II CZ 79/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CZ 79/10

POSTANOWIENIE

Dnia 14 stycznia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Piotra B.

przeciwko Witoldowi P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 14 stycznia 2011 r.,

zażalenia pozwanego

na postanowienie o kosztach zawarte

w wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 29 grudnia 2009 r.,

oddala zażalenie.

Uzasadnienie

Wyrokiem z 29 grudnia 2009 r. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony

apelacjami obu stron wyrok Sądu Okręgowego z 17 grudnia 2009 r. w ten sposób,

że zasądził od pozwanego na rzecz powoda 80.854,38 zł z ustawowymi odsetkami,

a w pozostałej części powództwo oddalił i rozstrzygnął o kosztach postępowania

pierwszoinstancyjnego (pkt I), oddalił apelację powoda (pkt II) i w pozostałej części

apelację pozwanego

(pkt

III),

wzajemnie

zniósł między stronami koszty

postępowania apelacyjnego (pkt IV) oraz nakazał pobrać na rzecz Skarbu Państwa

od powoda kwotę 187 zł (pkt V), a od pozwanego 6.892 zł (pkt VI) tytułem kosztów

sądowych. Uzasadniając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego

Sąd wskazał, że zostało ono wydane na podstawie art. 100 k.p.c., co wiązało się z

obciążeniem stron po połowie wydatkami poczynionymi w sprawie i na podstawie

art. 113 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (u.k.s.c), przy

uwzględnieniu wysokości zaliczek wpłaconych przez obie strony na koszty dowodu

z opinii biegłego, orzekł o obowiązku zwrotu do budżetu wynagrodzenia

wypłaconego biegłego

Rozstrzygnięcie zawarte w pkt VI wyroku Sądu Apelacyjnego z 29 grudnia

2009 r., zobowiązujące go do zapłacenia na rzecz Skarbu Państwa wypłaconej

części

wynagrodzenia

biegłego,

zaskarżył

pozwany.

Pozwany

zarzucił,

że zaskarżone postanowienie wydane zostało z naruszeniem art. 98 k.p.c. i art. 102

k.p.c. poprzez przyznanie biegłemu wynagrodzenia w wysokości nieodpowiadającej

nakładowi pracy i jakości sporządzonej opinii w związku z treścią postanowienia

dowodowego z 4 września 2008 r. Skarżący zarzucił też, że opinia biegłych nie była

rzetelna, wymagała szerokiego uzupełnienia na rozprawie w formie ustnej.

Sąd Apelacyjny mimo to przyznał biegłym wynagrodzenie w żądanej przez nich

wysokości,

a

brak

uzasadnienia

tego

rozstrzygnięcia

uniemożliwia

jego

skontrolowanie. Pozwany zarzucił nadto, że w świetle poglądu ustalonego uchwałą

Sądu Najwyższego z 22 kwietnia 1997 r., III CZP 11/97, do kosztów

przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego w postępowaniu cywilnym nie wlicza się

podatku od towarów i usług, tymczasem Sąd przyznał Zespołowi Rzeczoznawców

wynagrodzenie obejmujące także ten podatek.

Z powołaniem się na zarzuty streszczone wyżej, pozwany wniósł o zmianę

zaskarżonego postanowienia i odstąpienie od obciążania go kosztami sądowymi

należnymi

z

tytułu

wypłacenia

biegłemu

wynagrodzenia

za

sporządzoną

w postępowaniu apelacyjnym opinię oraz o zasądzenie od powoda na jego rzecz

kosztów postępowania zażaleniowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Z akt sprawy wynika, że w postępowaniu apelacyjnym z inicjatywy obu

stron (k. 1223-1224) Sąd dopuścił dowód z uzupełniającej opinii biegłego,

a sporządzenie opinii zlecił Zespołowi Rzeczoznawców Polskiego Związku

Inżynierów i Techników Budownictwa w G. (k. 1289). Opinię opracowało dwóch

biegłych

zrzeszonych

w

Zespole

Rzeczoznawców

i postanowieniem

z

października 2009 r. Sąd Apelacyjny przyznał Zespołowi wynagrodzenie w kwocie

21.408,93 zł (k. 1401). Podstawą orzeczenia o wynagrodzeniu była zweryfikowana

rachunkowo faktura VAT nr 132/2009 (k. 1413) na kwotę 21.560 zł. Po

skorygowaniu

błędnie

zastosowanego

mnożnika,

Sąd

przyznał

Zespołowi

wynagrodzenie w wysokości określonej netto na 17.548,30 zł, i brutto – wraz z

kwotą 3.860,63 zł podatku od towarów – na 21.408,93 zł (k. 1412). Następnie

Przewodniczący wezwał strony o uzupełnienie wpłaconych uprzednio zaliczek na

koszty opinii biegłego (po 4.000 zł), kwotami po 6.705 zł. Powód uzupełnił wpłatę

(k. 1410). Zarzuty stron do złożonej opinii były przez Sąd badane na rozprawie 17

grudnia 2009 r., zaś biegłemu, który uczestniczył w tej rozprawie i odpowiadał na

pytania dotyczące opracowanej opinii, za co złożył rachunek na kwotę 502,38 zł (k.

1461), przyznane zostało wynagrodzenie w wysokości 375,04 zł, w tym

odprowadzony podatek od wynagrodzenia w wysokości 54 zł (k. 1454).

2. Stosownie do art. 3941 § 1 pkt 2 k.p.c., zażalenie do Sądu Najwyższego

przysługuje na postanowienie sądu drugiej instancji co do kosztów procesu, które

nie były przedmiotem rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji. Z przepisu tego

niewątpliwie wynika, że rozstrzygnięcie o kosztach postępowania powstałych przed

sądem pierwszej instancji nie może być przedmiotem zaskarżenia do Sądu

Najwyższego.

Na koszty postępowania drugoinstancyjnego podlegające rozliczeniu między

stronami w niniejszej sprawie składały się opłaty od apelacji, wynagrodzenia

pełnomocników oraz wydatek pokrywający koszty dowodu z opinii biegłego.

Sąd Apelacyjny uznał, że wynik postępowania uzasadnia zastosowanie w sprawie

art. 100 k.p.c. i stosownie do reguły ustalonej w tym przepisie zniósł wzajemnie

między stronami koszty postępowania apelacyjnego. Pozwany w zażaleniu zgłosił

zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 98 § 1 k.p.c. i art. 102 k.p.c., nie zaś

naruszenia art. 100 k.p.c., ale nie wskazał na jakąkolwiek okoliczność, która

by mogła uzasadniać ustalenie właściwej reguły dla rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania apelacyjnego według art. 98 § 1 k.p.c. Pozwany nie przytoczył też

takich okoliczności, które by mogły uzasadniać odstąpienie od obciążania go

kosztami postępowania w całości lub w części, stosownie do art. 102 k.p.c.

Wynik postępowania w pełni usprawiedliwiał wzajemnie zniesienie między stronami

jego kosztów. Argumentacja, którą przytoczył żalący się wskazuje na to, że nie

godzi się on nie tyle z zasadą, według której Sąd Apelacyjny orzekł o kosztach

postępowania apelacyjnego, co z wysokością kosztów, które ostatecznie obciążyły

obie strony postępowania, a w części nieuiszczonej w toku postępowania mają

podlegać ściągnięciu od nich, na podstawie art. 113 ust. 1 u.k.s.c. Pozwany

kwestionuje wysokość w zasadzie jednej tylko pozycji, która złożyła się na koszty

postępowania apelacyjnego, a mianowicie wynagrodzenia przyznanego biegłym

w części z zaliczek wpłaconych przez strony, a w części ze środków budżetowych.

Zgodnie z art. 394 § 1 pkt 9 k.p.c., zażalenie przysługuje na postanowienie

sądu pierwszej instancji, którego przedmiotem jest wynagrodzenie biegłego.

Dowód z uzupełniającej opinii biegłego w niniejszej sprawie został dopuszczony

przez Sąd drugiej instancji, a wydane na podstawie art. 288 k.p.c. postanowienie

o przyznaniu biegłym wynagrodzenia, jako niezaskarżalne samodzielnie, zostało

doręczone bez uzasadnienia. Strony nie miały zatem możliwości zakwestionowania

tego rozstrzygnięcia, choć niewątpliwie dotyczyło ono znaczącej pozycji kosztów

postępowania apelacyjnego. W przypadku, gdy orzeczenie wydane w toku

postępowania, nie jest z woli ustawodawcy zaskarżalne samodzielnie, lecz jego

treść wpływa i kształtuje rozstrzygnięcie w innej kwestii merytorycznej czy

procesowej, to w związku z zaskarżeniem kolejnego rozstrzygnięcia możliwa jest

kontrola orzeczenia, które zaważyło na jego treści. Z art. 380 k.p.c. wynika, że sąd

drugiej instancji, na wniosek strony, rozpoznaje również te postanowienia sądu

pierwszej instancji, które nie podlegały zaskarżeniu w drodze zażalenia, a miały

wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Skoro do postępowania zażaleniowego stosuje

się odpowiednio przepisy o postępowaniu apelacyjnym (art. 397 § 1 zdanie

pierwsze k.p.c.), to wypada przyjąć, że Sąd Najwyższy w postępowaniu

zażaleniowym, dotyczącym kosztów postępowania, które nie były przedmiotem

rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji, może – na wniosek strony – zbadać

te postanowienia wydawane w toku postępowania drugoinstancyjnego, które

zadecydowały o ostatecznej wysokości kosztów tego postępowania, a nie były

samodzielnie zaskarżalne zażaleniem. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa,

rozpoznanie w postępowaniu apelacyjnym tych postanowień, które nie były

przedmiotem

samodzielnego

zaskarżenia,

wymaga

wyraźnego

wniosku

skarżącego, oznaczenia postanowienia zapadłego w toku postępowania, którego

kontroli domaga się skarżący i sformułowania zarzutów przeciwko temu

rozstrzygnięciu, przy wskazaniu, w jaki sposób jego treść wpłynęła na orzeczenie

zaskarżone samodzielnie.

Pozwany w zażaleniu nie spełnił wszystkich oznaczonych wymagań

warunkujących spowodowanie w trybie art. 380 k.p.c. w zw. z art. 397 § 1 zdanie

pierwsze k.p.c. kontroli postanowienia o przyznaniu biegłemu wynagrodzenia.

Przy formalnym wskazaniu, że zażalenie dotyczy rozstrzygnięcia o kosztach

zamieszczonego w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie, ograniczył się

tylko do przytoczenia takich zarzutów, które wskazują na zakwestionowanie

wysokości wynagrodzenia przyznanego biegłym i rozliczonego w orzeczeniu

kończącym postępowanie, bez zgłoszenia formalnego wniosku o objęcie kontrolą

postanowienia z 5 października 2009 r. Skoro jednak wymagania formalne

zażalenia są liberalniejsze niż wymagania stawiane apelacji, to Sąd Najwyższy

rozważył zarzuty zgłoszone przez żalącego się w odniesieniu do rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania w związku z wysokością przyznanego biegłemu

wynagrodzenia. Ocenę tych zarzutów trzeba zacząć od wskazania, że biegły ma

prawo do wynagrodzenia za sporządzoną opinię, a wysokość wynagrodzenia jest

ustalana przez sąd stosownie do stopnia skomplikowania opinii, kwalifikacji

biegłego i nakładu pracy potrzebnego dla opracowania problemu, według stawek

oznaczonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z 18 grudnia 1975 r.

w sprawie kosztów przeprowadzenia dowodu z opinii biegłych w postępowaniu

sądowym (Dz. U. Nr 49, poz. 445 ze zm.). Rachunek złożony przez Zespół

Rzeczoznawców został zweryfikowany i stosownie skorygowany, a o merytorycznej

wartości opinii świadczy okoliczność, że została ona wykorzystana przy

rozstrzyganiu o istocie sprawy i wydany z jej uwzględnieniem wyrok uprawomocnił

się. Nie sposób jest podważać wartość opracowania z tej przyczyny, że po

zgłoszeniu uwag i pytań do opinii jeden z jej autorów na rozprawie, ustnie

dopowiadał na pytania i odnosił się do zarzutów zgłoszonych do opinii.

Trafnie natomiast pozwany zwrócił uwagę na to, że w uchwale z 22 kwietnia

1999 r., III CZP 11/97, OSNC 1997, nr 8, poz. 102 oraz z 21 grudnia 2006 r.,

III CZP 127/06, OSNC 2007, poz. 10, poz. 150, Sąd Najwyższy wyjaśnił, iż sąd

przyznaje biegłemu będącemu podatnikiem w zakresie podatku od towarów i usług

wynagrodzenie bez uwzględnienia tego podatku. W motywach obu uchwał Sąd

Najwyższy wskazał, że przepis § 1 rozporządzenia 18 grudnia 1975 r. stanowi,

że do kosztów przeprowadzenia dowodu z opinii biegłych należy wynagrodzenie

za wykonaną pracę, koszty zużycia materiałów oraz inne wydatki niezbędne do

wydania opinii. Do kategorii „inne wydatki” nie można zaliczyć podatku od towarów

i usług i przyznając wynagrodzenie biegłemu, sąd nie ma podstawy do

uwzględnienia tego podatku. Sytuację tę Sąd ocenił jako niekorzystną dla biegłych,

podkreślając, że jej zmiana może być dokonana tylko przez zmianę obowiązującej

regulacji prawnej, dotyczącej wynagrodzenia biegłych. Taka zmiana regulacji

prawnej nastąpiła na podstawie art. 1 ustawy z 5 listopada 2009 r. o zmianie

dekretu o należnościach świadków, biegłych i stron w postępowaniu sądowym,

Dz. U. Nr 221, poz. 1739. Przepisem tym ustawodawca w art. 10 dekretu z 26

października 1950 r. o należnościach świadków, biegłych i stron w postępowaniu

sądowym, Dz. U. Nr 49, poz. 445 ze zm. dodał ust. 2a w brzmieniu:

„Wynagrodzenie biegłego, będącego podatnikiem podatku od towarów i usług,

podwyższa się o stawkę podatku od towarów i usług, obowiązującą w dniu

orzekania o tym wynagrodzeniu”. Podstawą do ostatecznego określenia wysokości

wynagrodzenia należnego biegłemu może być tylko prawomocne postanowienie

o przyznaniu

wynagrodzenia,

wydane

na

podstawie

art.

k.p.c.

Skoro postanowienie sądu drugiej instancji o przyznaniu biegłemu wynagrodzenia,

wydane w związku z prowadzeniem postępowania dowodowego przed tym sądem,

nie jest samodzielnie zaskarżalne, a zatem kontrola jego zasadności jest możliwa

tylko na podstawie art. 380 k.p.c. przy okazji rozpoznawania zażalenia na

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania drugoinstancyjnego (art. 3941 § 1 pkt 2

k.p.c.), to do ich uprawomocnienia się może dojść według zasad oznaczonych

w art. 363 § 2 k.p.c. Zmiana stanu prawnego w zakresie podstaw do przyznania

Zespołowi Rzeczoznawców wynagrodzenia uwzględniającego należny od tej

jednostki organizacyjnej podatek od towarów i usług nastąpiła zatem przed

uprawomocnieniem się rozstrzygnięcia określającego ostateczną wysokość tego

wynagrodzenia i z tej przyczyny trzeba przyjąć, że postanowienie Sądu

Apelacyjnego z 5 października 2009 r. odpowiada prawu. Rozliczenie pomiędzy

stronami wynagrodzenia należnego biegłym nastąpiło zgodnie z art. 100 k.p.c.,

a nakazanie ściągnięcia od pozwanego brakującej części zaliczki na pokrycie

wynagrodzenia biegłego znajduje podstawę w art. 113 k.p.c.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 38814 k.p.c. w zw. z art. 3941

§ 3 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.