II CZ 72/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CZ 72/12

POSTANOWIENIE

Dnia 20 lipca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Anna Owczarek

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie ze skargi H. L.

o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem

Sądu Okręgowego w S.

z dnia 8 czerwca 2010 r.,

wydanym w sprawie z wniosku H. L.

przy uczestnictwie D. M.

o podział majątku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 lipca 2012 r.,

zażalenia wnioskodawcy (skarżącego)

na postanowienie Sądu Okręgowego w S.

z dnia 14 grudnia 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

W skardze złożonej dnia 22 września 2010 r. wnioskodawca H. L. wniósł o

wznowienie

postępowania

o

podział

majątku

wspólnego,

zakończonego

prawomocnym postanowieniem Sądu Okręgowego z dnia 8 czerwca 2010 r. Jako

podstawę wznowienia wskazał odnalezienie w dniu 16 lipca 2010 r. dokumentów, o

których nie wiedział w toku zakończonego postępowania, a które - w jego ocenie mogły mieć istotny wpływ na wynik tego postępowania. Jednocześnie wystąpił o

zwolnienie od kosztów sądowych, lecz jego wniosek Sąd Rejonowy oddalił

postanowieniem z dnia 15 kwietnia 2010 r., doręczonym pełnomocnikowi

wnioskodawcy 26 kwietnia 2011 r. Należna opłata od skargi została ostatecznie

uiszczona 7 maja 2011 r.

Postanowieniem z dnia 14 grudnia 2011 r. Sąd Okręgowy odrzucił skargę o

wznowienie postępowania, jako spóźnioną. W uzasadnieniu wyjaśnił, że oddalenie

wniosku skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych wywołało skutek

przewidziany w art. 112 ust. 3 k.p.c., zapoczątkowując bieg tygodniowego terminu

do uiszczenia opłaty. Termin ten bezskutecznie upłynął 4 maja 2011 r., co rodziło

konsekwencje przewidziane w art. 130 § 2 k.p.c. w zw. z art. 406 k.p.c. Uiszczenie

opłaty 7 maja 2011 r. Sąd Okręgowy potraktował jako ponowne złożenie

prawidłowo opłaconej skargi w tym dniu, stwierdzając, że uiszczenie opłaty po

terminie nie mogło wywołać skutków od daty pierwotnego wniesienia. Nie

znajdował też, jego zdaniem, zastosowania art. 1302 § 2 k.p.c., który dotyczy pism

nieopłaconych lub nienależycie opłaconych, a nie przypadku, kiedy strona chciała

skorzystać ze zwolnienia od kosztów sądowych. Konsekwencją przyjęcia, że

skarga złożona została 7 maja 2011 r. było jej odrzucenie jako wniesionej po

terminie przewidzianym w art. 407 § 1 k.p.c., liczonym od dnia odnalezienia przez

wnioskodawcę dokumentów, które powoływał w ramach podstawy wznowienia z

art. 403 § 2 k.p.c.

Wnioskodawca zażalił się na to postanowienie zarzucając, że zapadło ono na

skutek błędnej wykładni art. 1302 § 2 k.p.c., prowadzącej do niesłusznego

niezastosowania tego artykułu w niniejszej sprawie.

W związku z tym skarżący wniósł uchylenie postanowienia odrzucającego

skargę.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadą ustanowioną w art. 10 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn. Dz. U. z 2010 r., Nr 90, poz. 594

ze zm., powoływanej dalej jako „u.k.s.c.”) jest obowiązek opłacania kierowanych do

sądu pism podlegających opłacie przy ich wnoszeniu. Jej uzupełnieniem jest

wynikający z art. 1302 § 1 k.p.c. nakaz tzw. samoobliczenia i uiszczenia bez

wezwania określonych w tym przepisie opłat, jeżeli pismo podlegające opłacie

wniósł adwokat, radca prawny lub rzecznik patentowy. Niewykonanie tego

obowiązku uzasadnia zwrot pisma bez wezwania do uzupełnienia jego braków.

Jeżeli jednak należna opłata zostanie wniesiona w terminie tygodniowym od dnia

doręczenia zarządzenia o zwrocie pisma, pismo to wywołuje skutek od daty

pierwotnego wniesienia (art. 1302 § 2 k.p.c.). Po uchyleniu art. 1302 § 3 k.p.c.,

określającego odmienne konsekwencje nieopłacenia środków zaskarżenia oraz

środków odwoławczych (które podlegały odrzuceniu bez wzywania do uzupełnienia

brakującej opłaty i bez możliwości sanowania tego niedopatrzenia w drodze

późniejszego wniesienia opłaty ze skutkami przewidzianymi w art. 1302 § 2 k.p.c.),

w drodze wykładni przyjęto, że niedopełnienie przez podmioty wskazane w art.

1302 § 1 k.p.c. obowiązku opłacenia środków zaskarżenia nie uzasadnia ich

odrzucenia bez wezwania do uiszczenia należnej opłaty (por. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 16 czerwca 2010 r. (II UZP 4/10, OSNP 2011/3-4/38).

Charakter prawny skargi o wznowienie postępowania jest złożony i różnie

określany. Łączy ona w sobie cechy powództwa i nadzwyczajnego środka

zaskarżenia, czego rezultatem są rozbieżne poglądy dotyczące konsekwencji

prawnych nieopłacenia skargi. Konkurują ze sobą poglądy, że z tej przyczyny

skarga powinna zostać odrzucona (jak środek zaskarżenia) bądź też, że podlega

zwrotowi (jak pismo wszczynające postępowanie). W rozpatrywanej sprawie

przewodniczący w Sądzie Rejonowym dokonał zwrotu skargi. Sąd Okręgowy,

któremu sprawa została następnie przekazana do rozpoznania zakwestionował

wprawdzie skuteczność tej czynności, z powodu jej podjęcia w sądzie

niewłaściwym rzeczowo, niemniej uznał, że zwrot skargi byłby właściwą reakcją

na nieuiszczenie opłaty. Dokonany zwrot skargi, oceniany być musi na podstawie

art. 200 § 3 k.p.c. i uznany za czynność skuteczną. Pogląd o istnieniu

w rozpatrywanych okolicznościach podstaw do zwrotu skargi akceptuje także Sąd

Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę. Znajduje on uzasadnienie

w postanowieniach art. 406 k.p.c., odwołującego się w kwestiach nieuregulowanych

w przepisach dotyczących skargi o wznowienie postępowania do odpowiedniego

stosowania przepisów o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji oraz

w treści art. 410 § 1 k.p.c., który nie wymienia nieopłacenia skargi jako przyczyny

jej odrzucenia.

W związku z tym rozważyć należy, czy w razie zwrotu nieopłaconej skargi

o wznowienie postępowania dopuszczalne będzie zastosowanie art. 1302 § 2 k.p.c.

i utrzymanie skutków pierwotnie wniesionego pisma poprzez uiszczenie opłaty po

zwrocie skargi. Jak wynika z uzasadnienia Sąd Okręgowy wyłączył taką możliwość

w wypadku kiedy oplata nie została uiszczona w terminie wyznaczonym w art. 112

ust. 3 u.k.s.c. po nieudanej dla strony reprezentowanej przez profesjonalnego

pełnomocnika próbie uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych związanych

z wniesieniem

skargi.

Pogląd

ten

nie

wydaje

się

jednak

prawidłowy.

Złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych uchyla obowiązek uiszczenia

opłaty przy wniesieniu pisma. Aktualizuje się on ponownie w wyniku wydania

postanowienia oddalającego wniosek, a doręczenie pełnomocnikowi odpisu

postanowienia odmawiającego zwolnienia od kosztów otwiera jednocześnie termin

do wniesienia opłaty. Niepomyślny rezultat postępowania o zwolnienie od kosztów

sądowych wpływa więc jedynie na przesunięcie terminu realizacji obowiązku

uiszczenia opłaty, nie wpływa natomiast na konsekwencje niewywiązania się

z tej powinności, wobec czego nie może także pozbawić strony przewidzianej

w przepisach

możliwości

usunięcia

negatywnych

skutków

uchybienia.

Sposób naprawienia zaniedbania związany jest z formą reakcji na nieuiszczenie

opłaty, jaką stanowi zwrot skargi.

W konsekwencji uiszczenie opłaty od skargi z zachowaniem terminu

wskazanego w art. 1302 § 2 k.p.c. uzasadniało potraktowanie skargi jako wniesionej

w pierwotnym terminie i wymagało poddania ocenie terminowości jej złożenia

z odniesieniem się do tej daty, a nie do dnia uiszczenia opłaty.

Z przytoczonych względów zaskarżone postanowienie należało uchylić na

podstawie art. 3941 § 3 w zw. z art. 39815 § 1 k.p.c.

jw