II CZ 81/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CZ 81/09

POSTANOWIENIE

Dnia 13 stycznia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Hubert Wrzeszcz

SSA Barbara Trębska (sprawozdawca)

w sprawie ze skargi T. G. i A. G.

przy uczestnictwie Skarbu Państwa - Naczelnika D.(..) Urzędu Skarbowego w Z.

o wznowienie postępowania zakończonego postanowieniem Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 kwietnia 2009r., sygn. akt I ACa (…) wydanym w sprawie z powództwa Skarbu

Państwa - Naczelnika D.(…) Urzędu Skarbowego w Z.

przeciwko T. G. i A. G.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 stycznia 2010 r.,

zażalenia pozwanych

na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 lipca 2009 r., sygn. akt I ACa (…),

oddala zażalenie i zasądza od T. G. i A. Gr. na rzecz Skarbu Państwa

reprezentowanego przez Prokuratorię Generalną kwotę 1 200,- (jeden tysiąc

dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego.

Uzasadnienie

W prawomocnie zakończonej wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 27 listopada

2008 r. sprawie I ACa (…), z powództwa Skarbu Państwa - Naczelnika D.(…) Urzędu

Skarbowego w Z. przeciwko T. G. i A. G., o zapłatę, pozwani T. G. i A. G. wnieśli skargę

o wznowienie postępowania przedkasacyjnego, w części dotyczącej odmowy zwolnienia

ich od kosztów sądowych - wpisu od kasacji, zakończonego postanowieniem z dnia 15

kwietnia 2009 r. o odrzuceniu zażalenia na odrzucenie skargi kasacyjnej, z powodu

nieuiszczenia opłaty sądowej. Skarżący wnieśli o uchylenie postanowienia z dnia 15

kwietnia 2009 r. i przyjęcie do rozpoznania przez Sąd Najwyższy zażalenia na odmowę

zwolnienia pozwanych od kosztów sądowych w postępowaniu kasacyjnym przed Sądem

Najwyższym. Jako podstawę skargi o wznowienie wskazali art. 401 1 k.p.c. i powołali się

na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 marca 2007 r., SK 3/2005 stwierdzający,

że odmowa zwolnienia od kosztów sądowych jest sprzeczna ze stosownymi przepisami

Konstytucji RP. W następstwie tego wyroku z dniem 22 maja 2009 r. zmieniony został

art. 3941 § 1 k.p.c. dopuszczający obecnie możliwość wniesienia zażalenia do Sądu

Najwyższego na odmowę zwolnienia od kosztów sądowych, co wcześniej nie było

możliwe.

Postanowieniem z dnia 28 lipca 2009 r. Sąd Apelacyjny odrzucił powyższą skargę

o wznowienie postępowania, ze względu na brak ustawowej podstawy o jakiej stanowi

powołany w skardze art. 4011 k.p.c.. W uzasadnieniu orzeczenia wskazał, że art. 39318 §

2 k.p.c., który został uznany za niekonstytucyjny w zakresie w jakim uniemożliwiał

zaskarżenie postanowienia w przedmiocie kosztów procesu zasądzonych po raz

pierwszy przez sąd drugiej instancji, uchylono w dniu 6 lutego 2005 r., a zatem jeszcze

przed datą wniesienia pozwu w sprawie, której wznowienia domagają się pozwani.

Zauważył nadto, że art. 3941 k.p.c., którego brzmienie do dnia nowelizacji kodeksu

postępowania cywilnego z dnia 22 maja 2009 r., było podobne do wskazanego wyżej

przepisu, nie został uznany za niezgodny z Konstytucją i obowiązywał w dacie

wydawania

kwestionowanych

przez

skarżących

orzeczeń.

Powołując

się

na

orzecznictwo Sądu Najwyższego stwierdził, że merytoryczne rozstrzygnięcie przez

Trybunał Konstytucyjny zgodności z Konstytucją zaskarżonej treści normatywnej jest

zawsze orzeczeniem o zgodności z Konstytucją tego tylko konkretnego przepisu.

Nie odnosi się i nie wywiera skutku w stosunku do innych przepisów, nawet zbieżnych

lub tożsamych z normą objętą sentencją wyroku. Ponadto uznał niniejszą skargę za

niedopuszczalną ze względu na uchybienie przymusowi adwokacko - radcowskiemu

(art. 871 § 1 k.p.c.).

Pozwani

w

zażaleniu

wnieśli

o

uchylenie

zaskarżonego

postanowienia

i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu celem wydania orzeczenia w przedmiocie

wniosku o zwolnienie ich w całości od kosztów sądowych należnych od skargi o

wznowienie postępowania. Orzeczeniu zarzucili naruszenie art. 6 i 13 Konwencji o

ochronie praw człowieka i podstawowych wolności w zw. z art. 91 ust. 1 Konstytucji

przez nieudzielanie zwolnienia od kosztów sądowych oraz uniemożliwienie odwołania

się do Sądu Najwyższego od postanowienia Sądu Apelacyjnego o odmowie zwolnienia

od kosztów sądowych należnych od kasacji. Wskazali, że treść przepisu będącego

podstawą rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie jest zbieżna z treścią przepisu

zakwestionowanego przez Trybunał Konstytucyjny.

W odpowiedzi na zażalenie powód wniósł o oddalenie zażalenia pozwanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie pozwanych jest bezzasadne. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia

27 marca 2007 r. (SK 3/05), na jaki powołuje się skarga o wznowienie postępowania,

wbrew stanowisku skarżących, nie wywiera skutku w stosunku do mającego

zastosowanie w niniejszej sprawie art. 3941 § 2 k.p.c., w brzmieniu obowiązującym do

dnia 22 maja 2009 r., tj. do czasu wejścia w życie ustawy z dnia 19 marca 2009 r. (Dz.

U. z 2009 r. Nr 69, poz. 592), nowelizującej kodeks postępowania cywilnego. W wyroku

tym Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 39318 § 2 k.p.c., w brzmieniu obowiązującym

do czasu jego uchylenia przez art. 1 pkt 11 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie

ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy - Prawo o ustroju sądów

powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98), w zakresie, w jakim uniemożliwia

zaskarżenie postanowienia w przedmiocie kosztów procesu zasądzonych po raz

pierwszy przez sąd drugiej instancji, jest niezgodny z art. 78 w związku z art. 176 ust. 1

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (OTK-A 2007, nr 3, poz. 32). W ocenie Trybunału,

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania powinno podlegać weryfikacji niezależnie od

kontroli samego wyroku w jego warstwie merytorycznej, także wtedy gdy jest wydane

przez sąd drugiej instancji, który po raz pierwszy o kosztach procesu orzeka. Z mocy

ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego

oraz ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98),

obowiązującej z dniem 6 lutego 2005 r., w miejsce uchylonego tą ustawą art. 39318 § 2

k.p.c., wszedł w życie art. 3941 § 2 k.p.c. zawierający w zasadzie tożsamą treść. Jego

konstytucyjności dotyczył wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 31 marca 2009 r. (SK

19/08), w którym Trybunał badał zgodność tego przepisu z Konstytucją RP w aspekcie

możliwości zaskarżenia na jego podstawie postanowienia o odmowie zwolnienia strony

od kosztów sądowych wydanego po raz pierwszy przez sąd drugiej instancji. W wyroku

tym Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 3941 § 2 k.p.c. jest zgodny z art. 45 ust. 1 i

art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji RP (OTK-A 2009, nr 3, poz. 29).

Dostrzegając zbieżność treściową między uchylonym art. 39318 § 2 k.p.c. a art. 3941 § 2

k.p.c., Trybunał stwierdził, że między orzekaniem o kosztach procesu (których dotyczył

wyrok w sprawie SK 3/05), a rozstrzyganiem o wniosku o zwolnieniu od kosztów

sądowych nie zachodzi podobieństwo, które uzasadniałoby odniesienie argumentów

uzasadniających wyrok zapadły w sprawie SK 3/05, do zagadnienia zwolnienia od

kosztów sądowych. Sądu drugiej instancji orzekającego po raz pierwszy w przedmiocie

zwolnienia od kosztów sądowych, nie można bowiem uznać za sąd pierwszej instancji

(w przeciwieństwie do sądu odwoławczego orzekającego po raz pierwszy o kosztach

procesu), gdyż postanowienie w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych, nie

rozstrzyga odrębnej sprawy, ale podejmuje rozstrzygnięcie dotyczące wniesionego

środka zaskarżenia, rzutujące na możliwość jego merytorycznego rozpoznania.

Konstytucyjna zasada dwuinstancyjności postępowania nie wymaga, w ocenie

Trybunału Konstytucyjnego, aby rozstrzygnięcie wydane po raz pierwszy przez sąd

drugiej instancji w kwestii zwolnienia od kosztów postępowania musiało podlegać

dalszej kontroli instancyjnej.

Reasumując, Trybunał Konstytucyjny w drugim z powołanych orzeczeń wskazał,

iż art. 3941 § 2 k.p.c., w brzmieniu obowiązującym do dnia 22 maja 2009 r. jest zgodny z

Konstytucją RP, także w zakresie, a jakim uniemożliwia zaskarżenie postanowienia o

odmowie zwolnienia od kosztów sądowych wydanego po raz pierwszy przez sąd drugiej

instancji.

Wbrew stanowisku skarżących, art. 3941 § 1 k.p.c. obowiązujący od dnia 22 maja

2009 r., a wprowadzający możliwość zaskarżenia do Sądu Najwyższego postanowienia

sądu drugiej instancji orzekającego po raz pierwszy w przedmiocie kosztów procesu, nie

ma zastosowania do postanowienia tego sądu orzekającego po raz pierwszy w

przedmiocie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych (np. od opłaty sądowej od skargi

kasacyjnej). Takie postanowienie sądu drugiej instancji nadal nie podlega zaskarżeniu

do Sądu Najwyższego, gdyż pojęcie kosztów procesu o jakich stanowi art. 394 1 § 1

k.p.c., nie obejmuje instytucji zwolnienia od kosztów sądowych, jako całkiem odrębnej

od kosztów procesu.

Zgodnie z art. 4011 k.p.c., na który jako podstawę prawną wznowienia powołują

się skarżący, można żądać wznowienia postępowania w wypadku, gdy Trybunał

Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją ratyfikowaną

umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane

orzeczenie. Jak trafnie wskazał Sąd Apelacyjny, przepis ten stanowi podstawę

wznowienia

tych

tylko

postępowań

sądowych,

w

których

podstawą

prawną

rozstrzygnięcia był przepis uznany za niekonstytucyjny (zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 15 lutego 2008 r., I CZ 1/08, niepubl.). Skoro zatem przepis art.

3941 § 2 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym w dacie orzekania przez Sąd Apelacyjny o

wniosku pozwanych o zwolnienie od opłaty sądowej od skargi kasacyjnej, nie został

uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niekonstytucyjny, a wręcz przeciwnie wyrok

Trybunału z dnia 31 marca 2009 r. (SK 19/08) stwierdził zgodność tego przepisu z

Konstytucją RP, to stanowisko Sądu Apelacyjnego o braku ustawowej podstawy do

wznowienia postępowania na jaka powoływali się skarżący, jest prawidłowe.

Wobec powyższego, Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 w zw. z art. 3941 § 3

k.p.c. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania zażaleniowego postanowiono

zgodnie z art. 98 i art. 108 § 1 w związku z art. 398 21 k.p.c. i art. 3941 § 3 k.p.c. oraz § 6

pkt 5 oraz §12 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września

2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb

Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z

urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).

Na

marginesie

tylko

należy

stwierdzić,

że

pogląd

Sądu

Apelacyjnego

o niedopuszczalności skargi o wznowienie wniesionej od postanowienia sądu drugiej

instancji odrzucającego skargę kasacyjną ze względu na niespełnienie tzw. przymusu

adwokackiego, jest błędny. Postępowanie ze skargi o wznowienie postępowania nie jest

nowym postępowaniem, ale dalszym ciągiem rozpoznawania sprawy prawomocnie

rozstrzygniętej. W wyniku wniesienia skargi postępowanie toczy się w tej instancji, w

której orzekał poprzednio sąd właściwy do wznowienia (art. 405 k.p.c.). Natomiast

obowiązkowe zastępstwo stron przez adwokatów lub radców prawnych przed sądem

apelacyjnym dotyczy jedynie takich sytuacji, gdy przed tym sądem, jako sądem niższej

instancji, są podejmowane czynności procesowe związane z postępowaniem przed

Sądem Najwyższym (art. 871 § 1 k.p.c.). Tym samym strona mogła osobiście wnieść do

Sądu Apelacyjnego skargę o wznowienie postępowania.

Ponieważ jednak, skarga wniesiona przez pozwanych podlegała odrzuceniu z

innej przyczyny, okoliczność błędnego zinterpretowania wymogu tzw. przymusu

adwokackiego w niniejszej sprawie przez Sąd Apelacyjny, nie mogła skutkować

uwzględnieniem zażalenia.