II KK 381/06 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 14 LUTEGO 2007 R.

II KK 381/06

W układzie procesowym, w którym sąd uprawniony do wydania wyroku łącznego rozważał możliwość orzeczenia kary łącznej za przestępstwa popełnione w warunkach temporalnych, określonych w art. 85 k.k. (a

więc pozwalających na wymierzenie kary łącznej) i połączył - węzłem kary

łącznej - kary wymierzone za niektóre z tych przestępstw, zaś odmówił połączenia kar wymierzonych za inne przestępstwa pozostające w zbiegu realnym, co znalazło wyraz w częściowym umorzeniu postępowania na podstawie art. 572 k.p.k., nie dochodzi do naruszenia zasady ne bis in idem

także w sytuacji, gdy wymierzona kara łączna obejmuje skazania jedynie

za te przestępstwa, które zostały już objęte wyrokiem łącznym uprzednio

wydanym. W takiej sytuacji procesowej przedmiotem rozważań, a następnie przedmiotem rozstrzygnięcia sądu nie była ta sama kwestia, która została już uprzednio prawomocnie rozstrzygnięta.

Przewodniczący: sędzia SN S. Zabłocki (sprawozdawca).

Sędziowie SN: R. Sądej, A. Tomczyk.

Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Pogorzelski.

Sąd Najwyższy w sprawie Dariusza R., w przedmiocie wyroku łącznego, po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 14 lutego 2007

r., kasacji, wniesionej na podstawie art. 521 k.p.k., przez Prokuratora Generalnego na niekorzyść skazanego, od wyroku łącznego Sądu Rejonowego w G. z dnia 30 maja 2006 r.,

p o s t a n o w i ł oddalić kasację (...).

UZASADNIENIE

Wyrokiem łącznym z dnia 30 maja 2006 r., Sąd Rejonowy w G. połączył kary pozbawienia wolności wymierzone Dariuszowi R. następującymi

wyrokami:

1. Sądu Rejonowego w G. z dnia 17 października 2002 r., którym za

przestępstwo z art. 178a § 1 k.k. Dariusz R. skazany został na karę 4 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na

okres próby wynoszący 2 lata, a której to kary wykonanie zarządzono postanowieniem Sądu Rejonowego w G. z dnia 20 kwietnia 2004 r.

2. Sądu Rejonowego w M. z dnia 27 października 2003 r., którym za

przestępstwo z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 282 k.k. i art. 191 § 2 k.k. w zw.

z art. 11 § 2 k.k. Dariusz R. skazany został na karę 2 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności.

Łącząc powyższe kary, Sąd Rejonowy w G. orzekł wobec Dariusza

R. karę 2 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności, zaliczając na jej poczet

okres rzeczywistego pozbawienia wolności oraz ustalając datę początkową

biegu kary łącznej pozbawienia wolności. W tym samym wyroku, w jego

kolejnym punkcie, Sąd Rejonowy w G. rozstrzygnął o umorzeniu postępowania w przedmiocie wydania wyroku łącznego – „obejmującego sprawę

opisaną w punkcie III SR w G.”, podając jako podstawę prawną tej decyzji

procesowej art. 572 k.p.k.

Należy w tym miejscu wskazać, że owa „sprawa opisana w pkt III”

zakończona została wyrokiem Sądu Rejonowego w G. z dnia 20 maja 2005

r., którym za dwa przestępstwa z art. 279 § 1 k.k. Dariusz R. skazany został na kary po roku pozbawienia wolności oraz karę łączną 2 lat pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby wynoszący 5 lat, przy czym oba powyższe występki popełnione zostały

przezeń zanim zapadł pierwszy, nieprawomocny wyrok skazujący za prze-

stępstwa objęte wyrokami : Sądu Rejonowego w G. z dnia 17 października

2002 r., oraz Sądu Rejonowego w M. z dnia 27 października 2003 r., a

więc w warunkach temporalnych, które – zgodnie z treścią art. 85 k.k. – nie

stały na przeszkodzie objęcia także i skazań za nie węzłem kary łącznej.

Powyższy wyrok łączny nie został zaskarżony apelacją przez żadną

ze stron i uprawomocnił się w dniu 13 czerwca 2006 r.

Kasację od wyroku łącznego Sądu Rejonowego w G. wniósł przed

upływem 6 miesięcy od daty jego uprawomocnienia się (warunki art. 524 §

3 k.p.k. zachowane) – na podstawie art. 521 k.p.k. – Prokurator Generalny,

zaskarżając to orzeczenie na niekorzyść oskarżonego i zarzucając rozstrzygnięciu „rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie

przepisów prawa procesowego, a mianowicie art. 17 § 1 pkt. 7 k.p.k., polegające na wydaniu wyroku łącznego obejmującego skazania na mocy wyroków jednostkowych, które zostały już objęte prawomocnym wyrokiem

łącznym Sądu Rejonowego w M. z dnia 11 kwietnia 2006 r. – co stanowi

bezwzględną przyczynę uchylenia orzeczenia, przewidzianą w art. 439 § 1

pkt. 8 k.p.k.”. Wskazując na powyższe, skarżący wniósł o „uchylenie zaskarżonego wyroku i umorzenie postępowania w przedmiocie jego wydania”. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej, Prokurator Generalny wyraził pogląd, że negatywna przesłanka procesowa w postaci rei iudicatae może

wystąpić w procesie karnym nie tylko przy orzekaniu w przedmiocie odpowiedzialności za popełniony czyn, ale także w odniesieniu do wydania wyroku łącznego.

Na rozprawie kasacyjnej reprezentujący Prokuratora Generalnego

prokurator Prokuratury Krajowej poparł zarzut skargi kasacyjnej, modyfikując jednak jej wniosek w ten sposób, że postulował, aby Sąd Najwyższy

uchylił zaskarżony wyrok łączny w jego punkcie pierwszym i w tym zakresie

umorzył postępowanie.

Rozpoznając niniejszą kasację, w granicach określonych treścią

przepisu art. 536 k.p.k., Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna wniesiona na niekorzyść oskarżonego nie jest zasadna, albowiem nie można podzielić zarzutu, który został w niej sformułowany. W specyficznym układzie procesowym, jaki powstał w wyniku wzajemnego przekazywania sobie akt przez sądy orzekające, nie jest słuszne

twierdzenie, że w sprawie tej doszło do naruszenia zakazu ne bis in idem,

a w konsekwencji, iż zaskarżony wyrok dotknięty jest uchybieniem zaliczanym do bezwzględnych przyczyn odwoławczych.

Zanim jednak Sąd Najwyższy ustosunkuje się do tego problemu centralnego, kilka zdań poświęcić należy wnioskom końcowym formułowanym

przez urząd oskarżyciela publicznego, tak w skardze kasacyjnej, jak i na

sali rozpraw sądu kasacyjnego. Gdyby nawet założyć zasadność zarzutu

zgłoszonego w skardze, poważne wątpliwości budziły wnioski co do proponowanych orzeczeń następczych, jakie miałyby zapaść po ewentualnym

uchyleniu zaskarżonego wyroku łącznego, czy to w całości czy w części,

na którą wskazał prokurator Prokuratury Krajowej (te ostatnie postulaty

charakteryzował zresztą oczywisty brak konsekwencji: wnioskowano o

uchylenie rozstrzygnięcia zawartego w pkt 1 wyroku i o umorzenie postępowania w tak sprecyzowanym zakresie, tracąc z pola widzenia to, że rozstrzygnięcie zawarte w szczególności w pkt 2 ale także i w pkt 4 oraz 5,

pozostają w ścisłym związku z rozstrzygnięciem z pkt 1). W obu wariantach

mowa była bowiem – raz w sposób otwarty, a raz w sposób dorozumiany –

o umorzeniu postępowania w przedmiocie wydania wyroku łącznego. Przy

formułowaniu takiego wniosku nie uwzględniono, jak się wydaje, implikacji

związanych z treścią art. 575 § 1 k.p.k., zdanie po przecinku. Nie idzie tu

przy tym o to, jakie znaczenie należy przydać postanowieniu, które wydał

Sąd Rejonowy w M. w dniu 6 lipca 2006 r., po powzięciu wiadomości o wydaniu przez Sąd Rejonowy w G. wyroku łącznego zaskarżonego kasacją

Prokuratora Generalnego. Zawarte w tym postanowieniu stwierdzenie, że

„wyrok łączny wydany w dniu 11 kwietnia 2006 r., stracił moc z uwagi na

wydanie późniejszego wyroku łącznego w dniu 30 maja 2006 r. przez Sąd

Rejonowy w G.”, odczytywać bowiem należy jedynie w charakterze swoistego „superfluum orzeczniczego”, odwołującego się w deklaratoryjnej formie do okoliczności, która następuje z mocy samego prawa. Zgodnie bowiem z art. 575 § 1 k.p.k., z chwilą wydania nowego wyroku łącznego, poprzedni wyrok łączny traci moc. Dostrzegając takie uwarunkowanie, Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 4 czerwca 2004 r., II KK 394/03 (LEX nr

126659) stwierdził, że: „Wyrok łączny, który utracił moc w następstwie wydania nowego, prawomocnego wyroku łącznego, wypada na stałe z obrotu

prawnego i nie odzyskuje już mocy nawet w razie uchylenia w postępowaniu karnym tego nowego wyroku łącznego i umorzenia postępowania w

przedmiocie jego wydania”. W konsekwencji takiego zapatrywania należałoby przyjąć, tak jak uczynił to Sąd Najwyższy w cytowanym wyżej orzeczeniu, że po uchyleniu zaskarżonego wyroku prawidłowym orzeczeniem

następczym byłoby nie umorzenie postępowania „w tym przedmiocie”, ale

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, w celu wydania na nowo

wyroku łącznego obejmującego kary jednostkowe, których spojenie węzłem

kary łącznej ustało, albowiem w odniesieniu do pierwszego z orzeczeń skutek taki nastąpił z mocy prawa po wydaniu „kolejnego” wyroku łącznego,

zaś w odniesieniu do drugiego z orzeczeń skutek taki spowodowany byłby

jego uchyleniem przez Sąd Najwyższy.

Zagadnienie takiego, czy innego rodzaju orzeczenia następczego

mogłoby mieć jednak znaczenie tylko w wypadku podzielenia tezy zawartej

w skardze kasacyjnej, że w układzie wyżej opisanym doszło do naruszenia

zasady ne bis in idem.

Rozważając tę kwestię zwrócić należy uwagę na to, że układ procesowy, z jakim miał Sąd Najwyższy do czynienia w niniejszej sprawie, różni

się w sposób zasadniczy od tego, który występował w sprawach zakończonych wyrokami Sądu Najwyższego: z dnia 3 października 2005 r., V KK

151/05, LEX nr 157208 oraz z dnia 18 lutego 2005 r., V KK 458/04,

OSPriPr 2005, nr 9, poz. 7 oraz LEX nr 159367, do których to orzeczeń

odwołuje się Prokurator Generalny w treści uzasadnienia skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w niniejszej sprawie także podziela

pogląd, zawarty nie tylko w orzeczeniach cytowanych przez autora skargi

kasacyjnej, ale także i w innych judykatach, że problem rzeczy osądzonej

może wystąpić w procesie karnym nie tylko przy orzekaniu w przedmiocie

odpowiedzialności za popełniony czyn, ale także w odniesieniu m.in. do

wydania wyroku łącznego. Należy jednakże rozważyć, w jaki sposób w tej

szczególnej kategorii spraw oceniać należy zachowanie tożsamości podmiotowo-przedmiotowej, pozwalającej stwierdzić, że in concreto zachodził

wyrażony w art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. bezwzględny zakaz prowadzenia postępowań karnych, dotyczących tego samego przedmiotu procesu, w stosunku do tej samej osoby. Autor kasacji nie uwzględnił tego, że już w orzeczeniu powołanym przezeń w skardze, to jest w dalszej części wyroku z dnia 3

października 2005 r., V KK 151/05, stwierdzono: „Warunkiem zachowania

wymaganej w takim wypadku tożsamości podmiotowo-przedmiotowej, poza

tą samą osobą skazanego, jest to, aby równolegle prowadzone postępowania odnosiły się do tych samych wyroków jednostkowych, a więc orzeczeń obejmujących te same czyny tej samej osoby”. Także w wyroku z dnia

17 listopada 2004 r., V KK 326/04, LEX nr 141340, w tezie drugiej, Sąd

Najwyższy podkreślił, że: „Odpowiednie stosowanie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.

w postępowaniu w przedmiocie wydania wyroku łącznego decyduje o powstaniu ujemnej przesłanki procesowej o charakterze bezwzględnym w

każdym przypadku, gdy po wydaniu prawomocnego wyroku łącznego lub

postanowienia o umorzeniu postępowania w tej kwestii na podstawie art.

572 k.p.k., dojdzie do rozpoznania wniosku domagającego się wydania wy-

roku łącznego w odniesieniu do tej samej osoby i tych samych wyroków

skazujących różnych sądów”. Nie ma zatem wątpliwości, że zarzut skargi

kasacyjnej byłby zasadny, gdyby zarówno Sąd Rejonowy w G., jak i Sąd

Rejonowy w M. rozważały w wyrokach wskazanych w części historycznej

niniejszego uzasadnienia możliwość orzeczenia kary łącznej, biorąc pod

uwagę dokładnie te same orzeczenia skazujące Dariusza R. Autor skargi

kasacyjnej nie uwzględnił w zaprezentowanym rozumowaniu tego, że Sąd

Rejonowy w M. w wyroku z dnia 11 kwietnia 2006 r. rozważał jedynie możliwość połączenia kar orzeczonych za czyny objęte wyrokami : Sądu Rejonowego w G. z dnia 17 października 2002 r. oraz Sądu Rejonowego w M. z

dnia 27 października 2003 r., natomiast Sąd Rejonowy w G. w wyroku z

dnia 30 maja 2006 r. rozważał możliwość połączenia kar orzeczonych

dwoma powyższymi wyrokami, ale nadto także i kar wymierzonych za czyny objęte wyrokiem Sądu Rejonowego w G. z dnia 20 maja 2005 r. Pomimo tego, że w sprawie nie zostało sporządzone uzasadnienie, o takim właśnie zakresie przedmiotowego rozpoznania sprawy świadczy szereg okoliczności. Po pierwsze to, że gdyby owym zakresem rozważań co do zasadności połączenia kar nie został objęty także i ów „dodatkowy element”,

to jest wyrok Sądu Rejonowego w G. z dnia 20 maja 2005 r., wówczas sąd,

który wydawał wyrok łączny powinien stwierdzić swoją niewłaściwość (zob.

art. 569 § 1 k.p.k.). Po drugie, to że nie tylko dwa wyroki, objęte wyrokiem

łącznym Sądu Rejonowego w M., ale także i trzeci wyrok – to jest wyrok

Sądu Rejonowego w G. z dnia 20 maja 2005 r. – zostały wymienione w

części wstępnej wyroku łącznego, zaskarżonego kasacją Prokuratora Generalnego. Po trzecie wreszcie, charakterystyczny punkt trzeci części rozstrzygającej wyroku łącznego Sądu Rejonowego w G. z dnia 30 maja 2006

r.

Rozważyć w tym miejscu wypada, jakie znaczenie należy nadać tej

właśnie części wyroku łącznego zaskarżonego kasacją. Otóż, jak to już

podkreślono, wszystkie skazania wymienione w części wstępnej tego wyroku nastąpiły w takich datach, które w zestawieniu z datami popełnienia

czynów stwarzały warunki do połączenia ich węzłem kary łącznej. Jeśli Sąd

Rejonowy w G. podzieliłby pogląd prawny, że możliwe jest zespolenie węzłem kary łącznej kar jednorodzajowych orzeczonych z warunkowym zawieszeniem i bez warunkowego zawieszenia ich wykonania oraz orzeczenie kary o charakterze bezwzględnym (które to zapatrywanie reprezentuje

w piśmiennictwie np. P.Kardas w: A.Zoll red.: Kodeks karny. Część ogólna.

Komentarz, Kraków 2004, s. 1180-1183, tamże dalsza literatura) i wymierzył za czyny objęte wszystkimi trzema wyrokami karę łączną w takim samym rozmiarze, jaką orzekł w wyroku zaskarżonym kasacją (co teoretycznie – z uwagi na rozmiar kar orzeczonych za poszczególne czyny objęte

łączonymi wyrokami – było możliwe), nikt zapewne nawet nie rozważałby

sformułowania tezy, iż doszło do naruszenia zasady ne bis in idem, pomimo tego, że byłaby to także kara niższa od orzeczonej w wyroku łącznym

wydanym przez Sąd Rejonowy w M., obejmującym jedynie dwa z tych wyroków. Taka sama sytuacja zaistniałaby, gdyby sąd łącząc kary z wszystkich tych trzech skazań orzekł karę łączną z warunkowym zawieszeniem jej

wykonania (wyrokowi takiemu można byłoby zarzucić jedynie, z uwagi na

treść art. 69 § 1 k.k. i rozmiar kary orzeczonej w wyroku Sądu w M., naruszenie prawa materialnego, ale nie bezwzględną przyczynę odwoławczą

określoną w art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.). Sąd Rejonowy w G. podzielił zaś dominujące w orzecznictwie Sądu Najwyższego zapatrywanie materialnoprawne, że unormowanie zawarte w art. 89 § 1 k.k. nie daje podstaw do

orzeczenia wyrokiem łącznym kary pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania w sytuacji, gdy łączeniu podlegają kary bezwzględnego pozbawienia wolności oraz kary z warunkowym zawieszeniem

ich wykonania i że, w konsekwencji, orzeczenie kary łącznej za zbiegające

się przestępstwa za które wymierzono kary pozbawienia wolności bez wa-

runkowego zawieszenia ich wykonania oraz kary pozbawienia wolności z

warunkowym zawieszeniem ich wykonania, możliwe jest w wypadku spełnienia przesłanek określonych w art. 69 k.k. Tak więc, rozstrzygnięcie zawarte w punkcie trzecim wyroku łącznego zaskarżonego skargą kasacyjną

Prokuratora Generalnego poprzedzone zostało analizą możliwości połączenia węzłem kary łącznej kar orzeczonych nie tylko wyrokami objętymi

wyrokiem łącznym Sądu Rejonowego w M. z dnia 11 kwietnia 2006 r., ale

nadto także i kary orzeczonej wyrokiem Sądu Rejonowego w G. z dnia 20

maja 2005 r. i stanowiło procesowy wyraz wskazanego wyżej poglądu materialnoprawnego oraz ocen sądu, że brak jest podstaw do warunkowego

zawieszenia wykonania kary łącznej.

Podsumowując dotychczasowe rozważania podkreślić należy po

pierwsze to, że nie można uzależniać wystąpienia stanu rzeczy osądzonej

od tego, jaki pogląd materialnoprawny na gruncie art. 89 k.k. zaprezentuje

sąd rozważający połączenie węzłem kary łącznej skazań za czyny popełnione w warunkach temporalnych odpowiadających wymogom art. 85 k.k.

Po drugie zaś to, że uwzględniając opisane wyżej uwarunkowania nie

można przyjąć, iż prowadzone przed Sądem Rejonowym w M. oraz w Sądzie Rejonowym w G. postępowania odnosiły się „do tych samych wyroków

jednostkowych”.

Warto w tym kontekście przytoczyć prawidłowe zapatrywanie Sądu

Apelacyjnego w Lublinie, wyrażone w postanowieniu z dnia 28 grudnia

2005 r., II AKz 308/05, LEX nr 166034, zgodnie z którym: „Powaga rzeczy

osądzonej (art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.) w postępowaniu w przedmiocie wydania

wyroku łącznego stanowi przeszkodę do wydania wyroku łącznego tylko

wówczas, gdy przedmiotem takiego wcześniejszego postępowania były

wszystkie tożsame wyroki, co do których zapadło prawomocne orzeczenie

rozstrzygające kwestie orzeczenia kary (kar) łącznej. Jeżeli wyroki te, w

różnym układzie, były przedmiotem dwóch, lub więcej, postępowań o wy-

danie wyroku łącznego, ale w żadnym z tych postępowań zakresem orzekania nie były objęte wszystkie wydane wobec skazanego wyroki, to oczywiste jest, że nie można mówić o istnieniu przeszkody ujętej w treści art. 17

§ 1 pkt 7 k.p.k.”.

Od nieco innej strony rzecz ujmując, sformułować zatem należy następujący pogląd prawny: w układzie procesowym, w którym sąd uprawniony do wydania wyroku łącznego rozważał możliwość orzeczenia kary

łącznej za przestępstwa popełnione w warunkach temporalnych określonych w art. 85 k.k. (a więc pozwalających na wymierzenie kary łącznej) i

połączył węzłem kary łącznej kary wymierzone za niektóre z tych przestępstw, zaś odmówił połączenia węzłem kary łącznej kar wymierzonych za

inne z przestępstw pozostających w zbiegu realnym, co znalazło wyraz w

zakresowym umorzeniu postępowania na podstawie art. 572 k.p.k., nie dochodzi do naruszenia zasady ne bis in idem także i w tej sytuacji, gdy wymierzona kara łączna obejmuje skazania jedynie za te przestępstwa, które

zostały już objęte wyrokiem łącznym uprzednio wydanym. W opisanej konfiguracji procesowej nie można bowiem stwierdzić, że przedmiotem rozważań, a następnie przedmiotem rozstrzygnięcia sądu była ta sama kwestia,

która została już uprzednio prawomocnie rozstrzygnięta.

Z podanych przyczyn kasację Prokuratora Generalnego, wniesioną

na niekorzyść Dariusza R., należało oddalić, zaś wydatkami poniesionymi

przez sąd, a związanymi z jej rozpoznaniem, należało obciążyć – z uwagi

na treść art. 638 k.p.k. – Skarb Państwa.