Supreme Court dismisses appeal; negligence requires significant risk increase for criminal liability.

POSTANOWIENIE Z DNIA 15 LUTEGO 2012 R.

II KK 193/11

Prawnokarną odpowiedzialność za skutek uzasadnia jedynie takie

przyczynienie się, które w sposób istotny zwiększa ryzyko wystąpienia tego

skutku. Dla przyjęcia karygodnego charakteru przyczynienia się do

powstania skutku, konieczne jest ustalenie, że sprawca – niezależnie od

innych warunków obiektywnego przypisania skutku – zachowaniem swoim

w sposób znaczący zwiększył ryzyko wystąpienia skutku stanowiącego

znamię typu czynu zabronionego, co najczęściej będzie można wnioskować

z faktu istotnego naruszenia reguł ostrożnego postępowania z dobrem

prawnym w danych warunkach.

Przewodniczący: sędzia SN A. Siuchniński.

Sędziowie: SN W. Wróbel (sprawozdawca), SA (del. do SN) A.

Ryński.

Sąd Najwyższy w sprawie Elżbiety B., Anny K., Bożeny O., Anny S.

oraz Grażyny Z., uniewinnionych od zarzutu popełnienia przestępstw z art.

160 § 2 k.k. w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 k.k. i in., po rozpoznaniu w Izbie

Karnej na rozprawie w dniu 15 lutego 2012 r., kasacji wniesionej przez

pełnomocnika oskarżycielki posiłkowej od wyroku Sądu Okręgowego w P. z

dnia 29 kwietnia 2011 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego

w P. z dnia 4 stycznia 2011 r.,

o d d a l i ł kasację (...).

Z uzasadnienia:

Elżbieta B., Anna K., i Bożena O. zostały oskarżone o to, że:

1. w dniu 21 grudnia 2007 r. w P., jako organizatorki przedstawienia

wigilijnego w Zespole Szkół (...), działając wspólnie i w porozumieniu,

pomimo ciążącego na nich obowiązku opieki nad uczniami biorącymi udział

w przedstawieniu, nieumyślnie naraziły małoletnią uczennicę Natalię K. na

bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na

zdrowiu, poprzez wydanie polecenia – w trakcie trwania przedstawienia –

zapalenia otwartego ognia we wkładach do zniczy uczennicom siedzącym

w jedenastym rzędzie na widowni wśród ok. 300 osób, ubranym w

łatwopalne stroje, dostarczone przez nauczyciela ze szkoły – wykonane ze

sztucznego materiału (alby) oraz wykonane z kleju, waty i tektury skrzydła,

na skutek czego doszło do zapalenia tego ognia i w efekcie tego do

zapalenia się stroju Natalii K., która w konsekwencji doznała obrażeń ciała

w postaci: oparzeń termicznych II/III stopnia obejmujących całe kończyny

górne, górną połowę pleców oraz okolice lędźwiowe (sumarycznie ok 3035% powierzchni ciała) powodujących ciężki uszczerbek na zdrowiu w

postaci choroby realnie zagrażającej życiu (art. 156 § 1 pkt 2 k.k.), tj. o czyn

z art. 160 § 2 k.k. w zw. z art. 156 § 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k.,

2. w miejscu i czasie jak w pkt. 1., działając wspólnie i w

porozumieniu, nieumyślnie sprowadziły bezpośrednie niebezpieczeństwo

pożaru, poprzez wydanie polecenia – w trakcie trwania przedstawienia –

zapalenia

wkładów

do

zniczy

uczennicom

biorącym

udział

w

przedstawieniu – siedzącym w jedenastym rzędzie na widowni wśród ok.

300 osób, ubranym w łatwopalne stroje – wykonane ze sztucznego

materiału (alby) oraz skrzydła wykonane z kleju, waty i tektury, na skutek

czego doszło do poparzeń wskutek zapalenia się stroju Natalii K. oraz

krzeseł w auli szkolnej, tj. o czyn z art. 164 § 2 k.k.

Anna S. została oskarżona o to, że: w dniu 21 grudnia 2007 r. w P.,

pełniąc funkcję dyrektora Zespołu Szkół (...), nieumyślnie nie dopełniła

swoich obowiązków, w ten sposób, że dopuściła do przedsięwzięcia

polegającego na wystawieniu przedstawienia z

udziałem uczennic

siedzących na widowni, ubranych w stroje łatwopalne, które jednocześnie,

w obecności około 300 osób, miały dokonać – na polecenie organizatorów

przedstawienia Elżbiety B., Anny K. i Bożeny O. – zapalenia otwartego

ognia we wkładach do zniczy i po poleceniu zapaliły ten ogień, wyrządzając

w ten sposób: istotną szkodę w postaci obrażeń ciała Natalii K.: oparzeń

termicznych II/III stopnia obejmujących całe kończyny górne, górną połowę

pleców oraz okolice lędźwiowe (sumarycznie ok. 30-35% powierzchni ciała)

powodujących ciężki uszczerbek na zdrowiu w postaci choroby realnie

zagrażającej życiu z art. 156 § 1 pkt 2 k.k. oraz istotną szkodę interesu

publicznego polegającą na nieumyślnym sprowadzeniu bezpośredniego

niebezpieczeństwa pożaru, tj. o czyn z art. 231 § 3 k.k. w zw. z art. 164 § 2

k.k. w zw. z art. 156 § 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k.

Jolanta Z. została oskarżona o to, że: w dniu 21 grudnia 2007 r. w P.,

pełniąc funkcję zastępcy dyrektora Zespołu Szkół (...), nieumyślnie

niedopełniła swoich obowiązków, w ten sposób, że dopuściła do

przedsięwzięcia polegającego na wystawieniu przedstawienia z udziałem

uczennic siedzących na widowni, ubranych w stroje łatwopalne, które

jednocześnie, w obecności około 300 osób, miały dokonać – na polecenie

organizatorów przedstawienia Elżbiety B., Anny K. i Bożeny O. – zapalenia

otwartego ognia we wkładach do zniczy i po poleceniu zapaliły ten ogień,

wyrządzając w ten sposób: istotną szkodę w postaci obrażeń ciała Natalii

K.: oparzeń termicznych II/III stopnia obejmujących całe kończyny górne,

górną połowę pleców oraz okolice lędźwiowe (sumarycznie ok. 30-35%

powierzchni ciała) powodujących ciężki uszczerbek na zdrowiu w postaci

choroby realnie zagrażającej życiu z art. 156 § 1 pkt 2 k.k. oraz istotną

szkodę interesu publicznego polegającą na nieumyślnym sprowadzeniu

bezpośredniego niebezpieczeństwa pożaru, tj. o czyn z art. 231 § 3 k.k. w

zw. z art. 164 § 2 k.k. w zw. z art. 156 § 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k.

Sąd Rejonowy w P. wyrokiem z dnia 4 stycznia 2011 r. uniewinnił

oskarżone (...)od popełnienia zarzucanych im czynów.

Apelację od powyższego wyroku wywiodła oskarżycielka posiłkowa

(...). Oskarżycielka posiłkowa wniosła o uchylenie wyroku i przekazanie

sprawy do rozpoznania Sądowi Rejonowemu w P.

Wyrokiem z dnia 29 kwietnia 2011 r., Sąd Okręgowy w P. utrzymał w

mocy zaskarżony wyrok, uznając apelację za oczywiście bezzasadną.

Od powyższego wyroku kasację wywiódł pełnomocnik oskarżycielki

posiłkowej Natalii K. zarzucając mu m. in. naruszenie:

a) art. 9 § 2 k.k. oraz art. 156 § 2 oraz 160 § 2 k.k., przez dokonanie

ich nieprawidłowej wykładni, wyrażające się w błędnym przyjęciu, iż

oskarżone nie naruszyły reguł ostrożności wymaganych w danych

okolicznościach, nie można przypisać im winy w stopniu nieumyślnym za

spowodowanie obrażeń ciała pokrzywdzonej oraz narażenie jej na

bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na

zdrowiu, w realiach niniejszej sprawy nie istnieje związek przyczynowy

pomiędzy niedochowaniem przez oskarżone należytej ostrożności a

nastąpieniem

skutku

w postaci

ciężkiego

uszczerbku

na

zdrowiu

pokrzywdzonej i narażeniu jej na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty

życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu,

b) art. 2 k.k., poprzez jego niezastosowanie i pominięcie przy analizie

podstawy prawnej zaskarżonego wyroku możliwości popełnienia przez

oskarżone przestępstwa skutkowego przez zaniechanie stypizowanego w

art. 156 § 2 oraz 160 § 2 k.k.

W konkluzji kasacji, pełnomocnik oskarżycielki posiłkowej wniósł o

uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w P. z dnia 29 kwietnia 2011 r. oraz

wyroku Sądu Rejonowego w P. z dnia 4 stycznia 2011 r. i przekazanie

sprawy Sądowi Rejonowemu w P. do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje. (...)

Jak wielokrotnie podkreślał to w swoim orzecznictwie Sąd Najwyższy,

jednoczesne

podnoszenie

w

kasacji

zarzutu

naruszenia

prawa

procesowego w zakresie odnoszącym się dokonanych ustaleń faktycznych

oraz prawa materialnego nie jest możliwe (por. wyrok SN z dnia 28

listopada 2007 r., II KK 172/07, LEX nr 351223). Dokładna analiza

uzasadnienia zarzutu naruszenia prawa materialnego przekonuje ponadto,

że w istocie autor kasacji podejmuje polemikę z dokonanymi przez sąd

ustaleniami odnoszącymi się do okoliczności warunkujących ewentualne

obiektywne

przypisanie

skutku

oskarżonym

lub

odrzucenie

takiej

możliwości. Odwołując się do opinii biegłego, autor kasacji wskazuje, że

„użyte w przedstawieniu zapalone wkłady do zniczy spowodowały

pogorszenie się stanu bezpieczeństwa pożarowego i były przyczyną

zapalenia stroju uczennicy". Także sąd pierwszej instancji potwierdza, że

oskarżone dopuściły się naruszenia reguł ostrożności wynikających z

przepisów przeciwpożarowych. Różnica dotyczy oceny stopnia zwiększenia

ryzyka wystąpienia skutku, na drodze, na której się on faktycznie

zrealizował. Według autora kasacji, posługiwanie się otwartym ogniem

przez uczennice przebrane w stroje wykonane z materiałów łatwopalnych

lub nieposiadających certyfikatu niepalności zwiększyło na tyle ryzyko

zapłonu tych strojów, że jest to wystarczające dla przyjęcia realizacji

znamion nieumyślnego spowodowania skutku, w postaci ciężkiego

uszczerbku na zdrowiu czy bezpośredniego niebezpieczeństwa takiego

uszczerbku. Sąd ocenił stopień zwiększenia ryzyka wystąpienia skutku

odmiennie. Należy przy tym pamiętać, że chodziło o oceniany ex ante

stopień zwiększenia ryzyka takiego przebiegu przyczynowego, który

faktycznie wystąpił. Niewątpliwe znaczenie dla tej oceny miał fakt, że do

zapalania

zniczy

przez

uczennice

doszło

wbrew

uzgodnionemu

scenariuszowi przedstawienia, jeszcze gdy znajdowały się one na widowni i

musiały przechodzić pomiędzy rzędami krzeseł. Ponadto uczennice miały w

chwili zdarzenia po 17-18 lat, co pozwalało zakładać po ich stronie

racjonalny sposób postępowania z otwartym ogniem, który był dodatkowo

osłonięty wkładami z niepalnego tworzywa sztucznego. Dla oceny tego, na

ile wprowadzenie elementu otwartego ognia do scenariusza przedstawienia

zwiększyło stopień wystąpienia skutków określonych w art. 156 § 1 k.k. lub

160 § 1 k.k.) miał niewątpliwie fakt, że w życiu społecznym akceptuje się

używanie otwartego ognia w trakcie różnych zgromadzeń czy uroczystości,

jeżeli posługują się nim osoby odpowiednio dojrzałe, a takimi niewątpliwie

są

siedemnastoletni

uczniowie.

Owa

akceptacja

wynika

z

faktu

oszacowania niewielkiego ryzyka spowodowania zapłonu odzieży czy

strojów osób posługujących się zapalonymi świecami, a tym bardziej

zniczami, choć nie zawsze przecież ubrania te wykonane są z materiałów

niepalnych.

Należy przy tym pamiętać, że przedmiotem ocen sądów orzekających

w tej sprawie był rzeczywisty przebieg przyczynowy, który doprowadził do

skutku w postaci ciężkiego uszczerbku na zdrowiu pokrzywdzonej. W tym

przebiegu przyczynowym, jednym z elementów było niewątpliwie działanie

oskarżonych nauczycielek polegające na zorganizowaniu przedstawienia i

wydaniu dyspozycji co do posłużenia się w czasie jego przebiegu

zapalonymi

zniczami

rzeczywistości jednak

okolicznościach,

przez

uczennice

przebrane

za

aniołów.

W

do zapłonu stroju pokrzywdzonej doszło w

których

nie

obejmował

przygotowany

scenariusz

przedstawienia. W tej sytuacji przedmiotem oceny Sądu nie mógł być

hipotetyczny przebieg zdarzeń, zgodnych ze scenariuszem, ale ustalenie –

z perspektywy ex ante – na ile sama organizacja przedstawienia zwiększyła

ryzyko takiego rozwoju wypadków, który w rzeczywistości miał miejsce, a

więc zapalenia zniczy przez uczennice jeszcze na widowni i zapłonu stroju

pokrzywdzonej w czasie przechodzenia pomiędzy rzędami krzeseł.

Sąd uznał, że prawdopodobieństwo takiego właśnie przebiegu

zdarzeń nie było wysokie, zwłaszcza, że po pierwszym przedstawieniu,

uczennice zostały wyraźnie pouczone o konieczności postępowania

zgodnie ze scenariuszem. A ponadto, mając 17 lat, uczennice odgrywające

rolę aniołów zdawały sobie sprawę zarówno z tego, jak należy w sposób

bezpieczny

postępować

z

otwartym

ogniem,

jak

również

jakie

konsekwencje może mieć zbliżanie do ognia materiałów łatwopalnych, z

jakich zbudowane były skrzydła będące elementem stroju aniołów.

Proces ustalania odpowiedzialności za skutek w prawie karnym ma

charakter złożony. Nie jest bowiem dla ustalenia tej odpowiedzialności

wystarczające

jakiekolwiek

przyczynienie

się

konkretnej

osoby

(w

płaszczyźnie empirycznej) do powstania skutku. Przyczynienie to musi

spełniać dodatkowe kryteria o charakterze normatywnym. Mając na

uwadze, że podstawą odpowiedzialności karnej może być wyłącznie taki

czyn, który w ocenie społecznej charakteryzuje się szczególnym stopniem

naganności i zasługuje na moralne potępienie, to nie każde przyczynienie

się do powstania nagannego skutku uzasadnia postawienie sprawcy

takiego przyczynienia zarzutu winy rozumianej jako przypisanie mu

negatywnej oceny moralnej powstałych skutków.

Sąd w niniejszym składzie w pełni podziela pogląd wyrażony w

szeregu judykatach Sądu Najwyższego, że prawnokarną odpowiedzialność

za skutek uzasadnia jedynie takie przyczynienie się, które w sposób istotny

zwiększa ryzyko wystąpienia tego skutku (por. wyrok SN z dnia 8 marca

2000 r., III KKN 231/98, OSNKW 2000, z. 5-6, poz. 45; wyrok SN z dnia 1

grudnia 2000 r., IV KKN 509/98, OSNKW 2001, z. 5-6, poz. 45; wyrok SN z

dnia 9 maja 2002 r., V KK 21/02, LEX nr 54393; wyrok SN z dnia 3

października 2006 r., IV KK 290/06, R-OSNKW 2006, poz. 1866; wyrok SN

z dnia 30 sierpnia 2008 r., IV KK 187/11, LEX nr 950442).

Powyższa teza jest szczególnie istotna w przypadku przestępstw

nieumyślnych, bowiem wówczas brak jest co do zasady szczególnej,

podmiotowej komponenty negatywnej moralnej oceny czynu w postaci

nagannego zamiaru lub nagannego celu działania sprawcy. Z tego też

powodu, dla przyjęcia karygodnego charakteru przyczynienia się do

powstania skutku, zwłaszcza przy tej kategorii przestępstw, konieczne jest

ustalenie, że sprawca – niezależnie od innych warunków obiektywnego

przypisania skutku – zachowaniem swoim w sposób znaczący zwiększył

ryzyko wystąpienia skutku stanowiącego znamię typu czynu zabronionego,

co najczęściej będzie można wnioskować z faktu istotnego naruszenia

reguł ostrożnego postępowania z dobrem prawnym w danych warunkach.

Należy przy tym podkreślić, że brak odpowiedzialności karnej za

przyczynienie się do powstania skutku w żadnym wypadku nie wyklucza

możliwej odpowiedzialności cywilnej, czy to na zasadzie ryzyka czy też

winy, bowiem z uwagi na charakter odpowiedzialności karnej, która

zasadza się na wspomnianej wcześniej szczególnej ocenie moralnej czynu,

warunki przypisania sprawcy skutku w prawie karnym mogą być (i są)

bardziej restrykcyjne niż w prawie cywilnym.

Jak już wspomniano, w perspektywie przestępstw skutkowych,

naruszenie zgeneralizowanych reguł ostrożności obowiązujących w danych

warunkach, jest tylko wskazówką pozwalającą na przyjęcie, że rzeczywiście

konkretne działanie sprawcy naruszające te reguły powiązane było w

konkretnej sytuacji faktycznej z istotnym zwiększeniem ryzyka wystąpienia

skutku stanowiącego znamię typu czynu zabronionego. Niekiedy, pomimo

naruszenia owych reguł, z uwagi na specyficzne okoliczności faktyczne, do

takiego istotnego zwiększenia ryzyka nie dochodzi. Taki przypadek miał

miejsce w realiach ocenianej sprawy: stwierdzony przez biegłego fakt

naruszenia reguł bezpieczeństwa przeciwpożarowego polegający na

organizacji przedstawienia, w którym posługiwano się otwartym ogniem, nie

przesądzał jeszcze o tym, że charakter tego naruszenia w sposób istotny

zwiększył ryzyko powstania skutku w postaci ciężkiego uszczerbku na

zdrowiu (lub bezpośredniego niebezpieczeństwa takiego uszczerbku) na

drodze, na której skutek ten się zrealizował (przez zapalenie się stroju

jednej z osób biorących udział w przedstawieniu).

Ustalenie stopnia zwiększenia ryzyka wystąpienia skutku w realiach

konkretnej sprawy należy do sfery ocen faktycznych i pozostaje pod

ochroną art. 7 k.p.k. Kwestią natomiast wykładni prawa, a w szczególności

znamion

typów

czynów

zabronionych

znamiennych

skutkiem,

jest

odpowiedź na pytanie, jaki stopień zwiększenia owego ryzyka jest

konieczny dla przyjęcia realizacji przesłanek odpowiedzialności karnej za

skutek. Nie ulega wątpliwości, że sama obiektywna przewidywalność

wystąpienia skutku nie jest jeszcze wystarczająca, bowiem w perspektywie

przestępstw skutkowych chodzi o przewidywalność znacznego, a nie

jakiegokolwiek stopnia prawdopodobieństwa wystąpienia skutku. Podobnie

samo naruszenie reguł ostrożności nie wystarczy dla przypisania sprawcy

odpowiedzialności za skutek, o ile rezultatem tego naruszenia nie jest

istotne zwiększenie ryzyka wystąpienia skutku. Sąd Okręgowy w P.

ustalając, że dopuszczenie do użycia w czasie przedstawienia zapalonych

zniczy, łączyło się z małym prawdopodobieństwem zapłonu stroju, w który

przebrana była pokrzywdzona, prawidłowo uznał, że nie doszło do realizacji

znamion czynu zabronionego określonego w art. 156 § 2 lub 160 k.k. W

konsekwencji brak było także przesłanek do rozważania ewentualnej

odpowiedzialności

karnej

osób,

które pełniły obowiązki

gwarantów

bezpieczeństwa uczniów zgromadzonych na sali, gdzie odbywało się

przedstawienie.

Dla

realizacji

znamion

przestępstwa

skutkowego

popełnionego przez zaniechanie konieczna jest aktualizacja obowiązku

zapobiegnięcia skutkowi. Skoro – jak ustaliły to orzekające w sprawie Sądy

– organizacja przedstawienia nie łączyła się ze znacznym zwiększeniem

ryzyka wystąpienia skutków, o których mowa w art. 156 § 1 k.k. lub 160 § 1

k.k., nie doszło do sytuacji, w której zaktualizował się obowiązek

zapobieżenia wystąpienia tym skutkom. Nie istniały więc przesłanki

rozważania odpowiedzialności za popełnienie przestępstwa z art. 156 § 2

k.k. lub 160 § 2 k.k. w formie zaniechania.

Mając na względzie powyższe ustalenia, należało orzec jak w

sentencji.