II KKN 50/98 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II KKN 50/98

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 stycznia 2001 r.

Sąd Najwyższy - Izba Karna na rozprawie w składzie następującym:

Przewodniczący: Sędzia SN Tomasz Grzegorczyk (spr.)

Sędziowie: SN

Halina Gordon-Krakowska

SN Przemysław Kalinowski

Protokolant: Danuta Bratkrajc

przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Bogumiły Drozdowskiej

po rozpoznaniu w dniu 5 stycznia 2001 r.

sprawy z wniosku W. M. i G. B. o odszkodowanie i zadośćuczynienie za

niesłuszne skazanie M. M., dochodzone w trybie ustawy z dnia 23 lutego 1991

r. (Dz. U. Nr 34, poz. 149 z późn. zm.)

z powodu kasacji, wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawczyń w części

dotyczącej odszkodowania

od postanowienia Sądu Apelacyjnego w (…)

z dnia 27 sierpnia 1997 r., sygn. II AKz (…)

utrzymującego w mocy postanowienie Sądu Wojewódzkiego w (…)

z dnia 9 czerwca 1997 r., sygn. IV Ka (…)

- uchyla zaskarżone postanowienie Sądu Apelacyjnego oraz

utrzymane nim w mocy postanowienie Sądu Wojewódzkiego w

(…) w części dotyczącej odszkodowania i przekazuje sprawę w

tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu

w Ł.;

- nakazuje zwrócić W. M. i G. B. po 500 (pięćset) złotych każdej

z tytułu uiszczonych opłat od kasacji.

UZASADNIENIE

II KKN 50/98

UZASADNIENIE

Sąd Wojewódzki w Ł. postanowieniem z 20 marca 1997r. (VI Ko (…)

„Un”) stwierdził - na podstawie art.1 ust.1 ustawy z 23 lutego 1991 r. o uznaniu

za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność

na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz.149 z

późn.zm.) - nieważność wyroku Wojskowego Sądu Rejonowego w Ł. z 6 maja

1952 r. (SR 38/52), wobec represjonowanego M. M.. W oparciu o ów

unieważniony wyrok M. M. był pozbawiony wolności od 25 listopada 1950r. do

19 kwietnia 1955r.; zmarł on następnie 29 listopada 1990r.

Z uwagi na śmierć represjonowanego jego żona W. M. i córka G. B.

wystąpiły w trybie art. 8 ust.1 zd. II w/w ustawy z 1991 r. o odszkodowanie i

zadośćuczynienie, domagając się ostatecznie kwoty 34 400 zł. tytułem

zadośćuczynienia oraz odszkodowania w kwotach: 1465 zł. za dostarczane do

więzienia paczki

żywnościowe i

zł. za utracone zarobki.

Postanowieniem z 9 czerwca 1997r. Sąd Wojewódzki w Ł. (IV Ko (…))

zasądził na rzecz wnioskodawczyń kwotę 34 000 zł. tytułem zadośćuczynienia

oraz 6625 zł. tytułem odszkodowania, w tym 1325 zł jako koszt dostarczanych

represjonowanemu paczek żywnościowych oraz 5300 zł. z racji utraconych

korzyści z tytułu zarobków, przyjmując że represjonowany nie mógł zarobić

więcej niż 800 zł. miesięcznie i zaoszczędzić nie więcej niż 100 zł na miesiąc,

co przy 53 miesiącach pozbawienia wolności dało kwotę 5300 zł

odszkodowania. W zażaleniu od tego postanowienia podniesiono zarzut obrazy

art.8 ust.1 ustawy z 1991 r. przez niesłuszną redukcję należnego

odszkodowania,

domagając

się

zasądzenia

kwoty

równej

zarobkom

represjonowanego za cały okres go pozbawienia wolności. Po jego rozpoznaniu

Sad Apelacyjny w (…), postanowieniem z 9 sierpnia 1997r. (II AKz (…)),

utrzymał w mocy zaskarżone orzeczenie podnosząc, że w orzecznictwie

sądowym utrwalił się już pogląd, iż przy ustalaniu odszkodowania w oparciu o

ustawę z 1993r. nie bierze się pod uwagę całego zarobku represjonowanego ale

jedynie tę jego część, która nie zostałaby skonsumowana prze niego i jego

rodzinę, a wielkość owej kwoty została prawidłowo ustalona przez sąd meriti.

W kasacji wywiedzionej od tego postanowienia, wniesionej tylko w

części dotyczącej odszkodowania, skarżący zarzucił obrazę art. 8 ust.1 w/w

ustawy z 1991 r. oraz przepisów prawa procesowego, a to art. 2 § 1 pkt 2, art. 3

§ 1 i 3 oraz art. 4 § 1 i art. 357 k.p.k. z 1969 r. przez przyjęcie iż pojęcie szkody

na gruncie „ustawy lutowej” nie obejmuje całości utraconych zarobków a także

dowolne ustalenie kwoty mogącej być zaoszczędzoną i nie uwzględnienie w

ogóle możliwości awansu represjonowanego, w tym i w sferze dochodów, przez

co w jego ocenie rozstrzygnięcie to „jawnie koliduje z prawem i poczuciem

sprawiedliwości”.

Rozpoznając tę kasację Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja jest częściowo zasadna. Nie ma racji skarżący kiedy twierdzi, że

przez zredukowanie przez sąd odszkodowania doszło do naruszenia art. 8 ust.1

ustawy z 1991 r. Przepis ten bowiem zakłada jedynie, że represjonowanemu

należy się od Skarbu Państwa odszkodowanie za poniesioną szkodę i

zadośćuczynienie za doznaną krzywdę, nie wskazując przy tym żadnych

szczególnych reguł ich ustalania, które mogłyby być przez sądy naruszone. Jest

natomiast oczywiste. iż z uwagi na cywilny charakter tego roszczenia mają tu

odpowiednie zastosowanie przepisy art. 361 k.c. oraz 322 k.p.c. Nie ma wszak

racji skarżący, gdy podnosi, iż odszkodowanie winno - w ramach pokrycia

poniesionych strat i utraconych korzyści (art. 361 § 2 k.c.) - objąć całość

utraconego przez represjonowanego wynagrodzenia za okres pozbawienia go

wolności. Strata bowiem w tej sytuacji nie może objąć całego utraconego

zarobku, gdyż uwzględnić należy także ponoszone przez uprawnionego koszty

utrzymania siebie i rodziny; w przeciwnym wypadku otrzymałby on kwotę

przewyższającą wielkość rzeczywistej straty. Aspekt ten podnoszono trafnie w

wielu orzeczeniach sądów apelacyjnych akcentując, że szkodę stanowi tu

uszczerbek majątkowy powstały w wyniku udaremnienia powiększenia się

majątku represjonowanego przez odpadnięcie korzyści, które mógłby osiągnąć,

gdyby nie był represjonowany i pozbawiony wolności (np. post. SA w Ł. z 14

maja 1992r., II AKz 75/92 - cyt. za B. Kurzępa. O uznaniu za nieważne

orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych (...), Bielsko Biała 1998,

s.107), a więc że chodzi o różnicę między sumą utraconych zarobków, a

kosztami utrzymania, jakie musiałby on ponieść pozostając na wolności (np.

post. SA w Poznaniu z 25 sierpnia 1994r., II AKz 240/94, OSA 1994, nr 11,

poz.72; B. Kurzępa, op.cit,s.123), czyli z uwzględnieniem wydatków

ponoszonych przez represjonowanego na utrzymanie siebie i swej rodziny

(post.SA w Krakowie z 9 grudnia 1992r., II AKz 188/92, Krakowskie Zeszyty

Sądowe 1992, nr 12, poz.18; B.Kurzępa, op.cit., s.108-109). Rzecz jasna do

strat, które winny być objęte odszkodowaniem, należy zaliczyć także wszelkie

niezbędne dodatkowe wydatki ponoszone przez uprawnionego i jego

najbliższych w związku z represjonowaniem go i pozbawieniem wolności, w

tym także koszty paczek przesyłanych represjonowanemu przez najbliższą

rodzinę do zakładu karnego, jak poprawnie uczyniono w niniejszej sprawie.

Oczywiście wielkość owych strat i utraconych korzyści winna być wykazana

przez samego wnioskodawcę dochodzącego odszkodowania, a w razie

niemożności lub znacznego utrudnienia ścisłego ich wykazania, sąd może korzystając z art.322 k.p.c. - zasądzić „ odpowiednią sumę według swej oceny,

opartej na rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy”. I w tym miejscu

okazuje się, że kasacja jest jednak zasadna, w zakresie w jakim zarzuca obrazę

przepisów postępowania, w tym zwłaszcza art. 4 § 1 k.p.k.

Sądy orzekające przyjęły bowiem, że M. M., jako że nie miał

wyuczonego zawodu, zarabiał nie więcej niż. 800 zł., i ponieważ znaczną część

przeznaczał na utrzymanie swej trzyosobowej rodziny, to zaoszczędzić mógł

jedynie 100 zł. miesięcznie, co przy 53 miesiącach pozbawienia go wolności

dawało kwotę 5300 złotych odszkodowania (k. 4 uzasadnienia wyroku sąd I

instancji i k.2 uzasadnienia wyroku sądu odwoławczego). Tego typu wnioski

rażą wręcz dowolnością ocen. Wprawdzie przy ustalaniu odszkodowania należy

uwzględniać

odpowiednie

proporcje

zarobków

represjonowanego

z

należnościami za podobną pracę w czasie orzekania, ale dla ustalenia płacy

uprawnionego, gdy nie da się dokładnie określić jego wynagrodzenia z okresu

poprzedzającego represje, trzeba brać też pod uwagę warunki, jakie wówczas

istniały przy kształtowaniu wynagrodzeń. Trudno zaś przyjąć, że w okresie

bezpośrednio po wojnie, przed listopadem 1950 r., kiedy to aresztowano M. M.,

istotne znaczenie dla wysokości wynagrodzeń pracowniczych - w tym i dla

przyznanego represjonowanemu w Biurze (…) jako referentowi wynagrodzenia

- miał fakt, że pracownik nie miał wykształcenia i wyuczonego zawodu, a tym

jedynie argumentem posłużyły się sądy ustalając wynagrodzenie to na 800 zł, w

sytuacji gdy w czasie orzekania w następcy prawnym tego pracodawcy (Centrali

T. w Ł.) wynagrodzenie tzw. zasadnicze wynosiło od 750 do 1100 zł. Za jeszcze

bardziej dowolny uznać trzeba wniosek, że z uwagi na rodzinę na tzw. dorobku

represjonowany nie mógł zaoszczędzić więcej niż 100 zł miesięcznie i to przez

kolejne bez mała 4 i pół roku. Nie budziłoby zastrzeżeń przyjęcie powyższego

„automatyzmu”, gdyby okres pozbawienia wolności był krótki, gdyż w krótkich

okresach czasu możliwości poczynienia oszczędności w poszczególnych

miesiącach mogą rzeczywiście nie odbiegać od siebie, a każdym razie, nawet

gdy to następuje, to z założenia nie są to zbyt duże różnice. Mógłby on też nie

budzić wątpliwości gdyby podstawę do wskazanego „automatyzmu” ustalono w

wyższej proporcji do wynagrodzenia, gdyż poziom ten eliminowały wówczas

różnice, jakie mogły mieć miejsce w dłuższym okresie czasu w zakresie

wielkości zaoszczędzonych sum w poszczególnych miesiącach. Pamiętać

należy, że M. M. był pozbawiony wolności przez ponad 53 miesiące (1605 dni).

W takim wypadku całkowite pominięcie, że w okresie ponad 4 i pół roku mógł

wchodzić w rachubę tak awans zawodowy, jak i podwyższenie zarobków,

zwłaszcza że momencie aresztowania miał on zaledwie 28 lat, i przyjęcie, że

możliwe oszczędności pozostawały cały czas na tym samym niskim poziomie

razi dowolnością.

Z tych też względów Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone postanowienie

Sądu

Apelacyjnego

i

utrzymane nim w mocy postanowienie Sądu

Wojewódzkiego w (…) w zaskarżonej części, tj. odnośnie odszkodowania i

przekazał w tym zakresie sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu w Ł.. Sąd ten powinien ponownie przeanalizować złożone do akt

zaświadczenia o zarobkach, przesłuchać szczegółowo wnioskodawczynie i

rozważyć przy dokonywaniu ustaleń i ocen także warunki kształtujące wówczas

stosunki pracy i wynagrodzenia oraz możliwości oszczędzania przy stosunkowo

ubogim stanie zaopatrzenia rynku. Mając powyższe na uwadze orzeczono jak w

wyroku.