II CZ 69/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CZ 69/10

POSTANOWIENIE

Dnia 8 września 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Marian Kocon

w sprawie z powództwa J. S.

przeciwko R. M. i S. K.

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 8 września 2010 r.,

zażalenia pozwanej R. M.

na postanowienie o kosztach

zawarte w wyroku Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 5 marca 2010 r., sygn. akt III Ca (…),

odrzuca zażalenie.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem zawartym w punkcie drugim wyroku z dnia 5

marca 2010 r. Sąd Okręgowy w Ł. zasądził od powoda J. S. na rzecz pozwanej R. M.

kwotę 300 zł tytułem „zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu

apelacyjnym”.

W zażaleniu pełnomocnik pozwanej R. M. podniósł, że Sąd Okręgowy naruszył

„przepisy prawa materialnego” przez przyjęcie innej, niż wskazana przez strony wartości

przedmiotu zaskarżenia i w konsekwencji niezasadnie zasądził na rzecz pozwanej tylko

kwotę 300 zł. W konkluzji wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia przez

przyznanie przez podwyższenie zasądzonej kwoty 300 zł do kwoty 3 600 zł netto (4392

zł brutto) tytułem „kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu” oraz

zasądzenie kosztów postępowania zażaleniowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozpoznając zażalenie należało przede wszystkim ustalić jakiego rodzaju koszty

zasądzone zostały w zaskarżonym postanowieniu. Sąd Okręgowy zasądzoną od

powoda na rzecz pozwanej kwotę 300 zł określił jako „koszty zastępstwa procesowego

w

postępowaniu

apelacyjnym”.

Pozwana

zastępowana

była

przez

adwokata

ustanowionego przez Sąd. Takiemu adwokatowi - zgodnie z § 19 – 21 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz.1348 ze zm.) - przysługują od Skarbu

Państwa koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, z zastrzeżeniem że

w sprawie cywilnej, w której kosztami procesu został obciążony przeciwnik strony

korzystającej z pomocy udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu, koszty

nieopłaconej pomocy prawnej sąd przyznaje po wykazaniu „bezskuteczności ich

egzekucji”. Oznacza to, że wspomniane koszty - gdy przeciwnik strony korzystającej z

pomocy prawnej udzielonej z urzędu obciążany jest kosztami procesu - sąd zasądza od

tego przeciwnika, a dopiero w razie wykazania „bezskuteczności ich egzekucji”

przyznaje je adwokatowi od Skarbu Państwa. Przyjąć zatem należało, że w

zaskarżonym postanowieniu zasądzone zostały od powoda na rzecz pozwanej koszty

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu apelacyjnym, które

Sąd Okręgowy określił jako „koszty zastępstwa procesowego w postępowaniu

apelacyjnym”.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego za utrwalony uznać należy pogląd, że

postanowienie sądu drugiej instancji w przedmiocie nieopłaconych kosztów pomocy

prawnej udzielonej z urzędu przez adwokata, nie podlega zaskarżeniu na podstawie

art. 3941 § 1 pkt 2 k.p.c., gdy strona nie została nimi obciążona, a więc w sytuacji, gdy

koszty te sąd przyznał od Skarbu Państwa (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17

listopada 2009 r., III CZ 53/09, OSNC 2010, nr 5, poz.79, uzasadnienie uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 25 czerwca 2009 r., III CZP 36/09, OSNC 2010, nr 2, poz. 24). W

zaskarżonym postanowieniu nie nastąpiło przyznanie kosztów od Skarbu Państwa, lecz

zasądzone

zostały

od

przeciwnika

strony

reprezentowanej

przez

adwokata

ustanowionego przez sąd. Są to więc koszty rozliczone między stronami, należy je

zatem kwalifikować jako składnik „kosztów procesu” w rozumieniu art. 3941 pkt 2 k.p.c.,

co oznacza, że na takie postanowienie zażalenie przysługuje.

W nauce prawa postępowania cywilnego przyjmuje się, że dopuszczalność środka

odwoławczego uzależniona jest m.in. od istnienia substratu zaskarżenia (istnienie

rozstrzygnięcia podlegającego zaskarżeniu). W praktyce sądowej warunek ten nie jest

spełniony z reguły wtedy, gdy strona – mimo że sąd nie rozstrzygnął o całości żądania –

objęła zaskarżeniem tę część żądania, o której sąd nie orzekł (nie oddalił w pozostałej

części powództwa lub wniosku). W przypadku zażalenia Sąd Najwyższy w uchwale z

dnia 11 lipca 1972 r., III PZP 14/72 (OSNCP 1972, nr 12, poz. 215) uznał, że każde

rozstrzygnięcie o kosztach procesu, choćby nie uwzględniało w całości zgłoszonego

wniosku,

zawiera

w

sobie

domniemanie

oddalenia

nieuwzględnionej

części.

Uzasadniając to stanowisko, które notabene ukształtowało wieloletnią praktykę sądową,

Sąd Najwyższy wskazał na samodzielność aktu rozstrzygania o kosztach procesu,

wynikającą z możliwości odrębnego zaskarżenia orzeczenia o kosztach procesu (art.

394 § 1 pkt 9 k.p.c.) a także uzupełnienia orzeczenia w części dotyczącej kosztów

niezależnie od tego, czy jednocześnie ma miejsce również uzupełnienie wyroku co do

zgłoszonych roszczeń.

W doktrynie wyrażony został pogląd, że uchwała ta straciła na aktualności po

nadaniu art.108 § 1 k.p.c. nowego brzmienia oraz dodaniu art.108 1 k.p.c., który stanowi,

że „jeżeli w toku postępowania sąd nie orzekł o obowiązku poniesienia kosztów

sądowych lub orzeczeniem nie objął całej kwoty należnej z tego tytułu, postanowienie w

tym przedmiocie wydaje na posiedzeniu niejawnym sąd, przed którym sprawa toczyła

się w pierwszej instancji” (art.126 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych, Dz. U. Nr 167, poz.1398). Zgłaszając zastrzeżenia do takiego

zapatrywania podnieść należy, że art.1081 k.p.c. dotyczy wyłącznie kosztów sądowych,

uregulowanie przyjęte w tym przepisie nie może zatem mieć znaczenia dla oceny

zasadności poglądu wyrażonego w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca 1972 r.,

która dotyczy kosztów procesu. Przyjąć zatem należało, że wspomniana uchwała

zachowała aktualność.

Wobec tego, że pełnomocnik pozwanej wnosił o „zasądzenie kosztów

postępowania za obie instancje w wysokości 4 322 zł” [protokół rozprawy – k. (…)], a

zaskarżeniem do Sądu Najwyższego mogą być objęte tylko koszty postępowania

apelacyjnego, przyjąć należało, że w zawarte w zaskarżonym postanowieniu

rozstrzygnięcie zawiera implicite oddalenie żądania z tytułu kosztów postępowania

apelacyjnego w zakresie ponad zasądzoną kwotę 300 zł.

W

zażaleniu

pełnomocnik

pozwanej

określił

zakres

zaskarżenia

przez

„zaskarżenie wyroku... w części dotyczącej postanowienia o kosztach nieopłaconej

pomocy

prawnej

wyznaczonej

z

urzędu”,

wnosząc

o

„zmianę

zaskarżonego

postanowienia w części dotyczącej przyznania kosztów”. Oznacza to, że skarżąca nie

zaskarżyła postanowienia w części oddalającej wniosek o zasądzenie kosztów, a tylko w

takim zakresie miała interes prawny w zaskarżeniu postanowienia. Warunkiem

dopuszczalności zaskarżenia orzeczenia jest interes prawny skarżącego (tzw.

gravamen) w zaskarżeniu orzeczenia. Stwierdzając jego brak należało zażalenie

odrzucić (art. 373 w zw. z art. 370 oraz art. 3941 § 3 w zw. z art. 39821 k.p.c.).