Supreme Court quashes labor judgment due to judges from the first instance sitting on the retrial, violating procedural rules.

Sygn. akt II PK 164/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 stycznia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Krystyna Bednarczyk

SSN Herbert Szurgacz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa J. B.

przeciwko Politechnice […]

z udziałem Ogólnopolskiego Akademickiego Związku Zawodowego w W.

o wynagrodzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 11 stycznia 2007 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania Ogólnopolskiego Akademickiego

Związku Zawodowego w Warszawie od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w W.

z dnia 8 grudnia 2005 r., sygn. akt (...),

uchyla zaskarżony wyrok, znosi postępowanie w sprawie

przed Sądem Okręgowym i przekazuje sprawę temu Sądowi do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 25 maja 2001 r. Sąd Rejonowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych oddalił powództwo J. B. przeciwko Politechnice […] o wynagrodzenie

za godziny ponadwymiarowe przepracowane przez powoda w latach 1995 – 1996 i

1997 – 1998 oraz o wynagrodzenie za szkodę jaka została mu wyrządzona przez

niezgodne z prawem działanie strony pozwanej. Sąd Rejonowy ustalił, iż powód od

dnia 11 września 1995 r. zatrudniony był u strony pozwanej jako pracownik

naukowo-dydaktyczny na stanowisku asystenta. W roku akademickim 1995/96 J. B.

przepracował, ponad obowiązujące pensum 15 godzin, a w roku 1996/97

przepracował ponad pensum łącznie 100 godzin. Tytułem wynagrodzenia za

godziny ponadwymiarowe powodowi wypłacono 119,55 złotych za godziny

przepracowane w roku akademickim 1995/96, przyjmując stawkę 7 zł za godzinę

ustaloną zarządzeniem wewnętrznym nr 12/95 Rektora Politechniki z dnia 30 maja

1995 r. Natomiast za godziny ponadwymiarowo przepracowane w roku

akademickim 1997/98 powodowi wypłacono kwotę 1138,61 zł, przyjmując stawkę

10 zł za godzinę ustaloną dla Wydziału […], w którym powód był zatrudniony, przez

dziekana, na podstawie upoważnienia Rektora Politechniki.

Mając na uwadze tak ustalony stan faktyczny Sąd Rejonowy stanął na

stanowisku, że powództwo jest bezzasadne i nie zasługuje na uwzględnienie.

Wyrokiem z dnia 30 sierpnia 2001 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy oddalił

apelację powoda od wyroku Sądu Rejonowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 25 maja 2001 r.

Kasację od powyższego wyroku złożył powód J. B..

Wyrokiem z dnia 26 listopada 2002 r. Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony

wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu – Sądowi Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych

do

ponownego

rozpoznania

i

rozstrzygnięcia

o

kosztach

postępowania kasacyjnego.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Sąd Okręgowy – Sąd Pracy wyrokiem z

dnia 2 czerwca 2004 r. ponownie oddalił apelację powoda J. B., jednocześnie Sąd

drugiej instancji wyłączy do odrębnego rozpoznania sprawę w zakresie żądania

powoda o wynagrodzenie za urlop i roczną nagrodę.

Kasację od powyższego wyroku złożył powód.

Wyrokiem z dnia 19 lipca 2005 r. Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i

sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu

Społecznych

do

ponownego

– Sądowi Pracy i Ubezpieczeń

rozpoznania

i

rozstrzygnięcia

o

kosztach

postępowania kasacyjnego.

Po ponownym rozpoznaniu apelacji powoda wyrokiem z dnia 8 grudnia 2005

r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżony

wyrok w pkt I w ten sposób, że zasądził od strony pozwanej Politechniki na rzecz

powoda J. B. kwotę 1.728,57 z ustawowymi odsetkami z tym, że od kwoty 248,57

zł do dnia 1 października 1996 r. oraz od kwoty 1.480 zł od dnia 1 października

1997 r. do dnia zapłaty, zaś dalej idące powództwo oddalił. Sąd Okręgowy dokonał

oceny prawidłowości wyliczenia wynagrodzenia za faktycznie przepracowane

godziny ponadwymiarowe w latach objętych żądaniem pozwu. W tym celu dokonał

porównania czy istotnie wynagrodzenie powoda za godzinę ponadwymiarową jest

niższe od wynagrodzenia za godzinę wymiarową. Kryterium stawki minimalnej

wynagrodzenia za pracę w godzinach ponadwymiarowych poszukiwał w art. 78 § 1

k.p. w zw .z art.13 k.p., a nie w ówcześnie obowiązujących przepisach

Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 17 maja 1994 r. , gdyż zostało

ono

uznane

przez

Sąd

Najwyższy

za

pozbawione

mocy

powszechnie

obowiązującej, jako sprzeczne z przepisami kodeksu pracy w zakresie, w jakim

dopuszczały wypłacanie pracownikom naukowo dydaktycznym za godzinę

ponadwymiarowo wynagrodzenia niższego niż za godzinę wymiarową. Sąd ustalił

stawkę godzinową dla wymiarowych godzin dydaktycznych. Powód otrzymał za

przepracowane godziny ponadwymiarowe w roku akademickim 1995/1996

wynagrodzenia w kwocie 105 zł tj. 7 zł za godzinę, natomiast jego miesięczne

wynagrodzenie zasadnicze wynosiło 780 zł, a następnie 870 zł. W roku

akademickim 1996/1997 przepracował 100 godzin ponadwymiarowych i otrzymał

po 10 zł za godzinę tj.1 000 zł. Sąd Okręgowy ustalił, iż stawka dla godzin

wymiarowych dydaktycznych w roku akademickim 1995/1996 dla powoda wynosiła

23,57 zł tj. wynagrodzenie zasadnicze 780 zł x 6 + 870 x 6 = 9900 z tego 50%=

4950: 210 pensum = 23,57 zł. Natomiast w roku akademickim 1996/1997 wynosiła

24,80 zł tj. wynagrodzenie zasadnicze 870 zł x 12 miesięcy = 10.440 z tego 50 % =

5220 zł : 210 pensum = 24,80 zł. Biorąc pod uwagę powyższe wyliczenia stwierdził,

że wynagrodzenie powoda za przepracowane godziny ponadwymiarowe w

dochodzonym okresie, faktycznie wypłacone przez stronę pozwaną, nie były

zgodne z ogólnymi warunkami płacowymi i nie spełniało kryteriów godziwego

wynagrodzenia w rozumieniu art. 13 k.p. w związku z art. 78 § 1 i art.80 k.p. Sąd

Okręgowy zasądził na rzecz powoda kwotę 1728,57 zł wraz z ustawowymi

odsetkami,

jako

różnicę

pomiędzy

ustaloną

kwotą

należną

za

godziny

ponadwymiarowe w poszczególnych latach ustaloną przez Sąd Okręgowy a

wynagrodzeniem faktycznie wypłaconym powodowi przez stronę pozwaną . W

latach 1995/1996 powód przepracował 15 godz. x 23,57 zł = 353,57 zł - 105 zł =

248,57 zł i w latach 1996/1997 przepracował 100 godz. ponadwymiarowych x 24 80

zł = 2480 zł - 1000 zł = 1480 zł. Sąd podniósł, iż odsetki ustawowe zasądzono

zgodnie z art. 481 k.c. tj. od daty wymagalności wynagrodzenia za pracę w

godzinach ponadwymiarowych. Pracodawca był zobowiązany do rozliczenia tego

wynagrodzenia do końca danego roku akademickiego . Strona pozwana wypłacając

powodowi wynagrodzenie za pracę w godzinach ponadwymiarowych według

stawek ustalonych w Zarządzeniu Rektora Politechniki nr 12/95 z dnia 30 maja

1995 r. i nr 17/1996 z dnia 5 lipca 1996 r. naruszyła jedną z podstawowych zasad

prawa pracy wyrażoną w art. 13 k.p. tj. prawo pracownika do godziwego

wynagrodzenia. Ustalone stawki za godziny ponadwymiarowe mimo, iż miały

oparcie w ówczesnym Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 17 maja

1994 r. w sprawie wynagradzania nauczycieli akademickich (Dz.U. Nr 68 poz. 297

ze zm.) swoją wysokością odbiegały od wysokości wynagrodzenia za pracę za 1

godzinę wymiarową pracy dydaktycznej. Wynagrodzenie za pracę pracownika

naukowo-dydaktycznego w godzinach ponadwymiarowych nie może być niższe od

otrzymywanego za godziny wymiarowe , zatem ustalenia strony pozwanej w tym

zakresie jako sprzeczne z kodeksem pracy nie mogą być stosowane.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył uczestnik postępowania

Ogólnopolski Akademicki Związek Zawodowy w Warszawie. Zarzucił naruszenie

prawa materialnego art. 105 ust. 1 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie

wyższym w zw. z § 4 pkt 1 i 2 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia

17 maja 1994 r. w sprawie wynagradzania nauczycieli akademickich w brzmieniu

obowiązującym w roku akademickim 1995/1996 oraz 1996/1997. Zarzucił także

naruszenie przepisów postępowania art. 39820 zd. 1, 39815 § 2 k.p.c. Wskazał, iż w

sprawie zachodzi nieważność postępowania ze względu na fakt, iż w po raz trzeci

przeprowadzanym postępowaniu apelacyjnym brało udział dwóch sędziów, którzy

brali już udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia. W uzasadnieniu podniósł, iż

dwa wyroki kasacyjne SN, które zapadły w sprawie, wywoływały też i ten skutek

prawny w płaszczyźnie gwarancji procesowych prawa do sądu, że wszyscy

sędziowie sądów powszechnych, którzy uczestniczyli w wydaniu naruszających

prawo (i uchylonych przez SN) wyroków, zostali naznaczeni cechą iudex inhabitis i

z mocy prawa podlegali wyłączeniu. Dotyczy to zarówno tych którzy orzekali w

pierwszym postępowaniu apelacyjnym, jak i ponownym. Zasada wyłączenia ma w

tym przypadku charakter bezwzględny.

Wskazując na powyższe zarzuty wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i

zniesienie postępowania apelacyjnego w całości, a także uchylenie wyroku Sądu

pierwszej

instancji

i

przekazanie

sprawy

do

ponownego

rozpoznania

równorzędnemu Sądowi pierwszej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut skargi kasacyjnej naruszenia przepisów postępowania ( art. 39815 §

2 k.p.c.) jest usprawiedliwiony. Zarówno powołany przepis, jak i obowiązujący

wcześniej przepis art. 39313 § 2 k.p.c. stanowią, że w razie uchylenia wyroku przez

Sąd Najwyższy i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, sąd rozpoznaje

ją w innym składzie. Obowiązek rozpoznania sprawy w innym składzie wynika z

ustawy. Skład sądu orzekającego z udziałem sędziego (sędziów), który

uczestniczył w wydaniu uchylonego orzeczenia jest składem sprzecznym z

przepisem prawa, powodującym, stosownie do art. 379 pkt 4 k.p.c., nieważność

postępowania. Trzeba przyznać, że orzecznictwo dotyczące nieważności z

wymienionej przyczyny odnosiło się głownie do składu sądu pierwszej instancji,

rozpoznającego

sprawę

ponownie

po

uchyleniu

wyroku,

jednak

wobec

analogicznego sformułowania przepisu regulującego tę kwestię w postępowaniu

kasacyjnym (dawniej art. 39313 k.p.c.. obecnie art. 39815 k.p.c.) oraz identyczności

celu tej regulacji, dotychczasowa wykładnia znajduje pełne zastosowanie do składu

po uchyleniu wyroku przez Sąd Najwyższy. Wyraźnie zostało to stwierdzone w

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14 maja 2003 r. (I CK 416/02, Lex nr 121716). W

myśl wyrażonego tam stanowiska sędzia, który brał udział w wydaniu uchylonego

orzeczenia, nie może – w razie przekazania sprawy do ponownego rozpoznanianigdy orzekać w tej sprawie. Wynikające z art. 393 13 k.p.c. wyłączenie obejmuje

wyłączenie sędziego nie tylko od wydania kolejno następującego orzeczenia, ale

wyłącza go „raz na zawsze” od udziału w rozpoznawaniu sprawy. Wyłączenie

dotyczy całego toku sprawy, aż do prawomocnego zakończenia.

W spornej sprawie, w konsekwencji apelacji od wyroku Sądu Rejonowego

orzekał Sąd Okręgowy w W. w składzie: SSO I. R, SSO A. N., SSO E. K..

Ponownie rozpoznając sprawę w wyniku uchylenia tego wyroku przez Sąd

Najwyższy, Sąd Okręgowy orzekał w innym składzie. Jednak po kolejnym uchyleniu

przez Sąd Najwyższy wyroku Sądu Okręgowego, Sąd ten orzekał w składzie: SSO

E. K., SSO A. N., SSO K. B.. W składzie tego Sądu ponownie orzekali więc

sędziowie wyłączeni z mocy art. 39313 § 2 k.p.c. od orzekania w tej sprawie.

W konsekwencji stwierdzonego naruszenia przepisów postępowania

należało orzec jak w sentencji wyroku. Na marginesie tej sprawy, która toczy się już

od 2001 r. i w związku z drugim zarzutem skargi kasacyjnej, Sad Najwyższy zwraca

jedynie uwagę

zakresu

na istotne znaczenie jakie dla jej rozstrzygnięcia ma kwestia

stwierdzonej przez Sąd

Najwyższy w poprzednich

orzeczeniach

sprzeczności z prawem wyższego rzędu (ustawa o szkolnictwie wyższym)

rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 17 maja 1994 r., w

szczególności, czy

wynagrodzenia

pozostaje ono w sprzeczności z ustawą w całym zakresie

za godziny ponadnormatywne, czy też jedynie w określonym

fragmencie tej regulacji.

/tp/