II KO 148/24 · Sąd Najwyższy

II KO 148/24 POSTANOWIENIE Dnia 9 stycznia 2025 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Adam Roch po rozpoznaniu w Izbie Karnej w sprawie E.C. o odszkodowanie i zadośćuczynienie na posiedzeniu bez udziału stron w dniu 9 stycznia 2025 r. wniosku Sądu Okręgowego w Radomiu z dnia 10 października 2024 r., sygn. II Ko 42/24 o przekazanie sprawy innemu sądowi równorzędnemu na podstawie art. 37 k.p.k. a contrario postanowił: nie uwzględnić wniosku.

UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 10 października 2024 r., wydanym w sprawie o sygn. akt II Ko 42/24, Sąd Okręgowy w Radomiu na podstawie art. 37 k.p.k. zwrócił się do Sądu Najwyższego o przekazanie sprawy do rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu, powołując się na dobro wymiaru sprawiedliwości. W uzasadnieniu tej decyzji wskazano, że przedmiotem sprawy jest rozpoznanie wniosku pełnomocnika E.C. o zasądzenie od Skarbu Państwa odszkodowania i zadośćuczynienia za niesłuszne tymczasowe aresztowanie. Organem reprezentującym Skarb Państwa jest zaś Prezes Sądu Okręgowego w Radomiu.

Powyższe okoliczności – zdaniem sądu wnioskującego – mogą w odczuciu społecznym wzbudzić przekonanie o braku warunków do obiektywnego orzekania. Tym samym podniesiono, że dobro wymiaru sprawiedliwości wymaga przekazania sprawy innemu sądowi równorzędnemu. Sąd Najwyższy uznał co następuje. Wniosek Sądu Okręgowego w Radomiu nie zasługuje na uwzględnienie, jako że orzeczenie je formułujące wydane zostało wbrew innym obowiązującym przepisom prawa.Określona w art. 37 k.p.k. instytucja stanowi wyjątek od zasady rozpoznania sprawy przez sąd miejscowo właściwy, zatem jej zastosowanie powinno mieć miejsce jedynie wówczas, gdy przemawiają za tym szczególne względy, związane z dobrem wymiaru sprawiedliwości.

Wystąpienie przez sąd właściwy miejscowo z tego rodzaju wnioskiem i następnie decyzja podjęta w tym przedmiocie przez Sąd Najwyższy ma charakter fakultatywny („sąd może”). Na kanwie sprawy, w której Sąd Okręgowy w Radomiu wystąpił z wnioskiem ‎o przekazanie sprawy zauważyć trzeba, iż zgodnie z art. 554 § 2a k.p.k. stroną tego postępowania, prowadzonego z wniosku pełnomocnika E.C. ‎o odszkodowanie i zadośćuczynienie za niesłuszne tymczasowe aresztowanie, jest Skarb Państwa, którego reprezentantem jest Prezes Sądu Okręgowego w Radomiu.

W tego typu postępowaniach do niedawna istniał w judykaturze i doktrynie spór odnośnie do dopuszczalności stosowania przepisu art. 442 k.p.c. w oparciu o odesłanie zawarte w art. 558 k.p.k. Rozstrzygnięte one jednak zostały wydaną przez Sąd Najwyższy uchwałą składu 7 sędziów z dnia 17 stycznia 2024 r., sygn. akt I KZP 4/23, zgodnie z którą sformułowanie „w kwestiach nieuregulowanych”, zawarte w art. 558 k.p.k., pozwala na stosowanie art. 442 k.p.c. w sprawach prowadzonych na podstawie Rozdziału 58 Kodeksu postępowania karnego, a także w sprawach prowadzonych na podstawie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (OSNK 2024/4/18).

Sąd Najwyższy wskazał w szczególności, iż art. 442 k.p.c. jest kategoryczny w swej treści i w układzie procesowym w nim wskazanym nakazuje podjęcie działań zmierzających do przekazania sprawy innemu sądowi równorzędnemu. Nie sposób przy tym uznać, że przepis art. 37 k.p.k. rozciąga się znaczeniowo również na sytuację unormowaną w art. 442 k.p.c., bowiem odpowiednikiem art. 37 k.p.k. w procedurze cywilnej jest art. 441 k.p.c. (por. także P. Feliga (w:) T. Szanciło (red.) Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Art. 1-458.

Tom I, 2023, wyd. 2, art. 442, teza 4). Tym samym procedura karna stosowana dla rozstrzygania tego rodzaju roszczeń o charakterze cywilnym nie posiada uregulowania nakazującego obligatoryjne przekazanie sprawy innemu sądowi niż właściwy miejscowo. Nadto, art. 45 ust. 1 Konstytucji RP gwarantuje prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Właściwość sądu nie jest więc wartością samą w sobie, jeśli nie jest powiązana z innymi wskazanymi przymiotami, ‎w tym bezstronnością.

Nie budzi wątpliwości, że w odbiorze zewnętrznym nie może pozostać obiektywnym sąd, który miałby rozstrzygać sprawę, w której dochodzone roszczenie wiąże się z działaniem tego sądu lub sądu nad nim przełożonego, a nadto organem reprezentującym Skarb Państwa jest prezes jednego z tych sądów, którego interesy pozostają w sprzeczności z dochodzącym odszkodowania lub zadośćuczynienia. Taki układ procesowy wskazuje na konieczność zastosowania art. 442 k.p.c., mającego charakter obligatoryjny, który nie pozostawia żadnego pola do uznaniowości, a zatem znacznie lepiej chroni konstytucyjną i konwencyjną zasadę bezstronności sądu (por. także M.

Muliński (w:) A. Góra-Błaszczykowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Tom I A. Komentarz do art. 1-424(12), 2020, teza 2). Z tych też względów, w sprawach prowadzonych na podstawie rozdziału 58 k.p.k. należy w oparciu o przepis art. 558 k.p.k. odpowiednio stosować art. 442 k.p.c. w sytuacji wystąpienia przesłanek ‎w tym przepisie przewidzianych. Norma ta przy tym, z uwagi na nieuregulowanie tej kwestii w Kodeksie postępowania karnego oraz swój obligatoryjny charakter, ma niewątpliwie pierwszeństwo przed korzystaniem z fakultatywnej regulacji przewidzianej w art. 37 k.p.k.

Stwierdzić zatem należy, iż stroną przedmiotowego postępowania jest Skarb Państwa, a państwową jednostką organizacyjną, z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie, jest sąd właściwy do rozpoznania sprawy (Sąd Okręgowy w Radomiu). Tym samym sąd ten winien z urzędu przedstawić akta sprawy sądowi przełożonemu, który zobowiązany będzie przekazać sprawę innemu sądowi równorzędnemu z sądem przedstawiającym. Już na marginesie tylko zauważyć należy, że w pełni aktualne pozostaje stanowisko Sądu Najwyższego prezentowane na gruncie procedury cywilnej, że adresatami normy zawartej w art. 442 k.p.c. są sąd właściwy do rozpoznania sprawy w pierwszej instancji i sąd nad nim przełożony.

Z tego też względu przepis ten nie dotyczy kolejnego sądu przełożonego nad tym sądem, który jest sądem przełożonym nad sądem pierwszej instancji, wobec czego art. 442 k.p.c. co do zasady nie przewiduje, by w procesie przekazywania sprawy, na podstawie przesłanek wynikających z tego przepisu, uczestniczył Sąd Najwyższy (zob. m. in. postanowienia SN z dni: 30 stycznia 2020 r., III CO 4/20, OSNC 2020, Nr 9, poz. 78; 29 stycznia 2020 r., V CO 8/20, LEX nr 3218341; 4 lutego 2021 r., V CO 2/21, LEX nr 3174402). Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.[WB][a.ł] ‎