II KK 97/11 · Sąd Najwyższy

WYROK Z DNIA 12 MAJA 2011 R.

II KK 97/11

Przepis

art.

k.p.k.

pozwalający

orzekać

na

niekorzyść

oskarżonego przy ponownym rozpoznaniu sprawy na skutek uchylenia w

wyniku środka zaskarżenia wniesionego na korzyść oskarżonego od

wyroku skazującego wydanego w trybie art. 387 k.p.k., gdy środek ten

kwestionował karę objętą uprzednim porozumieniem (art. 434 § 3 k.p.k.),

nie dotyczy sytuacji, gdy kara ta została orzeczona niezgodnie z wymogami

materialnego prawa karnego, a sąd uwzględniając wniosek oskarżonego o

skazanie go w określony sposób nie wskazał mu na konieczność zmiany

tego oświadczenia w danym zakresie, gdyż wówczas naruszenie prawa jest

wynikiem wadliwego działania sądu, a oskarżony nie może ponosić

negatywnych konsekwencji wydania przez sąd orzeczenia niezgodnego z

prawem, zatem w pełni obowiązuje tu także w postępowaniu ponownym

zakaz reformationis in peius.

Przewodniczący: sędzia SN T. Grzegorczyk (sprawozdawca).

Sędziowie SN: J. Grubba, E. Wildowicz.

Sąd Najwyższy w sprawie Małgorzaty S., skazanej z art. 300 § 2 i 284

§ 2 k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5

k.p.k., w dniu 12 maja 2011 r., kasacji wniesionej przez Prokuratora

Generalnego na korzyść skazanej w części dotyczącej orzeczenia o karze

łącznej od wyroku Sądu Rejonowego w S. z dnia 4 października 2010 r.,

uchylił

wyrok Sądu Rejonowego w S. w zaskarżonej części i

sprawę Małgorzaty S. w tym zakresie p r z e k a z a ł temu Sądowi do

ponownego rozpoznania,

a kosztami sądowymi postępowania

kasacyjnego o b c i ą ż y ł Skarb Państwa.

UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Rejonowy w S., stosownie do wniosku

obrońcy oskarżonej o skazanie jej w trybie art. 387 k.p.k., przy braku

sprzeciwu prokuratora, uznał Małgorzatę S. winną 3 zarzucanych jej

czynów, a to: z art. 300 § 2 k.k., za który wymierzył jej karę 10 miesięcy

pozbawienia wolności oraz dwukrotnie z art. 284 § 2 k.k., za które

orzeczono odpowiednio kary po 6 miesięcy pozbawienia wolności,

wymierzając jej – zgodnie z wnioskiem obrońcy oskarżonej – karę łączną 2

lat pozbawienia wolności, z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na

okres lat 5 oraz zobowiązaniem do naprawienia szkody poprzez zapłatę na

rzecz ZUS 126234 zł i obciążeniem jej kosztami procesu. Wyrok ten

uprawomocnił się bez zaskarżania. W kwietniu 2011 r. kasację na korzyść

skazanej, w części dotyczącej orzeczenia o karze łącznej, wywiódł

Prokurator Generalny podnosząc zarzut obrazy art. 387 § 1 i 3 k.p.k., przez

uwzględnienie przez Sąd sprzecznego z wymogami prawa wniosku o

skazanie w zakresie proponowanego wymiaru kary łącznej, w konsekwencji

którego to naruszenia doszło też do obrazy art. 86 § 1 k.k., na skutek

wymierzenia oskarżonej łącznej kary pozbawienia wolności w wysokości

wyższej od maksymalnego wymiaru kary łącznej przewidzianej w tym

ostatnim przepisie. Wywodząc w ten sposób, skarżący wniósł o uchylenie

wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy w tym zakresie do

ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w S.

Rozpoznając tę kasację, Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga ta jest zasadna w oczywistym stopniu, stąd jej rozpoznanie na

posiedzeniu o jakim mowa w art. 535 § 5 k.p.k. Należy jednak zauważyć, że

podstawowe znaczenie w tej sprawie ma podniesiony w niej zarzut obrazy

prawa materialnego, choć prawdą jest że był on wynikiem wadliwego

procedowania Sądu, który powinien zwrócić uwagę obrońcy oskarżonej i jej

samej, że sugerowana we wniosku o skazanie bez przeprowadzania

dalszych dowodów, kara łączna jest niezgodna z wymogami art. 86 § 1 k.k.

Nieprawidłowo na tej rozprawie zachował się również i prokurator, który nie

sprzeciwił się wnioskowi o skazanie z wymierzeniem kary łącznej

niezgodnej z przepisami prawa karnego materialnego. Nie można jednak

zgodzić się z twierdzeniem skarżącego, że doszło w ten sposób do obrazy

art. 387 § 1 k.p.k., jako że przepis ten dotyczy jedynie wymogu złożenia

przez oskarżonego – w tym i przez stawającego z nim razem jego obrońcę

– samego wniosku o skazanie go w określony sposób. Naruszono

natomiast w tym procedowaniu § 3 art. 387 k.p.k., jako że przez możliwość

uzależnienia przez sąd uwzględnienia takiego wniosku od dokonania w nim

wskazanej przez siebie zmiany, należy także rozumieć zwrócenie

wnioskodawcy uwagi, że sugerowany przez niego wymiar kary jest

niezgodny z przepisami prawa i powinien być zmodyfikowany w określony

sposób. Niezależnie jednak od powyższego nie budzi najmniejszej

wątpliwości, że uwzględnienie tego wniosku doprowadziło do skazania

oskarżonej na karę łączną 2 lat pozbawienia wolności w sytuacji, gdy suma

kar jednostkowych wymierzonych za poszczególne przestępstwa wynosiła

rok i 10 miesięcy. To zaś oznaczało naruszenie wskazanego już art. 86 § 1

k.k., według którego kara ta nie może przekraczać sumy kar orzeczonych

za poszczególne przestępstwa. Jest oczywiste, że takie uchybienie stanowi

rażącą obrazę prawa materialnego, która nie tylko mogła mieć wpływ, lecz

wręcz wpłynęła, na treść wydanego w tej sprawie wyroku w części

dotyczącej kary łącznej.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu

Rejonowego w S. w zaskarżonej części i przekazał mu sprawę w zakresie

dotyczącym orzeczenia kary łącznej do ponownego rozpoznania. Powyższe

oznacza jednocześnie, że uchyleniu ulega także warunkowe zawieszenie

wykonania tej kary, jako związane z karą łączną, jednakże stosownie do

art. 538 § 3 k.p.k., w razie uchylenia wyroku orzekającego karę z

warunkowym zawieszeniem jej wykonania, przy ponownym orzeczeniu

takiego zawieszenia, należy i tak na poczet okresu próby zaliczyć okres

próby, który upłynął od uprawomocnienia się uchylonego wyroku do daty

jego uchylenia. Z uwagi zaś na kierunek tej kasacji, nie jest możliwe

odstąpienie od warunkowego zawieszenia nowoorzeczonej, łącznej kary

pozbawienia wolności, gdyż byłoby to orzekanie na niekorzyść oskarżonej.

Wprawdzie art. 443 k.p.k. zezwala przy ponownym rozpoznawaniu

sprawy wydać orzeczenie surowsze, jeżeli do uchylenia doszło m.in. przy

zaskarżeniu na korzyść oskarżonego wyroku wydanego w warunkach

określonych w art. 434 § 3 k.p.k., tzn. gdy środek taki wniesiono na korzyść

oskarżonego – bez ustawowego, wyraźnego ograniczenia podmiotu, który

to czyni – zaskarżając rozstrzygnięcie np. co do kary objętej uprzednim

porozumieniem, o jakim mowa w art. 387 k.p.k., a przepisy te – jako ujęte w

rozdziale o postępowaniu odwoławczym – stosuje się odpowiednio do

kasacji, tu także niezależnie od tego kto ją wnosi, jeżeli czyni to na korzyść

oskarżonego, to jednak postąpienie sądu ponownie rozpoznającego sprawę

w sposób określony w art. 443 zd. 1 in fine k.p.k., byłoby niezgodne z

prawidłowym odczytaniem treści art. 434 § 3 k.p.k. Przepis art. 443 k.p.k.

pozwalający

orzekać

na

niekorzyść

oskarżonego

przy

ponownym

rozpoznaniu sprawy na skutek uchylenia w wyniku środka zaskarżenia

wniesionego na korzyść oskarżonego od wyroku skazującego wydanego w

trybie art. 387 k.p.k., gdy środek ten kwestionował karę objętą uprzednim

porozumieniem (art. 434 § 3 k.p.k.), nie dotyczy bowiem sytuacji, gdy kara

ta została orzeczona niezgodnie z wymogami materialnego prawa karnego,

a sąd uwzględniając wniosek oskarżonego o skazanie go w określony

sposób nie wskazał mu na konieczność zmiany tego oświadczenia w

danym zakresie, gdyż wówczas naruszenie prawa jest wynikiem wadliwego

działania sądu, a oskarżony nie może ponosić negatywnych konsekwencji

wydania przez sąd orzeczenia niezgodnego z prawem, zatem w pełni

obowiązuje tu także w postępowaniu ponownym zakaz reformationis in

peius.

Obecne brzmienie wskazanych wyżej przepisów, nadane im ustawą z

dnia 9 kwietnia 2010 r. (Dz. U. Nr 106, poz. 669), obowiązujące od 1 lipca

2010 r., jest jak wiadomo konsekwencją wyroku Trybunału Konstytucyjnego

z dnia 28 kwietnia 2009 r. (P 22/07, Dz. U. Nr 68, poz. 585), mocą którego

uznano za niezgodny z Konstytucją poprzednio obowiązujący § 3 tego

przepisu, wskazując jednak w uzasadnieniu, że ograniczenie zakazu

reformationis in peius wprowadzone zostało dla ograniczenia możliwości

zrywania przez oskarżonego zawartego, w ramach konsensualizmu

procesowego, uzgodnienia co do określonego skazania oraz że w związku

z tym, orzekanie na niekorzyść oskarżonego nie może dotyczyć jednak

sytuacji, w których skarżący podnosi zarzuty odnośnie rozstrzygnięć

będących pochodną nieprawidłowego, niezgodnego z prawem, działania

sądu. To ostatnie miało właśnie miejsce w niniejszej sprawie. Fakt, że

wniosek sformułował obrońca oskarżonej, a więc podmiot fachowy, i we

wniosku tym wskazano, jako sugerowaną karę łączną pozbawienia

wolności, karę wyższą niż przewiduje to art. 86 § 1 k.k., nie ma tu

znaczenia. Po pierwsze, dlatego że działania obrońcy niekorzystne dla

oskarżonego nie mogą skutkować na jego niekorzyść (art. 86 § 1 k.p.k.), a

po wtóre, ponieważ – jak słusznie wskazuje się w doktrynie (zob. np. T.

Grzegorczyk, J. Tylman: Polskie postępowanie karne, Warszawa 2009, s.

789) – to sąd powinien czuwać, by wyrok proponowany w trybie art. 387

k.p.k. odpowiadał wymogom prawa materialnego. Wydanie zatem wyroku

zgodnie ze zgłoszoną propozycją, ale niezgodnie z tym prawem oznacza

naruszenie przez sąd stosownych norm karno-procesowych oraz prawa

materialnego, a to powoduje, że przy kwestionowaniu takiego naruszenia

na korzyść oskarżonego funkcjonować musi zakaz reformationis in peius,

także w postępowaniu po uchyleniu zaskarżonego wyroku.

Rozwiązania przyjęte w art. 434 § 3 i art. 443 k.p.k. funkcjonują zatem

jedynie wtedy, gdy to oskarżony lub jego obrońca w drodze środka

zaskarżenia kwestionują winę lub karę objęte uprzednim porozumieniem,

mimo iż rozstrzygnięcie w tym kwestiach nie narusza prawa.

Powyższe wskazuje, że przy ponownym rozpoznawaniu tej sprawy w

przekazanym zakresie, Sąd Rejonowy może orzekać jedynie na korzyść

oskarżonej i powinien, mając na uwadze orzeczone kary jednostkowe,

orzec nową karę łączną, odpowiadającą rygorom naruszonego uprzednio

art. 86 § 1 k.k.

Mając to wszystko na uwadze, orzeczono jak w wyroku.