Supreme Court dismisses compensation claim for mental harm, ruling employer did not violate safety duties.

Sygn. akt II PK 160/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 września 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Katarzyna Gonera

SSN Barbara Wagner (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa R. W.

przeciwko E. Grupie Stoczni G. Spółce z o.o. w G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 28 września 2004 r.,

kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w G.

z dnia 17 marca 2004 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację, co do

roszczenia o zapłatę kwoty 200 000 zł tytułem zadośćuczynienia

za doznaną krzywdę i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu w G. do ponownego rozpoznania, pozostawiając

temu Sądowi orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny

wyrokiem z dnia 17 marca 2004 r.,

oddalił apelację R. W.

od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 19

grudnia 2003 r.,

oddalającego jego powództwo przeciwko E. Grupie Stoczni G.

Spółce z o.o. o zapłatę.

Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne i ich

prawna ocena: R.W. był zatrudniony u strony pozwanej na stanowisku malarza konserwatora okrętowego. Do jego obowiązków należało czyszczenie mechaniczno

ręczne powierzchni - piaskowanie, przygotowywanie pod malowanie, tj. wybieranie

zanieczyszczeń, odkurzanie rejonu pracy, odtłuszczanie powierzchni detergentami,

wycieranie ich na sucho i malowanie. Powód wykonywał pracę wyznaczoną przez

mistrza wraz z innym pracownikiem lub pracownikami. Częściej niż pozostali

pracownicy pracował z użyciem takich narzędzi jak młotek czy szlifierka. Podczas,

gdy inne zatrudnione osoby były zwalniane wcześniej, powodowi przydzielano

dodatkową pracę. Gdy w magazynie brak było dla niego ubrania roboczego, na

polecenie przełożonego sprzątał szatnię. R. W. był członkiem Związku Zawodowego

"Stoczniowiec", do którego wielokrotnie zwracał się o interwencję w swoich

sprawach. W 1999 r. kierownik powoda poinformował przedstawiciela organizacji

związkowej, że jest niezadowolony z R. W. jako pracownika, z uwagi na dużą

absencję chorobową oraz niesubordynację polegającą na niezawiadomieniu

przełożonych o wypadku przy pracy i dostarczeniu zwolnienia lekarskiego dopiero w

siódmym dniu choroby. Wobec powyższego przełożeni zaprzestali zlecania mu

pracy w godzinach nadliczbowych. Przełożeni R. W. - mistrz i kierownik oddziału

produkcyjnego - nie ubliżali mu, nie krytykowali ani nie zlecali wykonywania prac

poniżających. Nie zgłaszali również zastrzeżeń do jego fachowości.

Rozpoznane u R. W. wieloczynnikowe zaburzenia osobowości, zespół

uzależnienia od alkoholu w fazie abstynencji, organiczne zaburzenia nastroju i

przebyty łagodny epizod depresyjny nie były spowodowane warunkami pracy u

strony pozwanej. W związku z warunkami pracy nie doznał uszczerbku „w zakresie

stanu psychicznego”. Jednakże cechy osobowości powoda, uwarunkowane

zaburzeniami, wpływały na jego funkcjonowanie w środowisku i upośledzały

zdolności adaptacyjne, chociaż nie w stopniu czyniącym go niezdolnym do pracy

zgodnej z posiadanymi kwalifikacjami. W dniu 24 kwietnia 2002 r. pracodawca

wręczył

powodowi

oświadczenie

o

rozwiązaniu

umowy

o

pracę

za

wypowiedzeniem, ze skutkiem na dzień 31 lipca 2002 r. W piśmie procesowym

doręczonym pozwanej Spółce 13 września 2002 r. R. W. zgłosił żądanie

zasądzenia

odszkodowania

z

tytułu

rozwiązania

stosunku

pracy

bez

wypowiedzenia z winy pracodawcy w związku z ciężkim naruszeniem przez niego

obowiązków wobec powoda.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, oddalenie wniosków dowodowych z zeznań

świadka Z. G. na okoliczność zagrożeń istniejących w pracy, a mianowicie

czynników szkodliwych i ich wpływu na zdrowie powoda, oraz z opinii biegłych

lekarzy sądowych

medycyny

przemysłowej i toksykologii na

okoliczność

stwierdzenia lub wykluczenia, w jakim stopniu czynniki szkodliwe mogły

spowodować i jaki uszczerbek na zdrowiu R. W., było uzasadnione, gdyż dowody

te nie pozostają w związku z faktami istotnymi dla rozstrzygnięcia o żądaniach

powoda. R. W. powoływał się bowiem na naganne zachowania swoich

przełożonych, które, według niego, stwarzały warunki pracy prowadzące wprost do

rozstroju jego zdrowia. Z tej też okoliczności wywodził swoje roszczenia.

Słusznie, zdaniem Sądu, przeprowadzony został dowód z opinii biegłego

lekarza psychiatry. Powód uzasadniał roszczenie o zadośćuczynienie doznaną

krzywdą, utratą zdolności do pracy i utratą widoków na przyszłość, upatrując źródeł

swoich

dolegliwości

(schorzeń)

natury

psychiatrycznej

w

nieodpowiednim

traktowaniu go przez pracodawcę (przedstawicieli pracodawcy). W ocenie Sądu,

sporządzona w sprawie opinia jest jasna, wyczerpująca i kategoryczna. Wskazuje

rodzaj schorzeń oraz określa ich przyczyny. Ponieważ opinia wyznaczonego

biegłego

wystarczająco

wyjaśnia

zagadnienia

wymagające

wiadomości

specjalnych, nieuzasadniony jest wniosek strony o dopuszczenie dowodu z opinii

innego biegłego. Odnosząc się do kwestii trybu rozwiązania z powodem umowy o

pracę, Sąd uznał, że stosunek pracy łączący powoda ze stroną pozwaną nie ustał

w trybie art. 55 k.p., albowiem R. W. nie złożył oświadczenia o rozwiązaniu umowy

o pracę bez wypowiedzenia na piśmie i nie podał przyczyny uzasadniającej jej

rozwiązanie. W konsekwencji nie może domagać się odszkodowania z tytułu

rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia z powodu ciężkiego naruszenia

podstawowych obowiązków wobec pracownika, a prowadzenie postępowania

dowodowego w tym kierunku jest zbędne.

R. W. zaskarżył ten wyrok kasacją. Wskazując jako podstawy kasacji

naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie art. 227 k.p.c – poprzez

uznanie przez sąd „za trafne oddalenie wniosków powoda o przeprowadzenie

dowodu z zeznań świadka Z. G. na okoliczność zagrożeń istniejących w pracy

m.in. czynników szkodliwych i ich wpływu na zdrowie powoda oraz wniosku o

dopuszczenie dowodu z opinii biegłych lekarzy sądowych medycyny przemysłowej

i toksykologii na okoliczność stwierdzenia, w jakim stopniu czynniki szkodliwe

mogły spowodować uszczerbek na zdrowiu powoda”, jego pełnomocnik wniósł o

„uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu” oraz o „przyznanie kosztów

pomocy

prawnej

świadczonej

z

urzędu”.

Za

okoliczność

uzasadniającą

rozpoznanie kasacji powołał oczywiste naruszenie prawa (art. 227 k.p.c.)

polegające na zaakceptowaniu „oddalenia wniosków dowodowych powoda, wobec

uznania, iż nie mają one znaczenia dla rozstrzygnięcia”. Sąd błędnie przyjął

bowiem, że R.W. wywodził swe roszczenie jedynie „z nagannego traktowania go

przez przełożonych”, podczas gdy przyczyny schorzenia upatrywał on także w

złych warunkach pracy, zwłaszcza w oddziaływaniu szkodliwej substancji –

ksylenu oraz zmuszaniem go do samotnej pracy w ładowni, co powodowało stres.

W uzasadnieniu kasacji pełnomocnik skarżącego podniósł, że Sąd bezpodstawnie

oddalił wnioski dowodowe na okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy,

ponieważ z przepisów prawa materialnego wynika, że mają one znaczenie dla

sprawy. Jego zdaniem, roszczenie powoda oparte jest na art. 415, art. 444 i art.

445 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. Według pełnomocnika skarżącego, Sąd

naruszył art. 227 k.p.c., gdyż to na powodzie spoczywa „obowiązek wykazania

zarówno bezprawności, jak i związku przyczynowego pomiędzy bezprawnym

zachowaniem pozwanego a szkodą”. Temu właśnie celowi miały służyć

zawnioskowane przez R. W. dowody z zeznań świadka Z. G. oraz z opinii biegłych

z zakresu medycyny pracy toksykologii.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja zasługuje na uwzględnienie.

Zasadny jest zarzut kasacji przypisujący Sądowi Apelacyjnemu naruszenie

art. 227 k.p.c. Zgodnie z powołanym przepisem, przedmiotem dowodu są fakty

mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie. Ustalenie dotyczące

znaczenia faktów zależy od przedmiotu postępowania (stanu faktycznego),

ocenianego w kontekście określonego przepisu prawa materialnego. Prawo

materialne

wyznacza

bowiem

zakres

koniecznych

ustaleń

ważnych

dla

rozstrzygnięcia sprawy. R. W. wystąpił z roszczeniem o zasądzenie od strony

pozwanej odszkodowania z tytułu rozwiązania umowy o pracę w kwocie 5.098,44 zł

– na podstawie art. 55 § 11 k.p., oraz o zadośćuczynienie za doznaną krzywdę i

odszkodowanie w kwocie 200.000 zł – na podstawie art. 415 k.c., art. 444 k.c. i art.

445 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.

W sprawie o odszkodowanie z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę

istotne znaczenie dla jej rozstrzygnięcia mają: powstanie szkody, zdarzenie, z

którym ustawa łączy obowiązek odszkodowawczy (czyn niedozwolony) oraz

związek przyczynowy między tym zdarzeniem a szkodą. W takim też zakresie sądy

zobowiązane są czynić ustalenia. Podnieść przy tym trzeba, że w rozpoznawanej

sprawie

bardzo

ważną

okolicznością,

która

niejako

wyznacza

„kierunek”

postępowania dowodowego, jest praca powoda w kontakcie z substancjami

szkodliwymi dla zdrowia, między innymi ksylenem. Znaczenie dla rozstrzygnięcia

sprawy mają więc ustalenia dotyczące warunków pracy istniejących w zakładzie

pracy oraz ich wpływu na zdrowie powoda. Rozważenia wymagała zwłaszcza

okoliczność czy pracodawca zapewnił pracownikom narażonym na oddziaływanie

toksycznych substancji bezpieczne i higieniczne warunki pracy, a nadto ustalenie

czy pomiędzy stanem zdrowia R. W. a owymi warunkami istniał związek

przyczynowy.

W ocenie Sądu, z materiału dowodowego „jednoznacznie wynika, że warunki

świadczenia pracy u pozwanego nie miały żadnego wpływu na stan zdrowia

psychicznego powoda”. Wywiódł ten wniosek z ustalenia, że przełożeni powoda nie

odbiegali swym zachowaniem od powszechnie dopuszczalnych norm właściwego

zachowania i traktowania R. W. jako pracownika. Konkluzje Sądu poprzedzało

postępowanie dowodowe zmierzające do ustalenia relacji jaka łączyła pracodawcę

z pracownikiem. Na tę okoliczność Sąd przesłuchiwał świadków oraz zasięgnął

opinii

biegłego

lekarza

psychiatry.

Tymczasem

postępowanie

dowodowe

zmierzające do ustalenia w jakich warunkach powód świadczył pracę nie powinno

ograniczać się tylko do badania zachowań pracodawcy wobec pracownika, ale

musi uwzględniać także faktyczne warunki i standardy pracy bezpiecznej oraz ich

wpływ na zdrowie pracownika. R. W. wskazywał wprawdzie, że jego zły stan

zdrowia jest wynikiem zachowania pracodawcy. Niemniej jednak podnosił również,

że pracował w kontakcie ze szkodliwymi dla zdrowia substancjami, które miały

wpływ na jego zdrowie oraz wywodził, że pracodawca naruszył podstawowe

obowiązki wobec niego, albowiem nie zapewnił mu bezpiecznych i higienicznych

warunków pracy. W toku postępowania sądowego powód zgłaszał wnioski

dowodowe na okoliczność zagrożeń istniejących w pracy, między innymi czynników

szkodliwych i ich wpływu na jego zdrowie. Wbrew stanowisku Sądów, dowody te

zostały powołane na okoliczności, które mają istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia

sprawy. Na ich podstawie można bowiem ustalić w jakich warunkach skarżący

świadczył pracę i czy warunki te miały wpływ na jego zdrowie, oraz ocenić

ewentualną winę pracodawcy polegającą na niezapewnieniu bezpiecznych i

higienicznych warunków pracy.

Ustalenia Sądu odnoszące się do roszczenia powoda o odszkodowanie z

tytułu rozwiązania umowy o pracę w trybie art. 55 § 11 k.p. i poczynione na ich

podstawie wnioski są słuszne. Wedle tego przepisu, pracownik może rozwiązać

umowę o pracę bez wypowiedzenia wówczas, gdy pracodawca dopuścił się

ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków wobec pracownika. Z tego tytułu

pracownikowi przysługuje odszkodowanie w wysokości wynagrodzenia za okres

wypowiedzenia. Stanowczy i wyraźnie sformułowany art. 55 § 11 k.p. statuuje więc

zasadę, że roszczenie o odszkodowanie w razie rozwiązania umowy o pracę bez

wypowiedzenia z winy pracodawcy, przysługuje wyłącznie pracownikowi. Stosunek

pracy łączący R. W. ze stroną pozwaną trwał w okresie od 12 grudnia 1984 r. (data

zawarcia umowy o pracę) do 31 lipca 2002 r. (dzień, w którym upływał

trzymiesięczny okres wypowiedzenia) i w tym czasie był on pracownikiem E. Grupa

Stoczni Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. W dniu 13 września 2002 r., w

którym stronie pozwanej zostało doręczone żądanie skarżącego o zasądzenie

odszkodowania z tytułu rozwiązania stosunku pracy bez wypowiedzenia z winy

pracodawcy, R. W. nie był już jej pracownikiem. Nie mógł zatem skutecznie

dochodzić takiego roszczenia.

Biorąc powyższe pod uwagę jak również to, że Sąd drugiej instancji nie

dokonał żadnych ustaleń w zakresie istniejących u pracodawcy warunków pracy

oraz ich wpływu na zdrowie powoda, co jest niezbędne dla prawidłowego

rozstrzygnięcia sprawy, Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39313 k.p.c., orzekł jak w

sentencji.