r. [...] oddalił apelację powoda - Pawła M. od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Grodzisku Wielkopolskim z dnia 23 marca 2004 r. [...] oddalającego jego powództwo przeciwko H.P. Spółce z o.o. w J. (zwanej nadal pozwaną

spółką) o przywrócenie do pracy i zapłatę oraz zasądził od powoda na rzecz strony

pozwanej kwotę 900 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego za instancję odwoławczą. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Okręgowy stwierdził w szczególności,

że Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Grodzisku Wielkopolskim przeprowadził przewód sądowy w sposób prawidłowy, a zebrane dowody poddał wnikliwej i obiektywnej ocenie, stąd też ustalenia faktyczne i wywody prawne przedstawione w uzasadnieniu

wyroku Sądu pierwszej instancji Sąd Okręgowy przyjął za własne. W szczególności,

Sąd Okręgowy uznał, iż - w związku z żądaniem powoda, który w uzasadnieniu powództwa podał, iż na mocy ustnej umowy o pracę zawartej pomiędzy pozwaną

spółką a powodem-członkiem zarządu tej spółki, pozwana spółka była zobowiązana

do wypłaty na rzecz powoda wynagrodzenia i nie wywiązała się z tego we wskazanym w pozwie okresie, natomiast rozwiązała z powodem umowę o pracę w ostatnim

dniu urlopu wypoczynkowego, wskazując iż powód porzucił pracę - Sąd pierwszej

instancji dokonał właściwej interpretacji art. 210 k.s.h., a także „właściwie nakreślił

rolę norm zawartych w art. 163 k.s.h. oraz art. 210 k.s.h. Pierwszy z nich jako element niezbędny do powstania spółki, a więc i zaciągania przez nią zobowiązań

wskazuje m.in. moment wpisu do KRS, drugi zaś spełnia szczególnie istotną rolę

zarówno z punktu widzenia potrzeby ochrony interesów spółki, zagrożonych ze

strony działań podejmowanych przez członków jej zarządu, jak i z uwagi na konieczność ochrony interesów osób trzecich. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem (...) zawarcie umowy o pracę przez spółkę z naruszeniem art. 203 Kodeksu handlowego

(art. 210 k.s.h.) powoduje jej nieważność (art. 58 § 1 k.c.). Art. 210 k.s.h. musi być

traktowany jako lex specialis dla art. 31 § 1 k.p. oraz art. 29 § 1 k.p. Skoro zatem w

pozwanej spółce nie było organu w postaci rady nadzorczej, to dla ważności umów z

poszczególnymi członkami zarządu winna ona była ustanowić mocą uchwały zgromadzenia pełnomocnika dla tej czynności prawnej. Wobec powyższego, wywód

powoda, że „jeżeli zgromadzenie wspólników, jako najwyższa władza Spółki, ma

prawo powołać pełnomocnika do zawarcia umowy o pracę z członkiem zarządu, to

tym bardziej może tą umowę zawrzeć samodzielnie” jest w ocenie Sądu odwoławczego całkowicie pozbawiony podstaw. Skoro bowiem pozwana spółka nie była

należycie reprezentowana, to nie mogła w świetle art. 210 k.s.h. zawierać jakiejkolwiek umowy z osobą, która pełniła funkcje członka zarządu. Wobec powyższego nie

mogą tu mieć żadnego znaczenia ustne obietnice z założycielami pozwanej Spółki w

przedmiocie zatrudnienia powoda, bądź też wypłacenia mu określonego wynagrodzenia, skoro osoby te nie mogły zawierać z powodem - jako członkiem zarządu jakichkolwiek umów. Fakt opłacania składek ZUS od wynagrodzenia za pracę otrzymywanego przez powoda, wykorzystane prawo do urlopu, podjęcie przez pozwanego decyzji o rozwiązaniu z powodem umowy o pracę bez wypowiedzenia w dniu

16.IX.2003 r. ani nawet wydanie świadectwa pracy nie mogą świadczyć o skutecznie

zawartym pomiędzy stronami stosunku pracy, skoro czynność prawna, w wyniku

której ów stosunek miał być zawarty była bezwzględnie nieważna. Sąd Rejonowy w

sposób nie budzący wątpliwości Sądu II instancji wykazał, iż powód nie był nikomu

podległy w Polsce, sam decydował o kluczowych dla siebie kwestiach i nie miał

zwierzchnika w swoim miejscu pracy. W ocenie Sądu Okręgowego nawet gdyby nie

był on członkiem zarządu, a umów pomiędzy nim a spółką nie obowiązywał szczególny reżim kontraktowania z art. 210 k.s.h., to trudno z istnienia powyższych faktów

wywodzić wniosek o istnieniu stosunku pracy, skoro zależały one wyłącznie od woli

powoda.”

W kasacji od powyższego wyroku Sądu Okręgowego pełnomocnik powoda

zarzucił naruszenie: po pierwsze - art. 210 k.s.h. i art. 58 § 1 k.c. oraz niezastosowanie art. 60 k.c. w związku z art. 29 § 3 k.p., ponieważ w opinii powoda „Zgromadzenie

Wspólników pozwanej Spółki uchwałą z dnia 8 sierpnia 2002 r. zawarło z powodem

umowę o pracę, ze skutkiem od dnia 1 lipca 2002 r., na czas nieokreślony”; po drugie

- popełnienie przez Sąd drugiej instancji istotnych błędów „w ustaleniach faktycznych

oraz w prawidłowej ocenie roszczeń powoda, czemu dał wyraz na str. 13-14 uzasadnienia wyroku. Zarówno w pozwie, jak i w apelacji powód swoje roszczenia opiera na

dwóch podstawach faktycznych - pierwszy okres od dnia 15 marca 2002 r., tj. od

dnia zawarcia aktu notarialnego, którym Spółka została założona do 30 czerwca

2002 r. - drugi okres od 1 lipca 2002 r., tj. od kiedy na mocy Zgromadzenia Wspólników z dnia 8 sierpnia 2002 r. obowiązywała strony umowa o pracę”. Równocześnie,

jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie kasacji do rozpoznania pełnomocnik powoda wskazał „istotny problem prawny na gruncie art. 210 k.s.h. (...) zdaniem powoda

jeżeli Zgromadzenie Wspólników ma prawo powołać pełnomocnika do zawarcia

umowy z członkiem Zarządu Spółki, to tym bardziej ma prawo zawrzeć umowę o

pracę z tym członkiem zarządu. Inna interpretacja tego przepisu jest nielogiczna.

Należy podkreślić, że intencją ustawodawcy było uniemożliwienie zawierania umów o

pracę między członkami zarządu i przekazanie uprawnień do ich zawierania radzie

nadzorczej i Zgromadzeniu Wspólników poprzez ustanowienie pełnomocnika.” W

konsekwencji, w kasacji sformułowany został wniosek o „1. zmianę zaskarżonego

wyroku w całości i uwzględnienie powództwa powoda w całości, 2. Zasądzenie od

pozwanego na rzecz powoda kosztów zastępstwa procesowego za I i II instancje

oraz kosztów zastępstwa procesowego za postępowanie kasacyjne”, względnie o

„uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Poznaniu.”

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do dyspozycji art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie

ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98), która weszła w życie z dniem 6 lutego

2005 r. (art. 6 tej ustawy), do złożenia i rozpoznania kasacji od orzeczenia wydanego

przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, a także do odmowy przyjęcia kasacji

do rozpoznania, stosuje się przepisy dotychczasowe.

Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach zaskarżenia kasacją oraz jej

podstaw (art. 39311 § 1 zdanie pierwsze k.p.c.). Oznacza to, że w sytuacji, gdy w kasacji podniesione zostały wyłącznie zarzuty dotyczące naruszenia przepisów prawa

materialnego, Sąd Najwyższy rozpoznając kasację związany jest ustaleniami faktycznymi oraz oceną zebranego materiału dowodowego dokonaną w tej sprawie

przez sąd drugiej instancji.

W rozpoznawanej sprawie w kasacji nie zostały powołane podstawy kasacji

mające wskazywać na naruszenie przepisów postępowania (art. 3933 § 1 pkt 2 w

związku z art. 3931 pkt 2 k.p.c.), podniesiony został wyłącznie zarzut naruszenia

przepisów prawa materialnego, a w szczególności zarzut naruszenia art. 210 k.s.h. w

związku z art. 58 § 1 k.c., a w konsekwencji także zarzut niezastosowania w sprawie

art. 60 k.c. w związku z art. 29 § 3 k.p., bowiem w opinii powoda: „jeżeli Zgromadzenie Wspólników ma prawo powołać pełnomocnika do zawarcia umowy z członkiem

Zarządu Spółki, to tym bardziej ma prawo zawrzeć umowę o pracę z tym członkiem

zarządu. Inna interpretacja tego przepisu jest nielogiczna.”

Przepis art. 210 k.s.h. stanowi, że „w umowie między spółką a członkiem zarządu oraz w sporze z nim spółkę reprezentuje rada nadzorcza lub pełnomocnik powołany uchwałą zgromadzenia wspólników.” Przepis ten - podobnie, jak poprzedzający go art. 209 k.s.h. oraz następujący po nim art. 211 k.s.h. - odnosi się do sytuacji,

w której możliwa jest kolizja interesów pomiędzy spółką z ograniczoną odpowiedzialnością i członkiem jej zarządu; z tej właśnie przyczyny, ustawodawca expressis verbis przesądził o tym, że jeżeli w spółce tej nie została ustanowiona rada nadzorcza

(co jest możliwe w świetle dyspozycji art. 213 § 1 k.s.h.), to wówczas umowę pomiędzy członkiem zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością a tą spółką może

zawrzeć wyłącznie reprezentujący tę spółkę „pełnomocnik powołany uchwałą zgromadzenia wspólników.” Trafnie wywodzi Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że art. 210 k.s.h. (podobnie, jak uprzednio art. 203 k.h.) ma w tym zakresie znamiona lex specialis względem ogólnie obowiązującej regulacji prawnej wy-

nikającej z art. 31 § 1 oraz art. 29 § 1 k.p. Tym samym, niedopuszczalne i sprzeczne

z dyspozycją art. 210 k.s.h. jest - przedstawione w uzasadnieniu rozpoznawanej kasacji - wnioskowanie a fortiori (argumentum a minori ad maius), wedle którego, skoro

umowę z członkiem zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością może zawrzeć

pełnomocnik powołany uchwałą zgromadzenia wspólników, to tym bardziej może to

uczynić samo zgromadzenie wspólników. Przeciwnie, umowa o pracę zawarta przez

spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością z członkiem zarządu tej spółki z naruszeniem wymagania formalnego, o którym mowa w art. 210 k.s.h., jest bezwzględnie

nieważna (art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.).

W rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że: (a) powód był członkiem

zarządu pozwanej spółki w organizacji począwszy od dnia 15 marca 2002 r. i brał

czynny udział w pracach zmierzających do jej rejestracji, co nastąpiło w dniu 6 maja

2002 r.; w tej też dacie pozwana spółka z ograniczoną odpowiedzialnością powstała

(art. 163 k.s.h.), a jednym z dwóch członków zarządu pozwanej spółki został powód

(por. wyciąg z Krajowego Rejestru Sądowego); (b) z kolei, w dniu 8 sierpnia 2002 r.

zgromadzenie wspólników - udziałowców pozwanej spółki podjęło uchwałę, mocą

której między innymi: ba - ustaliło zakres zadań dwóch członków zarządu tej spółki,

w tym zakres zadań powoda; bb - ustaliło wysokość wynagrodzenia oraz minimalnych tantiem rocznych dla powoda jako członka zarządu spółki, począwszy od dnia 1

lipca 2002 r.; bc - zdecydowało o zatrudnieniu przez spółkę jej dwóch udziałowców i

równocześnie wskazało osobę, która została upoważniona do podpisania wszelkich

umów, ale wyłącznie z dwoma imiennie wskazanymi w protokole udziałowcami pozwanej spółki („Protokół ze zgromadzenia udziałowców HKL Polska w J. w dniu 0808-02”). Natomiast, zgromadzenie wspólników - udziałowców pozwanej spółki nie

podjęło uchwały w sprawie powołania pełnomocnika w celu zawarcia z powodem

(jako członkiem zarządu spółki) umowy o pracę, a tym samym - w świetle obowiązujących wymagań formalnych określonych w art. 210 k.s.h. - nie mogło dojść i nie doszło do zawarcia umowy o pracę pomiędzy powodem (jako członkiem zarządu pozwanej spółki) a pozwana spółką, co też trafnie stwierdził Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Oznacza to, że przyznane powodowi (jako członkowi

zarządu pozwanej spółki) począwszy od dnia 1 lipca 2002 r. wynagrodzenie oraz

tantiemy roczne w żadnym razie nie mogły być traktowane jako składniki należnego

powodowi wynagrodzenia w ramach „umowy o pracę”, lecz stanowiły one wyłącznie

należne mu wynagrodzenie z tytułu jego działalności oraz czynności podejmowanych

na rzecz pozwanej spółki w ramach sprawowanej przezeń funkcji członka zarządu tej

spółki. Trafności powyższej oceny prawnej nie podważają również takie okoliczności

faktyczne sprawy, jak: (a) fakt opłacania składek ZUS od wynagrodzenia otrzymywanego przez powoda od pozwanej spółki; (b) wykorzystane przez powoda prawo do

urlopu; (c) podjęcie przez pozwaną spółkę decyzji w sprawie rozwiązania z powodem

umowy o pracę bez wypowiedzenia; (d) wydanie powodowi przez pozwaną spółkę

świadectwa pracy. Bowiem uchybienie wymaganiu formalnemu określonemu w art.

210 k.s.h. w żadnym razie nie może być konwalidowane poprzez jakiekolwiek inne

czynności dorozumiane. Bez znaczenie jest w konsekwencji także i to, czy powód

(będąc członkiem zarządu pozwanej spółki) miał czy też nie miał zwierzchnika w

swoim miejscu pracy, bowiem - na co trafnie zwrócono uwagę w piśmiennictwie

prawniczym - status pracowniczy osób sprawujących funkcje organów zarządzających zakładami pracy (w danym wypadku: funkcję członka zarządu pozwanej spółki)

nie wynika z faktu spełniania przez te osoby wszystkich cech stosunku pracy z art.

22 § 1 k.p., lecz z decyzji ustawodawcy o włączeniu tych osób do kategorii pracowników, pomimo braku podporządkowania kierownictwu pracodawcy, jednakże zawsze

pod warunkiem, że w konkretnym wypadku spełnione zostały prawem określone

wymagania formalne (por. Z. Hajn: Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16

grudnia 1998 r., II UKN 394/98, OSP 2000 nr 12, poz. 177). I tak, w rozpoznawanej

sprawie rozstrzygające znaczenie ma to, że zgromadzenie wspólników (udziałowców

pozwanej spółki) nigdy nie podjęło uchwały o powołaniu pełnomocnika w celu zawarcia umowy z powodem jako członkiem zarządu pozwanej spółki, a tym samym nie

został spełniony wynikający z art. 210 k.s.h. bezwzględny wymóg prawny umożliwiający zawarcie umowy o pracę pomiędzy spółką a członkiem zarządu tej spółki.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 12 k.p.c.,

orzekł jak w sentencji.