II KO 38/11 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 15 CZERWCA 2011 R.

II KO 38/11

Przez karę pozbawienia wolności w wymiarze przekraczającym górną

granicę ustawowego zagrożenia w rozumieniu art. 4 ustawy z dnia 20

stycznia 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks

postępowania karnego oraz ustawy – Kodeks karny skarbowy (Dz. U. Nr

48, poz. 245) należy rozumieć każdą karę pozbawienia wolności orzeczoną

powyżej tych granic, w tym także taką, która przyjęła postać rodzajową tej

kary nieznaną polskiemu systemowi prawnemu; w tym wypadku nie mamy

do czynienia z bezwzględną przyczyną odwoławczą, lecz jedynie z

istnieniem rażącego naruszenia prawa materialnego, o jakim mowa w art.

438 pkt 1 k.p.k., a wobec tego wznowienie postępowania w takich

wypadkach, w oparciu o art. 4 tej ustawy, następuje jedynie na wniosek

strony, a nie z urzędu.

Przewodniczący: sędzia SN W. Płóciennik.

Sędziowie SN: T. Artymiuk, T. Grzegorczyk (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy w sprawie Adama G., po rozpoznaniu w Izbie Karnej

na posiedzeniu w dniu 15 czerwca 2011 r., z urzędu kwestii wznowienia

postępowania w przedmiocie określenia kwalifikacji prawnej i kary

pozbawienia wolności podlegającej wykonaniu w Polsce, zakończonego

postanowieniem Sądu Apelacyjnego w W. z dnia 6 lipca 2010 r.,

utrzymującego w mocy postanowienie Sądu Okręgowego w W. z dnia 6

maja 2010 r.,

nie

s t w i e r d z i ł podstaw do wznowienia z urzędu postępowania w

przedmiocie określenia kwalifikacji prawnej i kary podlegającej wykonaniu w

Polsce.

UZASADNIENIE

Adam

G. został

–

po

przekazaniu

go

władzom

wymiaru

sprawiedliwości Królestwa Belgii – wyrokiem Sądu Przysięgłych Miasta

Stołecznego Brukseli z dnia 23 września 2008 r. uznany za winnego

popełnienia przestępstwa z art. 461, 463, 468, 471 i 474 belgijskiego

Kodeksu karnego i skazany za nie na karę 20 lat pozbawienia wolności. Po

powrotnym przekazaniu skazanego, postanowieniem z dnia 6 maja 2010 r.

Sąd Okręgowy w W., stosownie do art. 607t § 2 w zw. z art. 607s § 3 i 4

k.p.k. postanowił ustalić, że czyn przypisany skazanemu przez Sąd

Królestwa

Belgii

wyczerpuje

według

polskiego

Kodeksu

karnego

dyspozycje art. 280 § 2 w zb. z art. 156 § 3 i art. 11 § 2 k.k. oraz że wobec

Adama G. wykonywana będzie kara 20 lat pozbawienia wolności jako

orzeczona prawomocnie, z zaliczeniem na jej poczet okresu rzeczywistego

pozbawienia wolności. Postanowienie to, po rozpoznaniu zażalenia obrońcy

skazanego, zostało utrzymane w mocy orzeczeniem Sądu Apelacyjnego w

W. z dnia 6 lipca 2010 r.

W kwietniu 2011 r. Prezes Sądu Okręgowego w W. przekazał Sądowi

Najwyższemu akta tej sprawy wraz z pismem Przewodniczącej Wydziału

tego Sądu, w którym wskazano, że w związku ze zmianą dokonaną przez

ustawę z dnia 20 stycznia 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy

– Kodeks postępowania karnego oraz ustawy – Kodeks karny skarbowy

(Dz. U. Nr 48, poz. 245), obowiązującą od dnia 22 marca 2011 r., zachodzi

w postępowaniu wobec Adama G. potrzeba wznowienia z urzędu

postępowania w kwestii określenia kary podlegającej wykonaniu w Polsce,

ponieważ ustawa ta w swoim art. 4 nakazuje wznowić postępowanie, jeżeli

przed jej wejściem w życie orzeczono o wykonaniu kary w wymiarze

przekraczającym górną granicę ustawowego zagrożenia według prawa

polskiego. W odpowiedzi na ten wniosek prokurator Prokuratury Generalnej

odniósł się negatywnie do możliwości wznowienia tego postępowania z

urzędu podnosząc, że wznowienie takie jest możliwe jedynie w razie

zaistnienia jednego z uchybień z art. 439 § 1 k.p.k., a art. 4 ustawy z dnia

20 stycznia 2011 r. nie poszerza katalogu przyczyn warunkujących

wznowienie ex officio.

Rozpoznając przedmiotową kwestię Sąd Najwyższy zważył co

następuje.

Kodeks postępowania karnego ogranicza możliwość wznowienia

prawomocnie zakończonego postępowania z urzędu jedynie do sytuacji,

gdy podstawę tego wznowienia stanowić by miały uchybienia określone w

art. 439 § 1 k.p.k. (art. 542 § 3 k.p.k.). We wszystkich pozostałych

sytuacjach wznowienie może nastąpić jedynie na wniosek strony. W

sprawie niniejszej, po odesłaniu skazanego polskim organom wymiaru

sprawiedliwości, ustalono – stosownie do ówczesnego brzmienia art. 607s

§ 4 k.p.k. – według którego sąd polski był związany wymiarem kary

orzeczonej przez sąd państwa, któremu uprzednio wydano daną osobę, że

wykonaniu w Polsce podlega kara 20 lat pozbawienia wolności, jako kara

prawomocnie orzeczona w Belgii. W wyniku nowelizacji dokonanej

wspomnianą już ustawą z dnia 20 stycznia 2011 r. zmieniono przepis § 4

art. 607s k.p.k., przyjmując w nim m.in., że jeżeli kara orzeczona przez

organ sądowy państwa wydania nakazu europejskiego przekracza górną

granicę ustawowego zagrożenia, sąd określa podlegającą wykonaniu karę

według prawa polskiego, w wysokości odpowiadającej górnej granicy

ustawowego

zagrożenia

z

uwzględnieniem

okresu

rzeczywistego

pozbawienia wolności danej osoby za granicą oraz wykonanej tam już

części kary. Jednocześnie w art. 4 tej noweli przyjęto, że postępowanie

sądowe

zakończone

przed

jej

wejściem

w

życie

prawomocnym

orzeczeniem o wykonaniu kary pozbawienia wolności orzeczonej za

granicą

w

wymiarze

przekraczającym

górną

granicę

ustawowego

zagrożenia według prawa polskiego wznawia się, przy czym wznowienie to

jest wówczas ograniczone wyłącznie do określenia podlegającej do

wykonania kary.

Rację

ma

prokurator

Prokuratury

Generalnej

podnosząc,

że

przytoczony wyżej przepis nie wskazuje na możliwość wznawiania

postępowania z urzędu. Użycie w art. 4 noweli z 20 stycznia 2011 r. zwrotu

„postępowanie sądowe (...) wznawia się” nie oznacza bowiem wcale, że

wznowienie nastąpić ma z urzędu, lecz stanowi jedynie nakaz wznowienia

postępowania w razie zaistnienia opisanej w tym przepisie podstawy.

Podobne określenie tkwi zresztą w art. 540 k.p.k., który przewiduje

wznawianie procesu na wniosek strony. Należy zatem przyjąć, że

wznowienie przewidziane w omawianej noweli następuje na wniosek

strony, a jedynie, gdyby stanowiło ono uchybienie z art. 439 § 1 k.p.k., do

wznowienia

dojść

mogłoby

tylko

z

urzędu.

Z

dotychczasowego

orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika zaś m.in., że w razie powrotnego

przekazania skazanego, któremu wymierzono za granicą, za przestępstwo

zgwałcenia karę dożywotniego pozbawienia wolności i taką też karę

ustalono do wykonania w Polsce przed wejściem w życie ustawy

nowelizacyjnej z dnia 20 stycznia 2011 r., wznowienie postępowania w

przedmiocie rozmiaru przejętej do wykonania kary następuje na wniosek

strony (postanowienie z dnia 6 czerwca 2011 r., V KO 18/11, niepubl.).

Powstaje zatem pytanie, czy przyjęta w tej sprawie do wykonania kara

20 lat pozbawienia wolności, orzeczona w Królestwie Belgii, jest jedynie

karą przekraczającą górną granicę ustawowego zagrożenia, czy też

przejęcie takiej kary do wykonania oznacza jednak uchybienie wskazane w

art. 439 § 1 pkt. 5 k.p.k., według którego zachodzi bezwzględna przyczyna

odwoławcza, gdy „orzeczono karę nieznaną ustawie”. W judykaturze i

doktrynie przeważa stanowisko, że karą nieznaną ustawie w rozumieniu

wskazanego przepisu jest wyłącznie kara nieznana w ogóle systemowi

polskiego prawa karnego, a nie kara nie przewidziana w przepisie będącym

podstawą skazania lub orzeczona powyżej granic ustawowego zagrożenia

(zob. np. postanowienie z dnia 3 sierpnia 2004 r., IV KK 86/04, R-OSNKW

2004, poz. 1369 i postanowienie z dnia 2 września 2004 r., II KK 99/04,

LEX nr 126663 oraz wskazane tam judykaty; a także np. P. Hofmański, E.

Sadzik, K. Zgryzek: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa

2004, t. II, s. 631; S. Zabłocki [w:] J. Bratoszewski i in., Kodeks

postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2004, t. III, s. 168-169; J.

Grajewski, L.K. Paprzycki, S. Steinborn: Kodeks postępowania karnego.

Komentarz, Kraków 2006, t. II, s. 89).

Należy jednak mieć na uwadze, że w świetle Kodeksu karnego

odrębnymi karami są: kara pozbawienia wolności oraz kara 25 lat

pozbawienia wolności i kara dożywotniego pozbawienia wolności (art. 32

pkt. 3-5 k.k.). Stąd prezentowane jest także w piśmiennictwie stanowisko,

że np. kara 27, 35 lat czy 17 lat pozbawienia wolności, może być uznana za

karę nieznaną ustawie (zob. np. Z. Doda, A. Gaberle: Kontrola odwoławcza

w procesie karnym. Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Komentarz,

Warszawa 1997, t. II, s. 160; T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania

karnego oraz ustawa o świadku koronnym, Warszawa 2008, s. 945; T.

Grzegorczyk, J. Tylman: Polskie postępowanie karne, Warszawa 2009, s.

801). Jednak, także przy przyjęciu tego ostatniego stanowiska, należy mieć

na uwadze, że art. 439 § 1 pkt. 5 k.p.k. mówi o „orzeczeniu kary nieznanej

ustawie”. Tymczasem, w ramach postępowania po przejęciu skazania – w

tym w trybie ENA, jak w tej sprawie – chodzi jedynie o określenie kary

podlegającej wykonaniu, orzeczonej już uprzednio prawomocnie przez sąd

innego państwa, a nie o orzeczenie takiej kary w Polsce. Nie można też nie

zauważyć, że przed zmianą § 4 art. 607s Kodeks postępowania karnego

wyraźnie wskazywał, że sąd polski jest związany wymiarem orzeczonej

kary, zatem nadawał on prymat regulacjom wynikającym z wiążących

Polskę umów, uznając za możliwe przejęcie do wykonania kary

pozbawienia wolności w rozmiarach przekraczających granice tej kary

przewidziane przez polskie prawo karne, w tym także w zakresie wymiaru

każdej z trzech odrębnych kar pozbawienia wolności. Potwierdzono to

zresztą w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 3 marca 2009 r., I KZP 30/08,

OSNKW 2009, z. 4, poz. 26, wskazując przy tym także – z przywołaniem

piśmiennictwa i orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego – że wykonywanie

kary czy kar w rozmiarach nieprzewidzianych w prawie polskim nie narusza

art. 42 ust. 1 Konstytucji, normującego kwestię gwarancji nullum crimen

sine lege i nulla poena sine lege, jako że ta norma konstytucyjna odnosi się

do „podlegania odpowiedzialności karnej”, a to realizowane jest w trakcie

postępowania

karnego.

Nie

dotyczy

zatem

sfery

wykonywania

prawomocnie orzeczonych kar, także gdy są to kary orzeczone za granicą.

Tym samym, nawet przyjmując, że przejęta do wykonania kara 20 lat

pozbawienia wolności była rodzajowo karą nieznaną polskiej ustawie, nie

była ona tak traktowana w polskim systemie wykonywania kary

pozbawienia

wolności

i

nie

naruszało

to

przy

tym

gwarancji

konstytucyjnych.

Nowelizacja z dnia 20 stycznia 2011 r., jak wynika z uzasadnienia jej

projektu (druk Sejmu RP VI kadencji nr 3597, s. 5), wywołana została

odmiennym podejściem ustawodawcy polskiego do rozumienia wymogów

decyzji ramowej w sprawie ENA z dnia 13 czerwca 2002 r., według którego

z decyzji tej nie wynika bynajmniej zakaz stosowania procedury exequatur i

dostosowywania wymiaru kary do wewnętrznego porządku prawnego oraz

wzięciem pod uwagę rozwiązań nowej decyzji ramowej z dnia 27 listopada

2008 r. o stosowaniu zasady wzajemnego uznawania do wyroków

skazujących na karę pozbawienia wolności lub inny środek polegający na

pozbawieniu wolności – w celu wykonania tych wyroków w Unii

Europejskiej (2008/909/WsiSW, Dz. Urz. UE Seria L z 5.12.2008, nr 327, s.

27), z której wynika, że kara ta powinna być implementowana do krajowych

porządków

prawnych

z

uwzględnieniem

maksymalnego

zagrożenia

karnego państwa wykonania, jeżeli przekracza ona ten wymiar.

Tym samym zmiana w 2011 r. regulacji prawnych, dokonana

przywołaną wcześniej ustawą, nakazującą obecnie dostosowywać kary, w

tym karę pozbawienia wolności orzeczoną za granicą w rozmiarze

przekraczającym górną granicę zagrożenia taką karą w Polsce, do górnej

granicy zagrożenia nią przewidzianego w prawie polskim, nie może

oznaczać, że przejęta zgodnie z prawem uprzednio do wykonania kara

pozbawienia wolności w rozmiarze lub co do rodzaju nieznana prawu

polskiemu, która na zasadzie wyjątku nie była traktowana jako „orzeczona

kara nieznana ustawie”, zyskuje nagle charakter takiej właśnie kary i

oznacza obecnie zaistnienie uchybienia z art. 439 § 1 pkt. 5 k.p.k. W istocie

zatem przez karę pozbawienia wolności w wymiarze przekraczającym

górną granicę ustawowego zagrożenia w rozumieniu art. 4 ustawy z dnia 20

stycznia 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks

postępowania karnego oraz ustawy – Kodeks karny skarbowy (Dz. U. Nr

48, poz. 245) należy rozumieć każdą karę pozbawienia wolności orzeczoną

powyżej tych granic, w tym także taką, która przyjęła postać rodzajową tej

kary nieznaną polskiemu systemowi prawnemu. To zaś oznacza, że nie

mamy tu do czynienia z bezwzględną przyczyną odwoławczą, lecz jedynie

z istnieniem obecnie rażącego naruszenia prawa materialnego, o jakim

mowa w art. 438 pkt. 1 k.p.k., a tym samym wznowienie postępowania w

takich wypadkach, w oparciu o art. 4 tej ustawy, następuje jedynie na

wniosek strony, a nie z urzędu.

Mając powyższe na uwadze orzeczono jak na wstępie.