II KK 259/05 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 5 MAJA 2006 R.

II KK 259/05

Uznanie, że po stronie oskarżonego (podejrzanego) powstało roszczenie o naprawienie szkody lub krzywdy, wynikłych z zastosowania wobec

niego środka zabezpieczającego, wymaga nie tylko ustalenia, że środek

taki faktycznie był wykonywany, lecz również wcześniejszego wzruszenia,

w wyniku wznowienia postępowania lub kasacji, orzeczenia skutkującego

zastosowaniem takiego środka i w efekcie uniewinnienie oskarżonego,

orzeczenie wobec niego innego, łagodniejszego środka zabezpieczającego, albo też umorzenie postępowania wskutek okoliczności, których nie

uwzględniono we wcześniejszym postępowaniu.

Przewodniczący: sędzia SN R. Malarski.

Sędziowie: SN J. Dołhy, WSO (del. do SN) T. Artymiuk

(sprawozdawca).

Prokurator Prokuratury Krajowej: K. Parchimowicz.

Sąd Najwyższy w sprawie Teresy S. o odszkodowanie i zadośćuczynienie związane z zastosowaniem środka zabezpieczającego, po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 5 maja 2006 r., kasacji wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w

W. z dnia 16 marca 2005 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgowego w O. z dnia 26 listopada 2004 r.,

o d d a l i ł kasację jako oczywiście bezzasadną (...).

UZASADNIENIE

W dniu 26 listopada 2001 r. Teresa S. wystąpiła do Sądu Okręgowego w O. z wnioskiem o odszkodowanie za poniesioną szkodę i zadośćuczynienie za doznaną krzywdę z tytułu orzeczenia i wykonania wobec niej

środka zabezpieczającego w postaci umieszczenia w szpitalu psychiatrycznym w okresie od dnia 7 lipca 1999 r. do dnia 19 października 2001 r.

Kwota roszczenia określona została przez wnioskodawczynię na 2 000 000

zł.

Sąd Okręgowy w O. wyrokiem z dnia 26 listopada 2004 r., zasądził

od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyni kwotę 3 000 zł tytułem odszkodowania za szkodę i zadośćuczynienia za krzywdę z ustawowymi odsetkami od dnia uprawomocnienia się orzeczenia. Za podstawę przyznanego Teresie S. odszkodowania i zadośćuczynienia przyjęto okres od dnia

30 sierpnia 2001 r., a więc od dnia w którym Wojewódzki Szpital dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w P. zawiadomiony został o uchyleniu wobec

wnioskodawczyni – na mocy postanowienia Sądu Okręgowego w Ł. z dnia

27 sierpnia 2001 r. – środka zabezpieczającego i zarządzeniu zwolnienia

wyżej wymienionej ze szpitala, do dnia faktycznego zakończenia internacji,

tj. 19 października 2001 r.

W pozostałej części wniosek został oddalony. Jednocześnie orzeczono o przejęciu na rachunek Skarbu Państwa kosztów postępowania i

zasądzono na rzecz pełnomocnika wnioskodawczyni z urzędu wynagrodzenie.

Apelację od orzeczenia Sądu pierwszej instancji wniosła pełnomocnik

wnioskodawczyni, która zarzucając zaskarżonemu wyrokowi obrazę art.

552 § 4 k.p.k. polegającą na ustaleniu, że „zasadne jest zasądzenie na

rzecz Teresy S. odszkodowania i zadośćuczynienia tylko w kwocie 3 000

zł”, wniosła o zmianę tego wyroku i zasądzenie na rzecz powódki odszkodowania i zadośćuczynienia ponad kwotę 3 000 zł oraz o rozstrzygnięcie o

kosztach pomocy z urzędu przed sądem odwoławczym.

Sąd Apelacyjny w W. wyrokiem z dnia 16 marca 2005 r., wyrok Sądu

Okręgowego w O. w zaskarżonej części utrzymał w mocy, zasądzając na

rzecz pełnomocnika z urzędu wynagrodzenie za wykonywanie obowiązków

przed sądem drugiej instancji i obciążając Skarb Państwa kosztami sądowymi za postępowanie odwoławcze.

Kasację w niniejszej sprawie wywiódł pełnomocnik z urzędu wnioskodawczyni. Zaskarżył on „prawomocne wyroki Sądu Okręgowego w O. z

dnia 26 listopada 2004 r. (...) oraz Sądu Apelacyjnego w W. z dnia 16 marca 2005 r. (...)”, zarzucając „rażące naruszenie przepisów prawa materialnego i formalnego:

a)

art. 94 § 1 k.k. – wadliwe zastosowanie tego przepisu, bowiem czyn

zarzucany podejrzanej w postępowaniu przygotowawczym wyczerpywał znamiona art. 166 d.k.k. (groźby karalne), a tym samym nie był

nacechowany znaczną społeczną szkodliwością (sankcja: 2 lata pozbawienia wolności);

b)

art. 200 § 2 k.p.k., art. 202 § 1 k.p.k. i art. 204 k.k.w. poprzez posługiwanie się przez Sąd Rejonowy w P., w miejsce opinii psychiatrycznych, pisemną informacją o stanie zdrowia internowanej – od dnia 24

stycznia 2000r., co w wadliwy sposób wpłynęło na treść poszczególnych orzeczeń”.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty wniósł o uchylenie obu pra-

womocnych orzeczeń w całości i przekazanie sprawy właściwemu sądowi

do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na kasację Prokurator Apelacyjny w W. wniósł o jej

oddalenie jako oczywiście bezzasadnej, a stanowisko to w toku rozprawy

kasacyjnej podtrzymał Prokurator Prokuratury Krajowej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja jest bezzasadna w stopniu oczywistym i jako taka podlega

oddaleniu. Co więcej, gdyby nie kierunek wniesionego w tej sprawie nadzwyczajnego środka zaskarżenia, zaś wcześniej apelacji, i wiążący się z

tym zakaz orzekania na niekorzyść (art. 434 § 1 k.p.k.), należałoby w sposób jednoznaczny stwierdzić, że wnioskodawczyni – w aktualnym stanie

faktycznym i prawnym – nie tylko nie można przyznać wyższego niż zasądzone odszkodowania i zadośćuczynienia związanego z zastosowaniem

wobec niej środka zabezpieczającego, lecz w ogóle tego rodzaju roszczenie, na podstawie przepisów rozdziału 58 Kodeksu postępowania karnego,

wyżej wymienionej nie przysługiwało i nie przysługuje. Tak więc orzekający

w niniejszej sprawie Sąd Okręgowy w O. w rzeczywistości obraził i to w

sposób rażący art. 552 § 3 k.p.k. zasądzając odszkodowanie i zadośćuczynienie w kwocie 3 000 zł za bezprawną internację wnioskodawczyni po

dniu 30 sierpnia 2001 r., a więc po dacie w której powinna być ona zwolniona ze szpitala psychiatrycznego po uchyleniu środka zabezpieczającego, gdy tymczasem zgodnie z powołaną normą powinien zgłoszone roszczenie w całości oddalić, bowiem do jego dochodzenia w określonym wyżej

zakresie, tj. zawinionej przez pracowników szpitala internacji w okresie 30

sierpnia – 19 października 2001 r., właściwy był i jest inny tryb (art. 416 k.c.

i następne).

Przechodząc do analizy zgłoszonych z skardze kasacyjnej zarzutów i

to zarówno naruszenia prawa materialnego (art. 94 § 1 k.k.), jak i procesowego (art. 200 § 2 k.p.k., art. 202 § 1 k.p.k. i art. 204 k.k.w.), stwierdzić należy, na co trafnie zwrócił uwagę w odpowiedzi na kasację Prokurator Apelacyjny w W., że w sposób jednoznaczny odnoszą się one do prawidłowości orzeczeń zapadłych w przedmiocie środka zabezpieczającego zastosowanego wobec wnioskodawczyni, a nie dotyczą w najmniejszym nawet

stopniu wydanych w niniejszej sprawie orzeczeń co do zasadniczego

przedmiotu procesu, a więc odszkodowania za poniesioną szkodę i zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, wynikłych z niesłusznego zastosowania środka zabezpieczającego. Tymczasem w postępowaniu opartym o

przepisy rozdziału 58 Kodeksu postępowania karnego nie dokonuje się

oceny zasadności prawomocnego orzeczenia o zastosowaniu środka zabezpieczającego, bowiem taka ocena może być przeprowadzona wyłącznie w wypadku wniesienia kasacji lub wniosku o wznowienie postępowania

w odniesieniu do orzeczeń skutkujących rozstrzygnięciami, o których mowa

w art. 94, 95, 96 i 99 k.k.

Analiza uzasadnienia kasacji, a także wcześniejszego zwykłego

środka odwoławczego pozwala domniemywać, że skarżący w obu wypadkach podjęli próbę powiązania roszczenia z art. 552 § 3 k.p.k. z instytucją

„niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania lub zatrzymania”

określoną w art. 552 § 4 k.p.k., co nie znajduje żadnego umocowania w

obowiązujących przepisach. Art. 552 § 4 k.p.k. odwołuje się wprawdzie do

pojęcia odszkodowania i zadośćuczynienia, o których mowa w § 1 wskazanego przepisu, jednak jego redakcja świadczy niewątpliwie o tym, że stanowi on samodzielną podstawę dochodzenia tego rodzaju roszczeń. W

konsekwencji, odszkodowania za niesłuszne tymczasowe aresztowanie lub

zatrzymanie można dochodzić nie tylko wtedy, gdy w sprawie doszło do

wniesienia kasacji albo wznowienia postępowania, lecz także wówczas,

gdy wskazane wyżej nadzwyczajne środki zaskarżenia nie zostały wywiedzione, gdyż teza o niesłuszności tymczasowego aresztowania lub zatrzymania może być weryfikowana również przez pryzmat prawomocnego

orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie, w której tego rodzaju

środki przymusu stosowano (P. Hofmański red. w: Kodeks postępowania

karnego. Komentarz do art. 468682, Warszawa 2004, t. III s. 297 i nast.

oraz powołane tam orzecznictwo), a skuteczność dochodzenia takiego

roszczenia wymaga jedynie aby środki takie rzeczywiście były wykonywane

oraz wykazania ich „niewątpliwej niesłuszności”.

W wypadku zastosowania środka zabezpieczającego sytuacja jest

jednak odmienna. Wskazując w art. 552 § 3 k.p.k., że prawo do odszkodowania i zadośćuczynienia powstaje również w związku z zastosowaniem

środka zabezpieczającego, ustawodawca nie uzależnił tego od wykazania

„niewątpliwej niesłuszności” środka zabezpieczającego, lecz od wystąpienia warunków określonych w § 1 i 2 art. 552 k.p.k. W konsekwencji uznanie, że po stronie oskarżonego (podejrzanego) powstało roszczenie o naprawienie szkód i krzywd wynikłych z zastosowania wobec niego środka

zabezpieczającego wymaga nie tylko ustalenia, że środek taki faktycznie

był wykonywany, lecz również wcześniejszego wzruszenia, w wyniku

wznowienia postępowania lub kasacji, orzeczenia skutkującego zastosowaniem takiego środka i w efekcie uniewinnienie oskarżonego lub orzeczenie wobec niego innego, łagodniejszego środka zabezpieczającego albo też umorzenie postępowania wskutek okoliczności, których nie

uwzględniono we wcześniejszym postępowaniu. Dopiero takie rozstrzygnięcie pozwala z kolei na czynienie ustaleń co do ewentualnego uprzedniego braku podstaw do orzeczenia środka zabezpieczającego lub też zastosowania go w postaci surowszej niż to powinno mieć miejsce albo badania, czy internacja winna trwać krócej niż trwała, a więc wnioskowania w

przedmiocie „niesłuszności” stosowania środka, o którym mowa w rozdziale X Kodeksu karnego.

Za taką interpretacją art. 552 § 3 k.p.k., przemawia zarówno literalne

brzmienie powołanej normy, jak i reguły wykładni systemowej, a stanowisko takie, na co zwrócił uwagę w swoim uzasadnieniu Sąd Apelacyjny,

znajduje powszechną akceptację wśród komentatorów (P. Hofmański: tamże, s. 311; T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania karnego. Komentarz

wraz z komentarzem do ustawy o świadku koronnym, Kraków 2003, s.

1381; J. Grajewski i inni: Kodeks postępowania karnego, Komentarz do art.

425-673, Kraków 2003, t. II, s. 359, a także F. Prusak: Komentarz do Kodeksu postępowania karnego, Warszawa 1999, t. II, s. 1493).

I tak, art. 552 § 3 k.p.k., w przeciwieństwie do § 4 tego przepisu,

wprost (in fine) odwołuje się do warunków określonych w § 1 i 2, a ponadto

nie operuje, jak w wypadku tymczasowego aresztowania lub zatrzymania,

terminem „niewątpliwej niesłuszności”, przyjmuje więc rozwiązanie tożsame z tym, jakie zostało zastosowane w wypadku „niesłusznego skazania”.

Ponadto tego rodzaju wykładnia znajduje uzasadnienie również w treści

art. 555 k.p.k., który rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia roszczeń

przewidzianych w rozdziale 58 Kodeksu postępowania karnego, a więc

również w razie niesłusznego zastosowania środka zabezpieczającego,

wiąże z datą uprawomocnienia się orzeczenia dającego podstawę do odszkodowania i zadośćuczynienia, jedynie w odniesieniu do tymczasowego

aresztowania i zatrzymania określając odmiennie datę początkową biegu

tego terminu.

W niniejszej sprawie, jak wynika z analizy akt Prokuratury Rejonowej

w P. oraz akt Sądu Rejonowego w P., orzeczenie dające Teresie S. podstawę do odszkodowania i zadośćuczynienia nie zapadło.

W tym stanie rzeczy stwierdzić należy, że merytoryczna zasadność

podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów, nie mogła być przedmiotem

rozważań Sądu Najwyższego w sprawie o odszkodowanie i zadośćuczynienie związane z zastosowaniem środka zabezpieczającego, gdyż wspierająca je argumentacja odnosi się wyłącznie do materialnych i formalnych

przesłanek stosowania tego środka, a nie dotyczy, o czym była już mowa

wyżej, uprawnienia, o którym mowa w art. 552 § 3 k.p.k., bowiem powstaje

ono dopiero z chwilą prawomocnego wzruszenia, w wyniku wznowienia

postępowania lub kasacji, orzeczenia stanowiącego podstawę zastosowanej w danej sprawie (jak w wypadku wnioskodawczyni) internacji.

Podzielając w konsekwencji w całej rozciągłości stanowisko wyrażone w uzasadnieniu przez sąd ad qeum, Sąd Najwyższy orzekł jak w części

dyspozytywnej.