II CZ 9/20 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CZ 9/20 POSTANOWIENIE Dnia 30 czerwca 2020 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Jacek Grela (przewodniczący)‎SSN Tomasz Szanciło (sprawozdawca)‎SSN Kamil Zaradkiewicz w sprawie z powództwa Banku (…) Spółki Akcyjnej w W.‎przeciwko S. J. i K. Z.‎z udziałem interwenienta ubocznego po stronie powodowej (…) Niestandaryzowanego Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego w W.‎o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnymw Izbie Cywilnej w dniu 30 czerwca 2020 r.,‎zażalenia pozwanej S. J.na wyrok Sądu Apelacyjnego w (…)‎z dnia 26 kwietnia 2019 r., sygn. akt I ACa (…), oddala zażalenie, pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 26 kwietnia 2019 r. Sąd Apelacyjny w (…) uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w P. do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygniecie o kosztach instancji odwoławczej.W ocenie Sądu Apelacyjnego, Sąd I instancji nie odniósł się do twierdzeń i dowodów powodowego Banku, który kwestionował stanowisko pozwanych co do wypłacalności dłużników w dacie aneksowania umowy kredytowej. Ograniczając się do przyjęcia, że pokrzywdzenie wierzyciela nie występowało w określonej dacie, Sąd Okręgowy dopuścił się nierozpoznania istoty sprawy.

Ponadto bezpodstawnie przyjął, że w ten sposób spełniła się przesłanka unicestwiająca żądanie pozwu i na tej tylko podstawie oddalił powództwo, uchylając się w związku z tym od zbadania istotnej dla sprawy okoliczności, czy pokrzywdzenie wierzyciela istniało w dacie wystąpienia z powództwem pauliańskim (i, ewentualnie, także w dacie orzekania). Co więcej, w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Okręgowy w ogóle nie wskazał przyczyn oddalenia powództwa w stosunku do pozwanego K. Z. o uznanie za bezskuteczną w stosunku do powoda czynności polegającej na ustanowieniu przez pozwaną S. J. na nieruchomości objętej księgą wieczystą KW nr (…) hipoteki umownej do kwoty 1.500.000 zł na rzecz pozwanego.

W sytuacji, gdy z wyżej wskazanych przyczyn nieuzasadnione okazało się stanowisko Sądu Okręgowego co do oddalenia powództwa w stosunku do pozwanej, także w przypadku roszczenia skierowanego przeciwko pozwanemu zachodzi nierozpoznanie istoty sprawy.Zażalenie od powyższego wyroku złożyła pozwana S. J., zaskarżając go w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzuciła naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 386 § 4 k.p.c., polegające na nieuprawnionym przyjęciu, że Sąd I instancji nie rozpoznał istoty sprawy w sytuacji, gdy:- dla oceny zasadności powództwa z art. 531 § 1 w zw. z art. 527 k.c. Sąd ten dokonał prawidłowo ustaleń odnoszących się do świadomości dłużników co do możliwości pokrzywdzenia wierzyciela, określonej według daty podejmowania zaskarżonych czynności,- Sąd Apelacyjny bezpodstawnie pominął, że dla oceny zasadności powództwa z art. 531 § 1 w zw. z art. 527 k.c. badać należy świadomości dłużników co do możliwości pokrzywdzenia wierzyciela określonej według daty podejmowania zaskarżonych czynności, skupiając się jedynie na badaniu wystąpienia jednej z przesłanek tego powództwa, tj. samego faktu pokrzywdzenia wierzyciela.Wskazując na powyższy zarzut, pozwana wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, z pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów postępowania zażaleniowego.W odpowiedzi na zażalenie, zarówno powód, jak i interwenient uboczny wnieśli o jego oddalenie w całości i zasądzenie od pozwanej na rzecz każdego z nich kosztów postępowania zażaleniowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych.Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Zażalenie nie zasługiwało na uwzględnienie.Środek odwoławczy unormowany w art. 3941 § 11 k.p.c. jest szczególnym rodzajem środka zaskarżenia, nie służy ocenie prawidłowości czynności procesowych sądu podjętych w celu wydania rozstrzygnięcia co do istoty sprawy ani także zaprezentowanego przez ten sąd poglądu na temat wykładni prawa materialnego mającego zastosowanie w sprawie.

Kontrola dokonywana przez Sąd Najwyższy w tych granicach nie zmierza do oceny zasadności żądania pozwu, ani także apelacji i nie polega na merytorycznym badaniu stanowiska sądu II instancji, co do przepisów prawa materialnego mających zastosowanie w sprawie. Zażalenie na orzeczenie kasatoryjne sądu II instancji ma służyć jedynie poddaniu kontroli, czy zostało ono prawidłowo wydane. Sąd Najwyższy ocenia, czy stwierdzone przez sąd odwoławczy okoliczności są tymi, które w świetle art. 386 § 4 k.p.c. usprawiedliwiają wydanie orzeczenia kasatoryjnego, zamiast reformatoryjnego, i - w zależności od wyniku - albo oddala zażalenie, albo uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania (zob. np. postanowienia SN: z dnia 26 września 2014 r., IV CZ 49/14, niepubl.; z dnia 2 października 2014 r., IV CZ 54/14, niepubl.; z dnia 31 stycznia 2018 r., I CZ 8/18, niepubl.).Zgodnie z art. 386 § 4 k.p.c. uchylenie wyroku połączone z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji może nastąpić w razie nierozpoznania istoty sprawy przez ten sąd oraz gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazano wielokrotnie, że nierozpoznanie istoty sprawy, w rozumieniu powyższego przepisu, jest wadliwością rozstrzygnięcia polegającą na wydaniu przez sąd I instancji orzeczenia, które nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, bądź zaniechaniu zbadania przez ten sąd materialnej podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów stron z powodu bezpodstawnego przyjęcia, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (zob. np. postanowienia SN: z dnia 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22; z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003, z. 3, poz. 36; z dnia 19 czerwca 2013 r., I CSK 156/13, niepubl.; z dnia 25 czerwca 2015 r., V CZ 35/15, niepubl., z dnia 7 kwietnia 2016 r., II CZ 6/16, niepubl.).

Nierozpoznanie istoty sprawy zachodzi także w przypadku dokonania przez sąd I instancji oceny prawnej żądania bez ustalenia podstawy faktycznej, co wymagałoby poczynienia kluczowych ustaleń po raz pierwszy w instancji odwoławczej; w takiej sytuacji uzasadnione jest uchylenie orzeczenia ze względu na respektowanie uprawnień stron wynikających z zasady dwuinstancyjności postępowania sądowego (zob. postanowienia SN: z dnia 5 grudnia 2012 r., I CZ 168/12, OSNC 2013, nr 5, poz. 68; z dnia 23 września 2016 r., II CZ 73/16, niepubl.; z dnia 24 stycznia 2017 r., V CZ 92/16, niepubl.).Rozpoznanie istoty sprawy wymaga zawsze prawidłowego zidentyfikowania jej przedmiotu; bez tego zabiegu nie jest możliwe dokonanie oceny żądania pozwu w płaszczyźnie prawa materialnego.

Nie jest możliwa zaś ocena tego przedmiotu w sytuacji, gdy uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia uniemożliwia prześledzenie rozumowania sądu I instancji (zob. postanowienie SN z dnia 19 stycznia 2018 r., I CZ 145/17, niepubl.).Oceny, czy sąd I instancji rozpoznał istotę sprawy, dokonuje się po przeanalizowaniu żądań pozwu (wniosku) i przepisów prawa materialnego stanowiących podstawę rozstrzygnięcia, nie zaś na podstawie ewentualnych wad postępowania wyjaśniającego, w tym w szczególności wad polegających na poczynieniu wadliwych czy niekompletnych ustaleń faktycznych.

Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie podkreśla, że ewentualna odmienna ocena prawna sądu odwoławczego, nawet jeśli łączy się z potrzebą przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego, nie upoważnia do przypisania sądowi I instancji nierozpoznania istoty sprawy, a może jedynie dowodzić, że - zdaniem sądu odwoławczego - sprawa została rozpoznana nieprawidłowo (zob. wyrok SN z dnia 22 kwietnia 1999 r., II UKN 589/98, OSNP 2000, nr 12, poz. 483; postanowienie SN z dnia 19 grudnia 2019 r., IV CZ 87/19, niepubl.). Również niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności faktycznych nie jest równoznaczne z nierozpoznaniem istoty sprawy w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. (zob. postanowienie SN z dnia 15 lutego 2017 r., II CZ 148/16, niepubl.).W niniejszej sprawie Sąd Apelacyjny miał podstawy do wydania orzeczenia kasatoryjnego;

Sąd I instancji nie odniósł się bowiem do przedmiotu sprawy i nie zbadał materialnoprawnej podstawy żądania. Sąd odwoławczy, rozpoznający apelację, podejmuje czynności orzecznicze jako instancja merytoryczna. W ramach swoich kompetencji ma prawo i obowiązek dokonać oceny zebranego materiału dowodowego, w tym także w odmienny sposób od sądu I instancji. Oznacza to, że jeśli sąd ad quem nie akceptuje stanowiska sądu I instancji, to powinien we własnym zakresie dokonać oceny zebranego materiału dowodowego, nawet całkowicie odmiennie i wydać merytoryczne orzeczenie.

Subsumpcja ustalonego stanu faktycznego pod określoną normę prawa materialnego również należy do sądu meriti, a takim jest sąd odwoławczy.Niemniej w niniejszej sprawie Sąd I instancji nie zbadał przesłanek zastosowania skargi pauliańskiej, uznając jedynie, że zaskarżone czynności nie były dokonane ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela. Sąd ten skupił się na kwestii zbadania zdolności kredytowej dłużników i wiedzy Banku co do ich stanu majątkowego, wywodząc z tego, że nie zaszła jedna z przesłanek actio Pauliana.

Słusznie zostało podniesione, że nawet ta przesłanka nie została zbadana, gdyż nie chodziło tu o świadomość dłużników w działaniu z pokrzywdzeniem wierzyciela, ale o świadomość wierzyciela co do stanu majątkowego dłużników. Co więcej, nie rozważono nawet domniemań wynikających z art. 527 § 3 i art. 528 k.c. Tak naprawdę, Sąd I instancji przyjął następujące przesłanki skargi pauliańskiej, tj. istnienie wierzytelności po stronie Banku, dokonanie przez dłużników czynności z osobą trzecią i uzyskanie przez nią korzyści w wyniku dokonania tej czynności.

Tyle że te okoliczności były bezsporne i w zasadzie nie wymagały dowodzenia. Wszystkie pozostałe przesłanki takiego roszczenia, a więc że:

1) dokonując danej czynności prawnej, dłużnicy działali ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela, 2) w wyniku tej czynności prawnej dłużnicy stali się niewypłacalni albo stali się niewypłacalni w wyższym stopniu, niż byli przed dokonaniem czynności, 3) osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć (przy uwzględnieniu domniemań wynikających z powołanych przepisów), nie zostały de facto rozpoznane. Trzeba mieć przy tym na uwadze, że dla stwierdzenia istnienia przesłanki pokrzywdzenia wierzyciela konieczne jest także stwierdzenie istnienia związku przyczynowego między kwestionowaną czynnością prawną dłużnika a powstaniem (lub powiększeniem) stanu niewypłacalności.

Nie chodzi tu jednak o adekwatny związek przyczynowy w rozumieniu art. 361 § 1 k.c., lecz o zwykłe wykazanie tego, że zaskarżona czynność spowodowała rezultat w postaci niewypłacalności dłużnika lub też, że powiększyła stan niewypłacalności (zob. wyrok SN z dnia 22 października 2004 r., II CK 128/04, Biuletyn SN 2005, nr 2, s. 16).Ponadto, jak słusznie wskazał Sąd Apelacyjny, niewypłacalność dłużnika musi istnieć w chwili zamknięcia rozprawy (art. 316 § 1 k.p.c.), niekoniecznie natomiast w chwili dokonywania zaskarżonej czynności (zob. np. wyroki SN: z dnia 5 marca 2008 r., V CSK 471/01, niepubl. i z dnia 26 marca 2015 r., V CSK 320/14, niepubl.).

Oczywiście, ciężar dowodu spoczywa tu na wierzycielu (art. 6 k.c.).Tymczasem, u podstaw oddalenia powództwa przez Sąd I instancji legło stwierdzenie, że w momencie przedłużania dłużnikom przez powoda kredytu giełdowego na zakup papierów wartościowych powód zdawał sobie sprawę z tego, że dłużnicy nie są właścicielami nieruchomości dla których prowadzone są księgi wieczyste nr (…), oraz że dłużnicy w momencie dokonywania kwestionowanych czynności prawnych dłużnicy nie byli niewypłacalni ani nie pogłębili stanu swojej niewypłacalności.

Nie można tu zatem mówić o niepełnej ocenie prawnej dokonanej przez Sąd Okręgowy (nota bene merytoryczne wywody w tym przedmiocie zajmują zaledwie nieco ponad stronę uzasadnienia), która mogłaby podlegać sanowaniu przez Sąd Apelacyjny. Chociaż według przyjętego w kodeksie postępowania cywilnego modelu apelacji pełnej postępowanie przed sądem II instancji ma charakter merytoryczny i jest kontynuacją postępowania pierwszoinstancyjnego (art. 382 k.p.c.; zob. uchwałę SN z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55), to w tej konkretnej sytuacji na Sądzie Apelacyjnym tak naprawdę spoczywałby obowiązek dokonania pełnej subsumpcji ustalonego stanu faktycznego, z punktu widzenia przesłanek skargi pauliańskiej, co wypaczałoby sens dwuinstancyjności postępowania, tym bardziej, że poczynione ustalenia faktyczne nie zostały odniesione do tych przesłanek.Z przytoczonych względów, na podstawie art. 3941 § 3 w zw. z art. 39814 k.p.c., Sąd Najwyższy oddalił zażalenie, pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie (art. 108 § 2 w zw. z art. 3941 § 3 w zw. z art. 39821 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.).jw