II KZ 50/01 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 15 STYCZNIA 2002 R.

II KZ 50/01

Przedwczesne złożenie przez „sąd, przed którym sprawa się toczy”

(art. 263 § 4 k.p.k.) wniosku o przedłużenie stosowania tymczasowego

aresztowania (art. 263 § 6 k.p.k.) nie stanowi przyczyny niewłaściwości sądu apelacyjnego (art. 35 § 1 k.p.k.) – stanowi natomiast podstawę do pozostawienia wniosku bez rozpoznania.

Przewodniczący: sędzia SN J. Skwierawski (sprawozdawca).

Sędziowie: SN J. Sobczak, SO del. do SN W. Błuś.

Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog.

Sąd Najwyższy w sprawie Marcina S., oskarżonego z art. 310 § 1 i 2

k.k. i innych, po rozpoznaniu zażalenia oskarżonego na postanowienie Sądu Apelacyjnego w W. z dnia 23 października 2001 r., o stwierdzeniu swej

niewłaściwości do rozpoznania wniosku o przedłużenie okresu tymczasowego aresztowania Marcina S., po wysłuchaniu wniosku Prokuratora

postanowił

uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę

do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w W.

UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 12 października 2001 r. Sąd Okręgowy w W.

wystąpił do Sądu Apelacyjnego w W. z wnioskiem o przedłużenie – na

podstawie art. 264 § 4 k.p.k. – okresu stosowania tymczasowego areszto-

wania wobec Marcina S. do dnia 15 stycznia 2001 r. Sąd Apelacyjny

stwierdził, że Sąd Okręgowy błędnie ustalił początek biegu dwuletniego

okresu wskazanego w art. 263 § 3 k.p.k. Tymczasowe aresztowanie oskarżonego zastosowane zostało w niniejszej sprawie rzeczywiście w dniu 8

listopada 1999 r., lecz dzień ten – jak przyjął Sąd Apelacyjny – nie stanowi

początku biegu okresu tymczasowego aresztowania, ponieważ oskarżony

aresztowany został już wcześniej, w innej sprawie, w której tymczasowe

aresztowanie uchylono w dniu 17 marca 2000 r. po ogłoszeniu w niej wyroku sądu pierwszej instancji. Okres dwuletni biegnie więc w sprawie niniejszej od tej daty, przy czym bez znaczenia w tej kwestii pozostaje fakt, iż w

tej innej sprawie zaliczono jedynie część okresu tymczasowego aresztowania na poczet orzeczonej kary grzywny. W konkluzji Sąd Apelacyjny

przyjął, że sądem właściwym do przedłużenia okresu tymczasowego aresztowania pozostaje Sąd Okręgowy w W., skoro początek tego okresu wyznacza data 17 marca 2000 r. Ostatecznie, w zaskarżonym rozstrzygnięciu

– wydanym na podstawie art. 35 § 1 k.p.k. – Sąd Apelacyjny postanowił:

„uznać się niewłaściwym do rozpoznania wniosku (...) i sprawę zwrócić Sądowi Okręgowemu w W. celem rozstrzygnięcia w przedmiocie tymczasowego aresztowania”.

W zażaleniu na to postanowienie oskarżony twierdzi, że „o dalszym

stosowaniu tymczasowego aresztowania powinien decydować Sąd Apelacyjny”, ponieważ „ma tu swoje zastosowanie art. 265 k.p.k”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawiony wyżej stan sprawy uzasadnia przede wszystkim potrzebę rozważenia, jaki jest rzeczywisty charakter wskazanej przez Sąd

Apelacyjny przyczyny nieustosunkowania się do wniosku Sądu Okręgowego. Część dyspozytywna zaskarżonego postanowienia wskazuje wprawdzie na brak właściwości do rozpoznania wniosku, lecz – jak wynika z treści uzasadnienia tego postanowienia – orzeczenie to stanowi konsekwen-

cję uprzedniego rozstrzygnięcia w kwestii czasu rzeczywistego pozbawienia wolności. Ustalenia Sądu Apelacyjnego w tej kwestii – odmienne od

uzasadniających wniosek ustaleń Sądu Okręgowego – przesądziły o uchyleniu się od merytorycznego rozpoznania wniosku. Ustalenia te dotyczą

wprawdzie kategorii wyznaczającej ustawowe kryterium kompetencji do

przedłużenia stosowania tymczasowego aresztowania, niemniej respektowanie tego kryterium nie stwarza możliwości rozstrzygania na podstawie

przepisów o właściwości sądu.

Przewidziany w art. 263 § 6 k.p.k. wniosek o przedłużenie stosowania

tymczasowego aresztowania jest szczególnym – składanym przez organ

procesowy, a nie stronę procesową – środkiem prawnym inicjującym postępowanie incydentalne. Przepisy procesowe określają zarówno organ,

który może wystąpić z wnioskiem, jak i adresata wniosku, a więc sąd właściwy do rozpoznania go, przy czym właściwość sądu określonego rzędu

zależy od okresu dotychczasowego stosowania tymczasowego aresztowania. Złożenie wniosku – podobnie jak wniesienie każdego innego środka

prawnego (skargi, środka zaskarżenia) – wszczyna postępowanie, które

musi być zakończone orzeczeniem merytorycznym zapadłym w wyniku

rozpoznania żądania sformułowanego we wniosku albo rozstrzygnięciem o

charakterze formalnym, ujawniającym przeszkody uniemożliwiające rozpoznanie wniosku.

Jest oczywiste, że postępowanie w sprawie z wniosku o przedłużenie

stosowania tymczasowego aresztowania nie może prowadzić do wydania

merytorycznego orzeczenia przez sąd będący adresatem wniosku, jeżeli –

uwzględniając treść przepisów art. 263 k.p.k. – sąd stwierdza, że nie upływa wymagany tymi przepisami okres stosowanego dotychczas tymczasowego aresztowania. Rozpoznanie wniosku nie jest wówczas możliwe, niezależnie od tego, czy do złożenia wniosku doszło przedwcześnie w rezultacie oczywistej pomyłki, czy wskutek błędnego obliczenia czasu stosowania

tymczasowego aresztowania, czy nawet – jak ma to miejsce w niniejszej

sprawie – obliczenia tego czasu w sposób uzasadniający wprawdzie złożenie wniosku, lecz kwestionowany przez sąd dokonujący oceny wniosku.

Należy przyjąć, że wydanie merytorycznego orzeczenia negatywnego, a

więc nie uwzględniającego wniosku, możliwe jest jedynie w sytuacji, w której dopuszczalne byłoby również – w wypadku zasadności wniosku –

uwzględnienie go. Każde z tych orzeczeń może zapaść po rozpoznaniu

wszystkich szczególnych przesłanek istotnych dla stosowania i przedłużenia tymczasowego aresztowania, co jest możliwe dopiero po stwierdzeniu,

że spełniony jest warunek w postaci upływu określonego w ustawie czasu

trwania tego środka zapobiegawczego. Niespełnienie tego warunku może

stanowić przyczynę rozstrzygnięcia w kwestii właściwości wtedy tylko, gdy

przepis ustawy wskazuje inny sąd jako właściwy do rozpoznania wniosku

ze względu na okres dotychczasowego stosowania tymczasowego aresztowania. Obowiązujący stan prawny nie potwierdza takiej możliwości.

Przepisy art. 263 k.p.k. – w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 8

ustawy z dnia 20 lipca 2000 r. o zmianie ... (Dz. U. Nr 62, poz. 717) i obowiązującym od dnia 1 września 2000 r., a więc w czasie orzekania przez

Sąd Apelacyjny w niniejszej sprawie – zmieniły kompetencje sądów w zakresie orzekania o przedłużeniu tymczasowego aresztowania, upraszczając postępowanie w tym zakresie. W wyniku tej zmiany wniosek sądu o

przedłużenie tymczasowego aresztowania pochodzić może wyłącznie od

„sądu, przed którym sprawa się toczy” (art. 263 § 4 k.p.k.), a adresatem

wniosku, a więc sądem uprawnionym i zobowiązanym do zajęcia stanowiska wobec wniosku, jest wyłącznie sąd apelacyjny. Postanowienie Sądu

Apelacyjnego o „uznaniu się niewłaściwym do rozpoznania wniosku” nie

odzwierciedla więc rzeczywistej przyczyny nierozpoznania go i sugeruje

nadto – wbrew stanowi prawnemu – że istnieje inny sąd, właściwy do rozpoznania wniosku. Sugestii tej nie usprawiedliwia wcale fakt, iż z ustalone-

go okresu dotychczasowego stosowania tymczasowego aresztowania wynika, że zobowiązanym do orzekania w przedmiocie dalszego stosowania

tego środka jest sąd, który złożył wniosek. Sąd ten nie może przecież prowadzić postępowania w sprawie z własnego wniosku i czynić przedmiotem

rozpoznania wniosek skierowany do innego sądu. Sąd pierwszej instancji

podejmuje decyzję co do dalszego stosowania tymczasowego aresztowania z urzędu, a więc w innym trybie i w innym postępowaniu, na podstawie

innego przepisu i z pominięciem dodatkowych, szczególnych przesłanek

tymczasowego aresztowania, określonych w art. 263 § 4 k.p.k. Należy też

podkreślić, że Sąd Apelacyjny – mimo stwierdzenia swej niewłaściwości –

nie wskazał sądu właściwego do rozpoznania sprawy, co warunkuje możliwość wydania orzeczenia na podstawie art. 35 § 1 k.p.k.

W sytuacji procesowej powstałej w niniejszej sprawie warunek upływu określonego czasu trwania tymczasowego aresztowania nie stanowi

więc kryterium właściwości, lecz przesłankę dopuszczalności rozpoznania

złożonego wniosku. Nie sposób mówić bowiem o dopuszczalności rozpoznania wniosku, który nie spełnia warunku umożliwiającego rozważenie

istoty zawartego we wniosku żądania. Z punktu widzenia dopuszczalności

rozpoznania podobnie ocenić należy skutki zarówno złożenia „terminowego” środka prawnego po upływie ustawowego terminu, jak i złożenia go

przed ustawowo określonym terminem, jeżeli dopiero upływ tego terminu

stwarza przedmiot rozpoznania.

W takim właśnie znaczeniu możliwość

merytorycznego rozpoznania wniosku aktualizuje się nie wcześniej, jak dopiero z chwilą bliskiego upływu terminów określonych w art. 263 § 2 i 3

k.p.k. Przedwczesność wniosku stanowi więc próbę uzyskania merytorycznego rozstrzygnięcia w czasie, w którym rozstrzyganie byłoby albo

sprzeczne z prawem albo z sensem i funkcją przepisów regulujących zasady przedłużania stosowania tymczasowego aresztowania.

To ostatnie stwierdzenie uwzględnia fakt, iż przedwczesność wniosku

wynikać może nie tylko z nierespektowania terminów upływu okresów ustalonych w art. 263 k.p.k., lecz także ze świadomego złożenia wniosku ze

znacznym ich wyprzedzeniem. Wymóg złożenia wniosku „nie później niż 14

dni przed upływem dotychczas określonego terminu stosowania” tymczasowego aresztowania nie może być jednak odczytany jako zgoda na możliwość wystąpienia z wnioskiem i orzekania o jego zasadności w czasie

dowolnie odległym od chwili upływu tego terminu. Przeciwnie, ocena istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności oraz ewentualnej konieczności przedłużenia tymczasowego aresztowania na okres przekraczający określony

termin powinna być dokonana w chwili bliskiej upływowi terminu, jeżeli ma

być zachowana gwarancyjna funkcja czasowych ograniczeń stosowania

tymczasowego aresztowania. Oznacza to, że określony w art. 263 § 6

k.p.k. wymóg zapobiegać ma zarówno wypadkom zbyt późnego złożenia

wniosku, jak i złożenia go bez ścisłego czasowego związku z bliskim upływem określonego w art. 263 § 2 i 3 k.p.k. czasu stosowania środka.

Treść art. 263 § 6 k.p.k. oraz ratio legis przepisów określających

względnie maksymalne terminy stosowania tymczasowego aresztowania i

przesłanki przedłużenia tego środka zapobiegawczego nakazują przyjąć,

że warunek dopuszczalności rozpoznania wniosku jest spełniony tylko wtedy, kiedy wniosek złożono w czasie bezpośrednio poprzedzającym upływ

terminu określonego w art. 263 § 2 lub § 3 k.p.k. Jest oczywiste, że wymóg

„bezpośredniości” powinien być oceniany racjonalnie, a więc z uwzględnieniem stopnia skomplikowania sprawy, a w szczególności rozległości materiału dowodowego – spostrzeżenie to koresponduje z określeniem granic

czasowych wyznaczonych zwrotem: „... nie później niż 14 dni ...” (art. 263

§ 6 k.p.k.).

Przedstawione wyżej argumenty przekonują, że w wypadku złożenia

wniosku, który nie może być rozpoznany z powodu przedwczesności zgło-

szenia zawartego w nim żądania, sąd będący adresatem wniosku pozostawia go bez rozpoznania. Rozstrzygnięcie to odzwierciedla rzeczywistą

przyczynę negatywnej, choć formalnej decyzji w przedmiocie zawisłego

wniosku, likwiduje stan zawisłości i kończy postępowanie prowadzone w

wyniku złożenia wniosku.

W konkluzji uzasadnione jest następujące stwierdzenie: przedwczesne złożenie przez „sąd, przed którym sprawa się toczy” (art. 263 § 4

k.p.k.) wniosku o przedłużenie stosowania tymczasowego aresztowania

(art. 263 § 6 k.p.k.) nie stanowi przyczyny niewłaściwości sądu apelacyjnego (art. 35 § 1 k.p.k.) – stanowi natomiast podstawę do pozostawienia

wniosku bez rozpoznania.

Wskazane wyżej motywy uzasadniają uwzględnienie zażalenia

oskarżonego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Niezależnie bowiem od faktu, iż przedmiotem zaskarżenia była w niniejszej sprawie

kwestia właściwości, a nie ocena zasadności wniosku, Sąd Najwyższy nie

jest uprawniony do rozstrzygania w postępowaniu uregulowanym przepisami art. 263 k.p.k.