Supreme Court dismisses appeal regarding average share price calculation for employee stock compensation damages.

Sygn. akt II PK 20/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 lipca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Małgorzata Gersdorf (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z powództwa D. L., M. L. i K. L.

przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Ministra Skarbu Państwa

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 21 lipca 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w B.

z dnia 29 września 2008 r.,

oddala skargę.

Uzasadnienie

Powodowie

[…]

domagali

się

od

pozwanego

Skarbu

Państwa

reprezentowanego przez Ministra Skarbu Państwa kwot po 50.000 zł z ustawowymi

odsetkami od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty tytułem odszkodowania za

niewydane im jako spadkobiercom zm. E. L. akcje C. S.A. w Ś. w łącznej liczbie

1482 – po 494 akcje na każdego z dziedziczących w 1/3 spadkobierców.

Wyrokiem z dnia 14 maja 2008 r. Sąd Rejonowy – Sąd Pracy w Ś., zasądził

od pozwanego na rzecz powodów kwoty po 37.351,34 zł wraz z odsetkami do dnia

15 października 2007 r. (data wniesienia pozwu), oddalając powództwo w

pozostałym zakresie.

Sąd Rejonowy ustalił, że spadkodawczyni powodów była zatrudniona w

Zakładach C. i P. w Ś. w okresie od dnia 3 października 1973 r. do 19 sierpnia

1993 r., kiedy zmarła. Powodowie nabyli spadek po zmarłej, w 1/3 każdy.

W toku procedury udostępniania akcji pracowniczych powód M. L. dopytywał

się w dziale kadr spółki o akcje po swojej żonie, E. L. Przekazano mu jednak

stanowisko pozwanego, w świetle którego uprawnienie do akcji miało mieć

charakter ściśle osobisty, nie podlegający dziedziczeniu. Stanowisko to było

kategoryczne i nie pozostawiano złudzeń powodowi – jak i innym osobom, – co do

braku szans na uzyskanie akcji jako spadkobiercy. Zgodnie z ustaleniami sądu

powoda odwiedziono zatem od starań o akcje jako spadkobiercy po E. L. powodowie nie złożyli pisemnego oświadczenia o zamiarze nabycia akcji.

Sąd Rejonowy przyjął, że spadkodawczyni powodów nabyła na podstawie

art. 24 ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych

(Dz. U. Nr 51 poz. 298 ze zm.) ekspektatywę prawa do nabycia akcji na zasadach

preferencyjnych. Prawa tego nie zrealizowała, albowiem zmarła w 1993 r., kiedy nie

doszło jeszcze do rozpoczęcia zbywania akcji na zasadach preferencyjnych.

Zgodnie z art. 63 ust. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i

prywatyzacji (Dz. U. Nr 118 poz. 561 ze zm.) doszło do przekształcenia tej

ekspektatywy w ekspektatywę nieodpłatnego nabycia akcji.

Sąd przyjął, że ani E. L. ani jej spadkobiercy nie złożyli oświadczenia w

rozumieniu art. 38 ust. 1 ustawy z 1996 r. Niemniej jednak uznał, że zaniechanie

złożenia oświadczenia stanowiło wynik zawinionego działania pozwanego,

polegającego na uniemożliwieniu im złożenia takiego oświadczenia przez spółkę

wskutek błędnej interpretacji prawa prezentowanej przez pozwanego.

Za podstawę prawną roszczeń odszkodowawczych uznał sąd art. 471 k.c.

oraz art. 474 k.c. – w zakresie odpowiedzialności pozwanego.

Ustalając wartość roszczenia odszkodowawczego sąd wziął za podstawę

liczbę akcji – 494 na każdego z powodów, podaną przez nich samych, co nie

zostało zakwestionowane w toku postępowania przez pozwanego. Natomiast

wartość akcji sąd ustalił na podstawie art. 363 § 2 k.c. przez uwzględnienie

opublikowanej w dacie orzekania wartości średniej akcji spółki z poprzedzających

52 tygodni.

Rozpoznający sprawę na skutek apelacji Sąd Okręgowy w B. wyrokiem z

dnia 29 września 2008 r., zmienił wyrok jedynie w zakresie skrócenia czasu, za jaki

zasądzone zostały odsetki, oddalając apelację w pozostałym zakresie.

Sąd Okręgowy przyjął, że wyłączną przyczyną niepoczynienia przez

powodów czynności zachowawczych zmierzających do zachowania prawa do akcji

było zachowanie pozwanego polegające na interpretacji, w świetle której powodom

prawo to nie przysługiwało. Odpowiedzialność spoczywała na pozwanym także ze

względu na regulację art. 474 k.c. Sąd Okręgowy podzielił także ustalenia i

argumentację prawną sądu rejonowego, w szczególności w zakresie wysokości

odszkodowania.

Wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną przez pozwanego z zarzutami

naruszenia: art. 233 § 1 k.p.c. przez dokonanie ustalenia dotyczącego wpływu

działania pozwanego na utratę prawa do akcji, art. 471 k.c. w zw. z art. 474 k.c.

przez przyjęcie, że pozwany dysponuje legitymacją bierną w procesie, art. 36 ust. 1

ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji w zw. z art. 361 § 2 k.c. przez jego

pominięcie przy ustalaniu liczby akcji, do których uprawniona była spadkodawczyni

powodów, art. 38 ust. 1 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przez uznanie, że

osoba, która nie złożyła oświadczenia o zamiarze nabycia akcji zachowuje do nich

prawo oraz art. 361 § 2 k.c. w zw. z art. 363 § 2 k.c. przez ustalenie wysokości

odszkodowania z odwołaniem się do średniej ceny akcji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nieuzasadniona a zaskarżone orzeczenie odpowiada

prawu, aczkolwiek nie w pełni Sąd Najwyższy podziela argumenty przedstawione w

uzasadnieniu.

Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. przedstawiony w skardze pozostaje

poza zakresem rozpoznania, jako że zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny

dowodów nie mogą stanowić podstawy skargi kasacyjnej (art. 398 3 § 3 k.p.c.).

Natomiast pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej, dotyczące naruszenia prawa

materialnego nie znajdują uzasadnienia.

Przede wszystkim nie można przychylić się do stanowiska, że pozwany nie

dysponuje legitymacją bierną w niniejszym postępowaniu. Zarzut ten jest

absurdalny, a jego uznanie skutkowałoby ocenę, że w stosunku prawnym prawa

do akcji to nie Skarb Państwa lecz prywatyzowana spółka jest uprawnioną z akcji a

tym samym obowiązaną do ich zbycia. Świadczenie ze stosunku prawa do

nieodpłatnego nabycia akcji należy do Skarbu Państwa, tylko bowiem Skarb

Państwa jest uprawnionym z akcji (ich właścicielem) a tym samym tylko Skarb

Państwa może zbyć na rzecz uprawnionych przedmiotowe akcje. Jeśli nie wykona

swych obowiązków, wyrządzając szkodę uprawnionemu, ponosi odpowiedzialność

na zasadzie art. 471 k.c. Ponieważ posługuje się w realizacji prawa do akcji

prywatyzowaną spółką, na której spoczywa część obowiązków w zakresie ustalania

listy

uprawnionych,

uzasadnione

w

pełni

było

obciążenie

pozwanego

odpowiedzialnością na zasadzie art. 474 k.c. Niezależnie od tego kluczowym dla

sprawy

było

udzielanie

przez

pozwanego

informacji,

że

spadkobiercom

uprawnionego pracownika roszczenie o przyznanie akcji nie przysługuje, a zatem

zachowanie własne pozwanego a nie osoby (prywatyzowanej spółki), którą się

posługuje przy wykonaniu zobowiązania.

Sąd Najwyższy nie podziela natomiast oceny prawnej dokonanej przez sądy

obu instancji, jakoby powodowie nie złożyli oświadczenia o zamiarze nabycia akcji.

Sąd Najwyższy podziela stanowisko, wyrażone w wyroku z dnia 8 kwietnia 2009 r.

w sprawie II PK 276/08 (niepubl.), że oświadczenie o zamiarze nabycia akcji może

być złożone także ustnie w warunkach, określonych w art. 60 k.c. a zatem w

każdym przypadku, gdy wola osoby je składającej wynika z jej zachowania w

sposób dostateczny. Oświadczenie to nie musi zatem ad solemnitatem być złożone

w formie pisemnej. Mając na uwadze tę okoliczność Sąd Najwyższy dostrzega, że

powód M. L. domagając się w prywatyzowanej spółce akcji pracowniczych po

zmarłej żonie złożył oświadczenie o zamiarze ich nabycia w rozumieniu art. 38 ust.

1 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji. Wszelkie zatem zarzuty skargi kasacyjnej,

zmierzające do kwestionowania sposobu wykładni art. 36 ust. 1 oraz 38 ust. 1 tej

ustawy pozostają bezzasadne.

Bezzasadne

pozostają

także

zarzuty

dotyczące

sposobu

ustalenia

wysokości odszkodowania. Sąd Najwyższy jest związany sposobem oceny

dowodów poczynionym przez sądy powszechne z uwagi na fakt, że w

postępowaniu przed sądem pierwszej instancji pozwany nie kwestionował ilości

akcji, jakiej domagali się powodowie. Przy tym oczywiście niezasadne jest

twierdzenie pozwanego, że liczba akcji stanowiących podstawę obliczenia

odszkodowania, powinna wynikać z ponownego podziału liczby akcji pomiędzy

uprawnionych, do których liczby zaliczyć należałoby spadkodawczynię powodów a

także inne osoby, w sytuacji prawnej analogicznej jak powodowie. Przede

wszystkim pozwany nie zakwestionował w stosownym momencie oświadczenia w

przedmiocie ilości akcji, które przysługiwały powodom. W ogóle nie wypowiedział

się pozwany w tej kwestii, wobec czego słusznie Sąd Rejonowy uznał, że ilość akcji

nie stanowi przedmiotu sporu. Późniejsze kwestionowanie przez pozwanego tego

elementu nie zasługuje już na uwzględnienie.

Jeśli natomiast chodzi o ustalenie wartości akcji, sądy dokonały wykładni art.

363 § 2 k.c. w taki sposób, że uwzględniły cenę średnią akcji upublicznioną w dacie

orzekania. Mając na uwadze znaczne wahania wartości akcji prywatyzowanej

spółki sądy ustaliły ceny akcji z innej chwili, niż moment orzekania, przy czym

pojęcie to rozciągnęły na okres 52 tygodni przyjmując wartość średnią. Przede

wszystkim nie sposób odmówić racji takiemu podejściu do pojęcia „chwili”

wynikającego z art. 363 § 2 in fine k.c. Należy mieć na uwadze, że moment

orzekania o odszkodowaniu pozostaje niezależny w dużej mierze od obu stron,

często także od sądu. Wartość akcji notowanych na giełdzie, co jest rzeczą

bezsporną, podlega licznym wahaniom. Oznacza to, że między momentem

wniesienia pozwu a momentem orzekania ich wartość może zmienić się zarówno

na korzyść jak i niekorzyść strony powodowej (a zatem także i na korzyść oraz

niekorzyść pozwanego). Mogłoby to powodować, że wartość przedmiotu sporu

ujęta w pozwie ulega niekontrolowanej zmianie w toku postępowania wskutek

okoliczności najzupełniej niezależnych od stron. W szczególności może to wpływać

na rozstrzygnięcie o kosztach postępowania a także – a może przede wszystkim –

modyfikować wartość przedmiotu sporu ponad lub poniżej granicy wynikającej z art.

35 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych ze

wszelkimi tego implikacjami. Należy zatem dążyć jeśli nie do wyłączenia takiego

skutku, to przynajmniej jego ograniczenia.

Dodatkowo różnice w cenach akcji przypadających na różne momenty

orzekania

mogą

powodować,

że

poszczególni

poszkodowani

pracownicy

(uprawnione osoby) uzyskują odszkodowanie w różnej wysokości za te same akcje

(a zatem że odpowiednio różnie kształtuje się sytuacja podmiotu obowiązanego do

naprawienia szkody). Mając na uwadze tak opisaną nieprzewidywalność, przyjęcie

ceny średniej z określonego czasu stanowi sprawiedliwe rozstrzygnięcie,

względniające w sposób generalny interes zarówno poszkodowanego jak i

odpowiedzialnego za szkodę. Innymi słowy ustalenie wartości odszkodowania za

akcje pracownicze jako średnia cena akcji z konkretnego okresu czasu nie przeczy

normie prawnej zawartej w art. 363 § 2 k.c. in fine. Sformułowanie „inna chwila” nie

zawsze musi bowiem oznaczać konkretną datę, czy moment. Inna chwila może

oznaczać także pewien okres czasu, który pozwala na sprawiedliwe uśrednienie

odszkodowania.. Dotyczy to w szczególności sytuacji zmieniających się cen, wahań

giełdowych i wreszcie znaczących zmian kursów walut w dość krótkich okresach.

różnych cen walut. Rozstrzygnięciu zaprezentowanemu w zaskarżonym wyroku nie

sposób zatem stawiać zarzutu wadliwości w konkretnym przypadku, gdy dla

odpowiedzialnego za szkodę korzystniej byłoby stosować zasadę ceny z daty

orzekania.

Sądy orzekające w sprawie przedstawiły szczególne okoliczności,

wyłączające obowiązek zastosowania cen z dnia orzekania w rozumieniu art. 363 §

2 k.c. Nie sposób zatem dopatrzyć się naruszenia tej normy w sposób wskazany

przez pozwanego.

Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

/tp/